શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.39

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે યોગગતૌ વિઘ્નોત્પત્તિવર્ણનં નામાષ્ટત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 39
ઉપમન્યુરુવાચ
શ્રીકંઠનાથં સ્મરતાં સદ્યઃ સર્વાર્થસિદ્ધયઃ
પ્રસિધ્યંતીતિ મત્વૈકે તં વૈ ધ્યાયંતિ યોગિનઃ

સ્થિત્યર્થં મનસઃ કેચિત્સ્થૂલધ્યાનં પ્રકુર્વતે
સ્થૂલં તુ નિશ્ચલં ચેતો ભવેત્સૂક્ષ્મે તુ તત્સ્થિરમ્

શિવે તુ ચિંતિતે સાક્ષાત્સર્વાઃ સિધ્યન્તિ સિદ્ધયઃ
મૂર્ત્યંતરેષુ ધ્યાતેષુ શિવરૂપં વિચિંતયેત્

લક્ષયેન્મનસઃ સ્થૈર્યં તત્તદ્ધ્યાયેત્પુનઃ પુનઃ
ધ્યાનમાદૌ સવિષયં તતો નિર્વિષયં જગુઃ

તત્ર નિર્વિષયં ધ્યાનં નાસ્તીત્યેવ સતાં મતમ્
બુદ્ધેર્હિ સન્તતિઃ કાચિદ્ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

તેન નિર્વિષયા બુદ્ધિઃ કેવલેહ પ્રવર્તતે
તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનં બાલાર્કકિરણાશ્રયમ્

સૂક્ષ્માશ્રયં નિર્વિષયં નાપરં પરમાર્થતઃ
યદ્વા સવિષયં ધ્યાનં તત્સાકારસમાશ્રયમ્

નિરાકારાત્મસંવિત્તિર્ધ્યાનં નિર્વિષયં મતમ્
નિર્બીજં ચ સબીજં ચ તદેવ ધ્યાનમુચ્યતે

નિરાકારશ્રયત્વેન સાકારાશ્રયતસ્તથા
તસ્માત્સવિષયં ધ્યાનમાદૌ કૃત્વા સબીજકમ્

અંતે નિર્વિષયં કુર્યાન્નિર્બીજં સર્વસિદ્ધયે
પ્રાણાયામેન સિધ્યંતિ દેવ્યાઃ શાંત્યાદયઃ ક્રમાત્

શાંતિઃ પ્રશાંતિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ તતઃ પરમ્
શમઃ સર્વાપદાં ચૈવ શાંતિરિત્યભિધીયતે

597બ્
તમસો ઽન્તબહિર્નાશઃ પ્રશાન્તિઃ પરિગીયતે
બહિરન્તઃપ્રકાશો યો દીપ્તિરિત્યભિધીયતે

સ્વસ્થતા યા તુ સા બુદ્ધઃ પ્રસાદઃ પરિકીર્તિતઃ
કારણાનિ ચ સર્વાણિ સબાહ્યાભ્યંતરાણિ ચ

બુદ્ધેઃ પ્રસાદતઃ ક્ષિપ્રં પ્રસન્નાનિ ભવન્ત્યુત
ધ્યાતા ધ્યાનં તથા ધ્યેયં યદ્વા ધ્યાનપ્રયોજનમ્
એતચ્ચતુષ્ટયં જ્ઞાત્વા ધ્યાતા ધ્યાનં સમાચરેત્

જ્ઞાનવૈરાગ્યસંપન્નો નિત્યમવ્યગ્રમાનસઃ
શ્રદ્દધાનઃ પ્રસન્નાત્મા ધ્યાતા સદ્ભિરુદાહૃતઃ

ધ્યૈ ચિંતાયાં સ્મૃતો ધાતુઃ શિવચિંતા મુહુર્મુહુઃ

યોગાભ્યાસસ્તથાલ્પે ઽપિ યથા પાપં વિનાશયેત્
ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્

અવ્યાક્ષિપ્તેન મનસા ધ્યાનમિત્યભિધીયતે

બુદ્ધિપ્રવાહરૂપસ્ય ધ્યાનસ્યાસ્યાવલંબનમ્
ધ્યેયમિત્યુચ્યતે સદ્ભિસ્તચ્ચ સાંબઃ સ્વયં શિવઃ

વિમુક્તિપ્રત્યયં પૂર્ણમૈશ્વર્યં ચાણિમાદિકમ્
શિવધ્યાનસ્ય પૂર્ણસ્ય સાક્ષાદુક્તં પ્રયોજનમ્

યસ્માત્સૌખ્યં ચ મોક્ષં ચ ધ્યાનાદભયમાપ્નુયાત્
તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય ધ્યાનયુક્તો ભવેન્નરઃ

નાસ્તિ ધ્યાનં વિના જ્ઞાનં નાસ્તિ ધ્યાનમયોગિનઃ
ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ

જ્ઞાનં પ્રસન્નમેકાગ્રમશેષોપાધિવર્જિતમ્
યોગાભ્યાસેન યુક્તસ્ય યોગિનસ્ત્વેવ સિધ્યતિ

પ્રક્ષીણાશેષપાપાનાં જ્ઞાને ધ્યાને ભવેન્મતિઃ
પાપોપહતબુદ્ધીનાં તદ્વાર્તાપિ સુદુર્લભા

યથાવહ્નિર્મહાદીપ્તઃ શુષ્કમાર્દ્રં ચ નિર્દહેત્
તથા શુભાશુભં કર્મ ધ્યાનાગ્નિર્દહતે ક્ષણાત્

અત્યલ્પો ઽપિ યથા દીપઃ સુમહન્નાશયેત્તમઃ
યોગાભ્યાસસ્તથાલ્પો ઽપિ મહાપાપં વિનાશયેત્

ધ્યાયતઃ ક્ષણમાત્રં વા શ્રદ્ધયા પરમેશ્વરમ્
યદ્ભવેત્સુમહચ્છ્રેયસ્તસ્યાંતો નૈવ વિદ્યતે

નાસ્તિ ધ્યાનસમં તીર્થં નાસ્તિ ધ્યાનસમં તપઃ
નાસ્તિ ધ્યાનસમો યજ્ઞસ્તસ્માદ્ધ્યાનં સમાચરેત્

તીર્થાનિ તોયપૂર્ણાનિ દેવાન્પાષાણમૃન્મયાન્
યોગિનો ન પ્રપદ્યંતે સ્વાત્મપ્રત્યયકારણાત્

યોગિનાં ચ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્
યથા સ્થૂલમયુક્તાનાં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્

યથેહાંતશ્ચરા રાજ્ઞઃ પ્રિયાઃ સ્યુર્ન બહિશ્ચરાઃ
તથાંતર્ધ્યાનનિરતાઃ પ્રિયાશ્શંભોર્ન કર્મિણઃ

બહિસ્કરા યથા લોકે નાતીવ ફલભોગિનઃ
598અ
દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ

યદ્યંતરા વિપદ્યંતે જ્ઞાનયોગાર્થમુદ્યતઃ
યોગસ્યોદ્યોગમાત્રેણ રુદ્રલોકં ગમિષ્યતિ

અનુભૂય સુખં તત્ર સ જાતો યોગિનાં કુલે
જ્ઞાનયોગં પુનર્લબ્ધ્વા સંસારમતિવર્તતે

જિજ્ઞાસુરપિ યોગસ્ય યાં ગતિં લભતે નરઃ
ન તાં ગતિમવાપ્નોતિ સર્વૈરપિ મહામખૈઃ

દ્વિજાનાં વેદવિદુષાં કોટિં સંપૂજ્ય યત્ફલમ્
ભિક્ષામાત્રપ્રદાનેન તત્ફલં શિવયોગિને

યજ્ઞાગ્નિહોત્રદાનેન તીર્થહોમેષુ યત્ફલમ્
યોગિનામન્નદાનેન તત્સમસ્તં ફલં લભેત્

યે ચાપવાદં કુર્વંતિ વિમૂઢાશ્શિવયોગિનામ્
શ્રોતૃભિસ્તે પ્રપદ્યન્તે નરકેષ્વામહીક્ષયાત્

સતિ શ્રોતરિ વક્તાસ્યાદપવાદસ્ય યોગિનામ્
તસ્માચ્છ્રોતા ચ પાપીયાન્દણ્ડ્યસ્સુમહતાં મતઃ
યે પુનઃ સતતં ભક્ત્યા ભજંતિ શવયોગિનઃ

તે વિદંતિ મહાભોગાનંતે યોગં ચ શાંકરમ્
ભોગાર્થિભિર્નરૈસ્તસ્માત્સંપૂજ્યાઃ શિવયોગિનઃ

પ્રતિશ્રયાન્નપાનાદ્યૈઃ શય્યાપ્રાવરણાદિભિઃ
યોગધર્મઃ સસારત્વાદભેદ્યઃ પાપમુદ્ગરૈઃ

વજ્રતંદુલવજ્જ્ઞેયં તથા પાપેન યોગિનઃ
ન લિપ્યંતે ચ તાપૌઘૈઃ પદ્મપત્રં યથાંભસા

યસ્મિન્દેશે વસેન્નિત્યં શિવયોગરતો મુનિઃ
સો ઽપિ દેશો ભવેત્પૂતઃ સપૂત ઇતિ કિં પુનઃ

તસ્માત્સર્વં પરિત્યજ્ય કૃત્યમન્યદ્વિચક્ષણઃ
સર્વદુઃખપ્રહાણાય શિવયોગં સમભ્યસેત્

સિદ્ધયોગફલો યોગી લોકાનાં હિતકામ્યયા
ભોગાન્ભુક્ત્વા યથાકામં વિહરેદ્વાત્ર વર્તતામ્

અથવા ક્ષુદ્રમિત્યેવ મત્વા વૈષયિકં સુખમ્
ત્યક્ત્વા વિરાગયોગેન સ્વેચ્છયા કર્મ મુચ્યતામ્

યસ્ત્વાસન્નાં મૃતિં મર્ત્યો દૃષ્ટારિષ્ટં ચ ભૂયસા
સ યોગારમ્ભનિરતઃ શિવક્ષેત્રં સમાશ્રયેત્

સ તત્ર નિવસન્નેવ યદિ ધીરમના નરઃ
પ્રાણાન્વિનાપિ રોગાદ્યૈઃ સ્વયમેવ પરિત્યજેત્

કૃત્વાપ્યનશનં ચૈવ હુત્વા ચાંગં શિવાનલે
ક્ષિપ્ત્વા વા શિવતીર્થેષુ સ્વદેહમવગાહનાત્

શિવશાસ્ત્રોક્તવિધિવત્પ્રાણાન્યસ્તુ પરિત્યજેત્
સદ્ય એવ વિમુચ્યેત નાત્ર કાર્યા વિચારણા 2

રોગાદ્યૈર્વાથ વિવશઃ શિવક્ષેત્રં સમાશ્રિતઃ
મ્રિયતે યદિ સોપ્યેવં મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

1 ઉદ્યોગં કુર્વત ઇત્યર્થઃ
2 ન ચાસાવાત્મઘાતક ઇતિ પાઠાન્તરમ્
598બ્
યથા હિ મરણં શ્રેષ્ઠમુશંત્યનશનાદિભિઃ
શાસ્ત્રવિશ્રંભધીરેણ મનસા ક્રિયતે યતઃ

શિવનિન્દારતં હત્વા પીડિતઃ સ્વયમેવ વા
યસ્ત્યજેદ્દુસ્ત્યજાન્પ્રાણાન્ન સ ભૂયઃ પ્રજાયતે

શિવનિન્દારતં હંતુમશક્તો યઃ સ્વયં મૃતઃ
સદ્ય એવ પ્રમુચ્યેત ત્રિઃ સપ્તકુલસંયુતઃ

શિવાર્થે યસ્ત્યજેત્પ્રાણાઞ્છિવભક્તાર્થમેવ વા
ન તેન સદૃશઃ કશ્ચિન્મુક્તિમાર્ગસ્થિતો નરઃ

તસ્માચ્છીઘ્રતરા મુક્તિસ્તસ્ય સંસારમંડલાત્
એતેષ્વન્યતમોપાયં કથમપ્યવલમ્બ્ય વા

ષડધ્વશુદ્ધિં વિધિવત્પ્રાપ્તો વા મ્રિયતે યદિ
પશૂનામિવ તસ્યેહ ન કુર્યાદૌર્ધ્વદૈહિકમ્

નૈવાશૌચં પ્રપદ્યેત તત્પુત્રાદિવિશેષતઃ
શિવચારાર્થમથવા શિવવિદ્યાર્થમેવ વા
ખનેદ્વા ભુવિ તદ્દેહં દહેદ્વા શુચિનાગ્નિના

ક્ષિપેદ્વાપ્સુ શિવાસ્વેવ ત્યજેદ્વા કાષ્ઠલોષ્ટવત્
અથૈનમપિ ચોદ્દિશ્ય કર્મ ચેત્કર્તુમીપ્સિતમ્

કલ્યાણમેવ કુર્વીત શક્ત્યા ભક્તાંશ્ચ તર્પયેત્
ધનં તસ્ય ભજેચ્છૈવઃ શૈવી ચેતસ્ય સન્તતિઃ