શિવપુરાણ · અધ્યાય 7.2.10

ઓં ઇતિ શ્રીશિવમહાપુ-- સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે શિવસ્ય યોગાવતારવર્ણનં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
છપ્તેર્ 10
કૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્સર્વયોગીંદ્ર ગણેશ્વર મુનીશ્વર
ષડાનનસમપ્રખ્ય સર્વજ્ઞાનનિધે ગુરો

પ્રાયસ્ત્વમવતીર્યોર્વ્યાં પાશવિચ્છિત્તયે નૃણામ્
મહર્ષિવપુરાસ્થાય સ્થિતો ઽસિ પરમેશ્વર

અન્યથા હિ જગત્યસ્મિન્ દેવો વા દાનવો ઽપિ વા
ત્વત્તોન્યઃ પરમં ભાવં કો જાનીયાચ્છિવાત્મકમ્

તસ્માત્તવ મુખોદ્ગીર્ણં સાક્ષાદિવ પિનાકિનઃ
શિવજ્ઞાનામૃતં પીત્વા ન મે તૃપ્તમભૂન્મનઃ

સાક્ષાત્સર્વજગત્કર્તુર્ભર્તુરંકં સમાશ્રિતા
ભગવન્કિન્નુ પપ્રચ્છ ભર્તારં પરમેશ્વરી

ઉપમન્યુરુવાચ
સ્થાને પૃષ્ટં ત્વયા કૃષ્ણ તદ્વક્ષ્યામિ યથાતથમ્
ભવભક્તસ્ય યુક્તસ્ય તવ કલ્યાણચેતસઃ

મહીધરવરે દિવ્યે મંદરે ચારુકંદરે
દેવ્યા સહ મહાદેવો દિવ્યો ધ્યાનગતો ઽભવત્

તદા દેવ્યાઃ પ્રિયસખી સુસ્મિતાસ્યા શુભાવતી
ફુલ્લાન્યતિમનોજ્ઞાનિ પુષ્પાણિ સમુદાહરત્

તતઃ સ્વમંકમારોપ્ય દેવીં દેવવરોરહઃ
અલંકૃત્ય ચ તૈઃ પુષ્પૈરાસ્તે હૃષ્ટતરઃ સ્વયમ્

અથાંતઃપુરચારિણ્યો દેવ્યો દિવ્યવિભૂષણાઃ
અંતરંગા ગણેન્દ્રાશ્ચ સર્વલોકમહેશ્વરીમ્

ભર્તારં પરિપૂર્ણં ચ સર્વલોકમહેશ્વરમ્
ચામરાસક્તહસ્તાશ્ચ દેવીં દેવં સિષેવિરે

તતઃ પ્રિયાઃ કથા વૃત્તા વિનોદાય મહેશયોઃ
ત્રાણાય ચ નૃણાં લોકે યે શિવં શરણં ગતાઃ

તદાવસરમાલોક્ય સર્વલોકમહેશ્વરી
ભર્તારં પરિપપ્રચ્છ સર્વલોકમહેશ્વરમ્

દેવ્યુવાચ
કેન વશ્યો મહાદેવો મર્ત્યાનાં મંદચેતસામ્
આત્મતત્ત્વાદ્યશક્તાનામાત્મનામકૃતાત્મનામ્

ઈશ્વર ઉવાચ
ન કર્મણા ન તપસા ન જપૈર્નાસનાદિભિઃ
ન જ્ઞાનેન ન ચાન્યેન વશ્યો ઽહં શ્રદ્ધયા વિના

શ્રદ્ધા મય્યસ્તિ ચેત્પુંસાં યેન કેનાપિ હેતુના
વશ્યઃ સ્પૃશ્યશ્ચ દૃશ્યશ્ચ પૂજ્યસ્સંભાષ્ય એવ ચ

સાધ્યા તસ્માન્મયિ શદ્ધા માં વશીકર્તુમિચ્છતા
શ્રદ્ધા હેતુસ્સ્વધર્મસ્ય રક્ષણં વર્ણિનામિહ

સ્વવર્ણાશ્રમધર્મેણ વર્તતે યસ્તુ માનવઃ
તસ્યૈવ ભવતિ શ્રદ્ધા મયિ નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

554બ્
આમ્નાયસિદ્ધમખિલં ધર્મમાશ્રમિણામિહ
બ્રહ્મણા કથિતં પૂર્વં મમૈવાજ્ઞાપુરસ્સરમ્

સ તુ પૈતામહો ધર્મો બહુવિત્તક્રિયાન્વિતઃ
નાત્યન્ત ફલભૂયિષ્ઠઃ ક્લેશાયા સસમન્વિતઃ
તેન ધર્મેણ મહતાં શ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય સુદુર્લ્લભામ્

વર્ણિનો યે પ્રપદ્યંતે મામનન્યસમાશ્રયાઃ
તેષાં સુખેન માર્ગેણ ધર્મકામાર્થમુક્તયઃ

વર્ણાશ્રમસમાચારો મયા ભૂયઃ પ્રકલ્પિતઃ
તસ્મિન્ભક્તિમતામેવ મદીયાનાં તુ વર્ણિનામ્

અધિકારો ન ચાન્યેષામિત્યાજ્ઞા નૈષ્ઠિકી મમ
તદાજ્ઞપ્તેન માર્ગેણ વર્ણિનો મદુપાશ્રયાઃ

મલમાયાદિપાશેભ્યો વિમુક્તા મત્પ્રસાદતઃ
પરં મદીયમાસાદ્ય પુનરાવૃત્તિદુર્લભમ્
પરમં મમ સાધર્મ્યં પ્રાપ્ય નિર્વૃતિમાયયુઃ

તસ્માલ્લબ્ધ્વાપ્યલબ્ધ્વા વા વર્ણધર્મં મયેરિતમ્
આશ્રિત્ય મમ ભક્તશ્ચેત્સ્વાત્મનાત્માનમુદ્ધરેત્

અલબ્ધલાભ એવૈષ કોટિકોટિગુણાધિકઃ
તસ્માન્મે મુખતો લબ્ધં વર્ણધર્મં સમાચરેત્

મમાવતારા હિ શુભે યોગાચાર્યચ્છલેન તુ
સર્વાંતરેષુ સન્ત્યાર્યે સંતતિશ્ચ સહસ્રશઃ

અયુક્તાનામબુદ્ધીનામભક્તાનાં સુરેશ્વરિ
દુર્લભં સંતતિજ્ઞાનં તતો યત્નાત્સમાશ્રયેત્

સા હાનિસ્તન્મહચ્છિદ્રં સ મોહસ્સાંધમૂકતા
યદન્યત્ર શ્રમં કુર્યાન્મોક્ષમાર્ગબહિષ્કૃતઃ

જ્ઞાનં ક્રિયા ચ ચર્યા ચ યોગશ્ચેતિ સુરેશ્વરિ
ચતુષ્પાદઃ સમાખ્યાતો મમ ધર્મસ્સનાતનઃ

પશુપાશપતિજ્ઞાનં જ્ઞાનમિત્યભિધીયતે
ષડધ્વશુદ્ધિર્વિધિના ગુર્વધીના ક્રિયોચ્યતે

વર્ણાશ્રમપ્રયુક્તસ્ય મયૈવ વિહિતસ્ય ચ
મમાર્ચનાદિધર્મસ્ય ચર્યા ચર્યેતિ કથ્યતે

મદુક્તેનૈવ માર્ગેણ મય્યવસ્થિતચેતસઃ
વૃત્ત્યંતરનિરોધો યો યોગ ઇત્યભિધીયતે

અશ્વમેધગણાચ્છ્રેષ્ઠં દેવિ ચિત્તપ્રસાધનમ્
મુક્તિદં ચ તથા હ્યેતદ્દુષ્પ્રાપ્યં વિષયૈષિણામ્

વિજિતેંદ્રિયવર્ગસ્ય યમેન નિયમેન ચ
પૂર્વપાપહરો યોગો વિરક્તસ્યૈવ કથ્યતે

વૈરાગ્યાજ્જાયતે જ્ઞાનં જ્ઞાનાદ્યોગઃ પ્રવર્તતે

યોગજ્ઞઃ પતિતો વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ
દયા કાર્યાથ સતતમહિંસા જ્ઞાનસંગ્રહઃ

સત્યમસ્તેયમાસ્તિક્યં શ્રદ્ધા ચેંદ્રિયનિગ્રહઃ
અધ્યાપનં ચાધ્યયનં યજનં યાજનં તથા

ધ્યાનમીશ્વરભાવશ્ચ સતતં જ્ઞાનશીલતા
ય એવં વર્તતે વિપ્રો જ્ઞાનયોગસ્ય સિદ્ધયે

અચિરાદેવ વિજ્ઞાનં લબ્ધ્વા યોગં ચ વિંદતિ
555અ
દગ્ધ્વા દેહમિમં જ્ઞાની ક્ષણાજ્જ્ઞાનાગ્નિના પ્રિયે

પ્રસાદાન્મમ યોગજ્ઞઃ કર્મબંધં પ્રહાસ્યતિ
પુણ્યઃપુણ્યાત્મકં કર્મમુક્તેસ્તત્પ્રતિબંધકમ્
તસ્માન્નિયોગતો યોગી પુણ્યાપુણ્યં વિવર્જયેત્

ફલકામનયા કર્મકરણાત્પ્રતિબધ્યતે
ન કર્મમાત્રકરણાત્તસ્માત્કર્મફલં ત્યજેત્

પ્રથમં કર્મયજ્ઞેન બહિઃ સમ્પૂજ્ય માં પ્રિયે
જ્ઞાનયોગરતો ભૂત્વા પશ્ચાદ્યોગં સમભ્યસેત્

વિદિતે મમ યાથાત્મ્યે કર્મયજ્ઞેન દેહિનઃ
ન યજંતિ હિ માં યુક્તાઃ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ

નિત્યયુક્તો મુનિઃ શ્રેષ્ઠો મદ્ભક્તશ્ચ સમાહિતઃ
જ્ઞાનયોગરતો યોગી મમ સાયુજ્યમાપ્નુયાત્

અથાવિરક્તચિત્તા યે વર્ણિનો મદુપાશ્રિતાઃ
જ્ઞાનચર્યાક્રિયાસ્વેવ તે ઽધિકુર્યુસ્તદર્હકાઃ

દ્વિધા મત્પૂજનં જ્ઞેયં બાહ્યમાભ્યંતરં તથા
વાઙ્મનઃકાયભેદાચ્ચ ત્રિધા મદ્ભજનં વિદુઃ

તપઃ કર્મ જપો ધ્યાનં જ્ઞાનં વેત્યનુપૂર્વશઃ
પઞ્ચધા કથ્યતે સદ્ભિસ્તદેવ ભજનં પુનઃ

અન્યાત્મવિદિતં બાહ્યમસ્મદભ્યર્ચનાદિકમ્
તદેવ તુ સ્વસંવેદ્યમાભ્યંતરમુદાહૃતમ્

મનોમત્પ્રવણં ચિત્તં ન મનોમાત્રમુચ્યતે
મન્નામનિરતા વાણી વાઙ્મતા ખલુ નેતરા

લિંગૈર્મચ્છાસનાદિષ્ટૈસ્ત્રિપુંડ્રાદિભિરંકિતઃ
મમોપચારનિરતઃ કાયઃ કાયો ન ચેતરઃ

મદર્ચાકર્મ વિજ્ઞેયં બાહ્યે યાગાદિનોચ્યતે
મદર્થે દેહસંશોષસ્તપઃ કૃચ્છ્રાદિ નો મતમ્

જપઃ પઞ્ચાક્ષરાભ્યાસઃ પ્રણવાભ્યાસ એવ ચ
રુદ્રાધ્યાયાદિકાભ્યાસો ન વેદાધ્યયનાદિકમ્

ધ્યાનમ્મદ્રૂપચિંતાદ્યં નાત્માદ્યર્થસમાધયઃ
મમાગમાર્થવિજ્ઞાનં જ્ઞાનં નાન્યાર્થવેદનમ્

બાહ્યે વાભ્યંતરે વાથ યત્ર સ્યાન્મનસો રતિઃ
પ્રાગ્વાસનાવશાદ્દેવિ તત્ત્વનિષ્ઠાં સમાચરેત્

બાહ્યાદાભ્યંતરં શ્રેષ્ઠં ભવેચ્છતગુણાધિકમ્
અસંકરત્વાદ્દોષાણાં દૃષ્ટાનામપ્યસમ્ભવાત્

શૌચમાભ્યંતરં વિદ્યાન્ન બાહ્યં શૌચમુચ્યતે
અંતઃ શૌચવિમુક્તાત્મા શુચિરપ્યશુચિર્યતઃ

બાહ્યમાભ્યંર્તરં ચૈવ ભજનં ભવપૂર્વકમ્
ન ભાવરહિતં દેવિ વિપ્રલંભૈકકારણમ્

કૃતકૃત્યસ્ય પૂતસ્ય મમ કિં ક્રિયતે નરૈઃ
બહિર્વાભ્યંતરં વાથ મયા ભાવો હિ ગૃહ્યતે

ભાવૈકાત્મા ક્રિયા દેવિ મમ ધર્મસ્સનાતનઃ
મનસા કર્મણા વાચા હ્યનપેક્ષ્ય ફલં ક્વચિત્

ફલોદ્દેશેન દેવેશિ લઘુર્મમ સમાશ્રયઃ
ફલાર્થી તદભાવે માં પરિત્યક્તું ક્ષમો યતઃ

555બ્
ફલાર્થિનો ઽપિ યસ્યૈવ મયિ ચિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્
ભાવાનુરૂપફલદસ્તસ્યાપ્યહમનિન્દિતે

ફલાનપેક્ષયા યેષાં મનો મત્પ્રવણં ભવેત્
પ્રાર્થયેયુઃ ફલં પશ્ચાદ્ભક્તાસ્તે ઽપિ મમ પ્રિયાઃ

પ્રાક્ સંસ્કારવશાદેવ યે વિચિંત્ય ફલાફલે
વિવશા માં પ્રપદ્યંતે મમ પ્રિયતમા મતાઃ

મલ્લાભાન્ન પરો લાભસ્તેષામસ્તિ યથાતથમ્
મમાપિ લાભસ્તલ્લાભાન્નાપરઃ પરમેશ્વરિ

મદનુગ્રહતસ્તેષાં ભાવો મયિ સમર્પિતઃ
ફલં પરમનિર્વાણં પ્રયચ્છતિ બલાદિવ

મહાત્મનામનન્યાનાં મયિ સંન્યસ્તચેતસામ્
અષ્ટધા લક્ષણં પ્રાહુર્મમ ધર્માધિકારિણામ્

મદ્ભક્તજનવાત્સલ્યં પૂજાયાં ચાનુમોદનમ્
સ્વયમભ્યર્ચનં ચૈવ મદર્થે ચાંગચેષ્ટિતમ્

મત્કથાશ્રવણે ભક્તિઃ સ્વરનેત્રાંગવિક્રિયાઃ
મમાનુસ્મરણં નિત્યં યશ્ચ મામુપજીવતિ

એવમષ્ટવિધં ચિહ્નં યસ્મિન્ મ્લેચ્છે ઽપિ વર્તતે
સ વિપ્રેન્દ્રો મુનિઃ શ્રીમાન્સ યતિસ્સ ચ પંડિતઃ

ન મે પ્રિયશ્ચતુર્વેદી મદ્ભક્તો શ્વપચો ઽપિ યઃ
તસ્મૈ દેયં તતો ગ્રાહ્યં સ ચ પૂજ્યો યથા હ્યહમ્

પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં યો મે ભક્ત્યા પ્રયચ્છતિ
તસ્યાહં ન પ્રણશ્યામિ સ ચ મે ન પ્રણશ્યતિ