શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.22

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે નિત્યનૈમિત્તિકકર્મવર્ણનં નામૈકવિંશો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 22
ઉપમન્યુરુવાચ
ન્યાસસ્તુ ત્રિવિધઃ પ્રોક્તઃ સ્થિત્યુત્પત્તિલયક્રમાત્
સ્થિતિર્ન્યાસો ગૃહસ્થાનામુત્પત્તિર્બ્રહ્મચારિણામ્

570અ
યતીનાં સંહૃતિન્યાસો વનસ્થાનાં તથૈવ ચ
સ એવ ભર્તૃહીનાયાઃ કુટુંબિન્યાઃ સ્થિતિર્ભવેત્

કન્યાયાઃ પુનરુત્પત્તિં વક્ષ્યે ન્યાસસ્ય લક્ષણમ્
અંગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાંતં સ્થિતિન્યાસ ઉદાહૃતઃ

દક્ષિણાંગુષ્ઠમારભ્ય વામાંગુષ્ઠાન્તમેવ ચ
ઉત્પત્તિન્યાસ આખ્યાતો વિપરીતસ્તુ સંહૃતિઃ

સબિંદુકાન્નકારાદીન્વર્ણાન્ન્યસ્યેદનુક્રમાત્
અંગુલીષુ શિવં ન્યસ્યેત્તલયોરપ્યનામયોઃ

અસ્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા દશદિક્ષ્વસ્ત્રમંત્રતઃ
નિવૃત્ત્યાદિકલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચભૂતસ્વરૂપિણીઃ

પઞ્ચભૂતાધિપૈસ્સાર્ધં તતચ્ચિહ્નસમન્વિતાઃ
હૃત્કણ્ટતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રસમાશ્રયાઃ

તદ્તદ્બીજેન સંગ્રંથીસ્તદ્તદ્બીજેષુ ભાવયેત્
તાસાં વિશોધનાર્થાય વિદ્યાં પઞ્ચાક્ષરીં જપેત્

નિરુદ્ધ્વા પ્રાણવાયું ચ ગુણસંખ્યાનુસારતઃ
ભૂતગ્રંથિં તતશ્છિદ્યાદસ્ત્રેણૈવાસ્ત્રમુદ્રયા

નાડ્યા સુષુમ્નયાત્માનં પ્રેરિતં પ્રાણવાયુના
નિર્ગતં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ યોજયેચ્છિવતેજસા

વિશોષ્ય વાયુના પશ્ચાદ્દેહં કાલાગ્નિના દહેત્
તતશ્ચોપરિભાવેન કલાસ્સંહૃત્ય વાયુના

દેહં સંહૃત્ય વૈ દગ્ધં કલાસ્સ્પૃષ્ટ્વા સહાબ્ધિના
પ્લાવયિત્વામૃતૈર્દેહં યથાસ્થાનં નિવેશયેત્

અથ સંહૃત્ય વૈ દગ્ધઃ કલાસર્ગં વિનૈવ તુ
અમૃતપ્લાવનં કુર્યાદ્ભસ્મીભૂતસ્ય વૈ તતઃ

તતો વિદ્યામયે તસ્મિન્દેહે દીપશિખાકૃતિમ્
શિવાન્નિર્ગતમાત્માનં બ્રહ્મરંધ્રેણ યોજયેત્

દેહસ્યાન્તઃ પ્રવિષ્ટં તં ધ્યાત્વા હૃદયપંકજે
પુનશ્ચામૃતવર્ષેણ સિંચેદ્વિદ્યામયં વપુઃ

તતઃ કુર્યાત્કરન્યાસં કરશોધનપૂર્વકમ્
દેહન્યાસં તતઃ પશ્ચાન્મહત્યા મુદ્રયા ચરેત્

અંગન્યાસં તતઃ કૃત્વા શિવોક્તેન તુ વર્ત્મના
વર્ણન્યાસં તતઃ કુર્યાદ્ધસ્તપાદાદિસંધિષુ

ષડંગાનિ તતો ન્યસ્ય જાતિષટ્કયુતાનિ ચ
દિગ્બંધમાચરેત્પશ્ચાદાગ્નેયાદિ યથાક્રમમ્

યદ્વા મૂર્ધાદિપઞ્ચાંગં ન્યાસમેવ સમાચરેત્
તથા ષડંગન્યાસં ચ ભૂતશુદ્ધ્યાદિકં વિના

એવં સમાસરૂપેણ કૃત્વા દેહાત્મશોધનમ્
શિવભાવમુપાગમ્ય પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્

અથ યસ્યાસ્ત્યવસરો નાસ્તિ વા મતિવિભ્રમઃ
સ વિસ્તીર્ણેન કલ્પેન ન્યાસકર્મ સમાચરેત્

તત્રાદ્યો માતૃકાન્યાસો બ્રહ્મન્યાસસ્તતઃ પરઃ
તૃતીયઃ પ્રણવન્યાસો હંસન્યાસસ્તદુત્તરઃ

પઞ્ચમઃ કથ્યતે સદ્ભિર્ન્યાસઃ પઞ્ચાક્ષરાત્મકઃ
570બ્
એતેષ્વેકમનેકં વા કુર્યાત્પૂજાદિ કર્મસુ

અકારં મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્ય આકારં ચ લલાટકે
ઇં ઈં ચ નેત્રયોસ્તદ્વત્ ઉં ઊં શ્રવણયોસ્તથા

ઋં ઃં કપોલયોશ્ચૈવ ઌં ૡં નાસાપુટદ્વયે
એમેમોષ્ઠદ્વયોરોમૌં દંતપંક્તિદ્વયોઃ ક્રમાત્

અં જિહ્વાયામથો તાલુન્યઃ પ્રયોજ્યો યથાક્રમમ્
કવર્ગં દક્ષિણે હસ્તે ન્યસેત્પઞ્ચસુ સંધિષુ

ચવર્ગં ચ તથા વામહસ્તસંધિષુ વિન્યસેત્
ટવર્ગં ચ તવર્ગં ચ પાદયોરુભયોરપિ

પફૌ તુ પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠે નાભૌ ચાપિ બભૌ તતઃ
ન્યસેન્મકારં હૃદયે ત્વગાદિષુ યથાક્રમમ્

યકરાદિસકારાંતાન્ન્યસેત્સપ્તસુ ધાતુષુ
હંકારં હૃદયસ્યાંતઃ ક્ષકારં ભ્રૂયુગાંતરે

એવં વર્ણાન્પ્રવિન્યસ્ય પઞ્ચાશદ્રુદ્રવર્ત્મના
અંગવક્ત્રકલાભેદાત્પઞ્ચ બ્રહ્માણિ વિન્યસેત્

કરન્યાસાદ્યમપિ તૈઃ કૃત્વા વાથ ન વા ક્રમાત્
શિરોવદનહૃદ્ગુહ્યપાદેષ્વેતાનિ કલ્પયેત્

તતશ્ચોર્ધ્વાદિવક્ત્રાણિ પશ્ચિમાંતાનિ કલ્પયેત્
ઈશાનસ્ય કલાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસ્વેતેષુ ચ ક્રમાત્

તતશ્ચતુર્ષુ વક્ત્રેષુ પુરુષસ્ય કલા અપિ
ચતસ્રઃ પ્રણિધાતવ્યાઃ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

હૃત્કંઠાંસેષુ નાભૌ ચ કુક્ષૌ પૃષ્ઠે ચ વક્ષસિ
અઘોરસ્ય કલાશ્ચાષ્ટૌ પાદયોરપિ હસ્તયોઃ

પશ્ચાત્ત્રયોઃદશકલાઃ પાયુમેઢ્રોરુજાનુષુ
જંઘાસ્ફિક્કટિપાર્શ્વેષુ વામદેવસ્ય ભાવયેત્

ઘ્રાણે શિરસિ બાહ્વોશ્ચ કલ્પયેત્કલ્પવિત્તમઃ
અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસમેવં કૃત્વાનુપૂર્વશઃ

પશ્ચાત્પ્રણવવિદ્ધીમાન્પ્રણવન્યાસમાચરેત્
બાહુદ્વયે કૂર્પરયોસ્તથા ચ મણિબન્ધયોઃ

પાર્શ્વોદરોરુજંઘેષુ પાદયોઃ પૃષ્ઠતસ્તથા
ઇત્થં પ્રણવવિન્યાસં કૃત્વા ન્યાસવિચક્ષણઃ

હંસન્યાસં પ્રકુર્વીત શિવશાસ્ત્રે યથોદિતમ્
બીજં વિભજ્ય હંસસ્ય નેત્રયોર્ઘ્રાણયોરપિ

વિભજ્ય બાહુનેત્રાસ્યલલાટે ઘ્રાણયોરપિ
કક્ષયોઃ સ્કન્ધયોશ્ચૈવ પાર્શ્વયોસ્તનયોસ્તથા

કઠ્યોઃ પાણ્યોર્ગુલ્ફયોશ્ચ યદ્વા પઞ્ચાંગવર્ત્મના
હંસન્યાસમિમં કૃત્વા ન્યસેત્પઞ્ચાક્ષરીં તતઃ

યથા પૂર્વોક્તમાર્ગેણ શિવત્વં યેન જાયતે
નાશિવઃ શિવમભ્યસ્યેન્નાશિવઃ શિવમર્ચયેત્

નાશિવસ્તુ શિવં ધ્યાયેન્નાશિવમ્પ્રાપ્નુયાચ્છિવમ્
તસ્માચ્છૈવીં તનું કૃત્વા ત્યક્ત્વા ચ પશુભાવનામ્

શિવો ઽહમિતિ સંચિન્ત્ય શૈવં કર્મ સમાચરેત્
કર્મયજ્ઞસ્તપોયજ્ઞો જપયજ્ઞસ્તદુત્તરઃ
ધ્યાનયજ્ઞો જ્ઞાનયજ્ઞઃ પઞ્ચ યજ્ઞાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

571અ
કર્મયજ્ઞરતાઃ કેચિત્તપોયજ્ઞરતાઃ પરે
જપયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તથા

જ્ઞાનયજ્ઞરતાશ્ચાન્યે વિશિષ્ટાશ્ચોત્તરોત્તરમ્
ક્રમયજ્ઞો દ્વિધા પ્રોક્તઃ કામાકામવિભેદતઃ

કામાન્કામી તતો ભુક્ત્વા કામાસક્તઃ પુનર્ભવેત્
અકામે રુદ્રભવને ભોગાન્ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

તપોયજ્ઞરતો ભૂત્વા જાયતે નાત્ર સંશયઃ
તપસ્વી ચ પુનસ્તસ્મિન્ભોગાન્ ભુક્ત્વા તતશ્ચ્યુતઃ

જપધ્યાનરતો ભૂત્વા જાયતે ભુવિ માનવઃ
જપધ્યાનરતો મર્ત્યસ્તદ્વૈશિષ્ટ્યવશાદિહ

જ્ઞાનં લબ્ધ્વાચિરાદેવ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્
તસ્માન્મુક્તો શિવાજ્ઞપ્તઃ કર્મયજ્ઞો ઽપિ દેહિનામ્

અકામઃ કામસંયુક્તો બન્ધાયૈવ ભવિષ્યતિ
તસ્માત્પઞ્ચસુ યજ્ઞેષુ ધ્યાનજ્ઞાનપરો ભવેત્

ધ્યાનં જ્ઞાનં ચ યસ્યાસ્તિ તીર્ણસ્તેન ભવાર્ણવઃ
હિંસાદિદોષનિર્મુક્તો વિશુદ્ધશ્ચિત્તસાધનઃ

ધ્યાનયજ્ઞઃ પરસ્તસ્માદપવર્ગફલપ્રદઃ
બહિઃ કર્મકરા યદ્વન્નાતીવ ફલભાગિનઃ

દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રભવને તદ્વદત્રાપિ કર્મિણઃ
ધ્યાનિનાં હિ વપુઃ સૂક્ષ્મં ભવેત્પ્રત્યક્ષમૈશ્વરમ્

યથેહ કર્મણાં સ્થૂલં મૃત્કાષ્ઠાદ્યૈઃ પ્રકલ્પિતમ્
ધ્યાનયજ્ઞરતાસ્તસ્માદ્દેવાન્પાષાણમૃણ્મયાન્

નાત્યંતં પ્રતિપદ્યંતે શિવયાથાત્મ્યવેદનાત્
આત્મસ્થં યઃ શિવં ત્યક્ત્વા બહિરભ્યર્ચયેન્નરઃ

હસ્તસ્થં ફલમુત્સૃજ્ય લિહેત્કૂર્પરમાત્મનઃ
જ્ઞાનાદ્ધ્યાનં ભવેદ્ધ્યાનાજ્જ્ઞાનં ભૂયઃ પ્રવર્તતે

તદુભાભ્યાં ભવેન્મુક્તિસ્તસ્માદ્ધ્યાનરતો ભવેત્
દ્વાદશાન્તે તથા મૂર્ધ્નિ લલાટે ભ્રૂયુગાન્તરે

નાસાગ્રે વા તથાસ્યે વા કન્ધરે હૃદયે તથા
નાભૌ વા શાશ્વતસ્થાને શ્રદ્ધાવિદ્ધેન ચેતસા

બહિર્યાગોપચારેણ દેવં દેવીં ચ પૂજયેત્
અથવા પૂજયેન્નિત્યં લિંગે વા કૃતકેપિ વા

વહ્નૌ વા સ્થણ્ડિલે વાથ ભક્ત્યા વિત્તાનુસારતઃ
અથવાંતર્બહિશ્ચૈવ પૂજયેત્પરમેશ્વરમ્
અંતર્યાગરતઃ પૂજાં બહિઃ કુર્વીત વા ન વા