સીતોપનિષત્ · અધ્યાય 1

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શ્રુણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઙ્ં સસ્તનૂભિઃ ।
વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ।
સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ।
સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
દેવાહ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્કા સીતા કિં રૂપમિતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ સા સીતેતિ: સીતેતિ।
મૂલપ્રકૃતિરૂપત્વાત્સા સીતા પ્રકૃતિઃ સ્મૃતા।
પ્રણવપ્રકૃતિરૂપત્વાત્સા સીતા પ્રકૃતિરુચ્યતે

સીતા ઇતિ ત્રિવર્ણાત્મા સાક્ષાન્માયામયી ભવેત્।
વિષ્ણુઃ પ્રપઞ્ચબીજં ચ માયા ઈકાર ઉચ્યતે

સકારઃ સત્યમમૃતં પ્રાપ્તિઃ સોમશ્ચ કીર્ત્યતે ।
તકારસ્તારલક્ષ્મ્યા ચ વૈરાજઃ પ્રસ્તરઃ સ્મૃતઃ

ઈકારરૂપિણી સોમાઽમૃતાવયવદિવ્યાલઙ્કારસ્રઙ્મૌક્તિકાદ્યાભરણલઙ્કૃતા મહામાયાઽવ્યક્ત-રૂપિણી વ્યક્તા ભવતિ

પ્રથમા શબ્દબ્રહ્મમયી સ્વાધ્યાયકાલે પ્રસન્ના ।
ઉદ્ભાવનકરી સાત્મિકા દ્વિતીયા ભૂતલે હલાગ્રે સમુત્પન્ના ।
તૃતીયા ઈકારરૂપિણી અવ્યક્તસ્વરૂપા ભવતીતિ સીતાઇત્યુદાહરન્તિ શૌનકીયે

શ્રીરામસાન્નિધ્યવશાજ્જગદાનન્દકારિણી ।
ઉત્પત્તિસ્થિતિસંહારકારિણી સર્વદેહિનામ્

સીતા ભગવતી જ્ઞેયા મૂલપ્રકૃતિસંજ્ઞિતા ।
પ્રણવત્વાત્પ્રકૃરિતિ વદન્તિ બ્રહ્મવાદિન ઇતિ

અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસેતિ ચ

સા સર્વવેદમયી સર્વદેવમયી સર્વલોકમયી સર્વકીર્તિમયી સર્વધર્મમયી સર્વાધારકાર્ય-કારણમયી મહાલક્ષ્મીર્દેવેશસ્ય ભિન્નાભિન્નરૂપા ચેતનાચેતનાત્મિકા બ્રહ્મસ્થાવરાત્મા તદ્ગુણકર્મ-વિભાગભેદાચ્છરીરૂપા દેવર્ષિમનુષ્યગન્ધર્વરૂપા અસુરરાક્ષસભૂતપ્રેતપિશાચભૂતાદિભૂતશરીરૂપા ભૂતેન્દ્રિયમનઃપ્રાણરૂપેતિ ચ વિજ્ઞાયતે

સા દેવી ત્રિવિધા ભવતિ શક્ત્યાસના ઇચ્છાશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિઃ સાક્ષાચ્છક્તિરિતિ

ઇચ્છાશક્તિસ્ત્રિવિધા ભવતિ ।
શ્રીભૂમિનીલાત્મિકા ભદ્રરૂપિણી પ્રભાવરૂપિણી સોમસૂર્યાગ્નિરૂપા ભવતિ

સોમાત્મિકા ઓષધીનાં પ્રભવતિ કલ્પવૃક્ષપુષ્પફલલતાગુલ્માત્મિકા ઔષધભેષજાત્મિકા અમૃતરૂપા દેવાનાં મહસ્તોમફલપ્રદા અમૃતેન તૃપ્તિં જનયન્તી દેવાનામન્નેન પશૂનાં તૃણેન તત્તજ્જીવાનાં

સૂર્યાદિસકલભુવનપ્રકાશિની દિવા ચ રાત્રિઃ કાલકલાનિમેષમારભ્ય ઘટિકાષ્ટયામ-દિવસવારરાત્રિભેદેન પક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરભેદેન મનુષ્યાણાં શતાયુઃકલ્પનયા પ્રકાશમાના ચિરક્ષિપ્રવ્યપદેશેન નિમેષમારભ્ય પરાર્ધપર્યન્તં કાલચક્રં જગચ્ચક્રમિત્યાદિપ્રકારેણ ચક્રવત્પરિ-વર્તમાનાઃ સર્વસ્યૈતસ્યૈવ કાલસ્ય વિભાગવિશેષાઃ પ્રકાશરૂપાઃ કાલરૂપા ભવન્તિ

અગ્નિરૂપા અન્નપાનાદિપ્રાણિનાં ક્ષુત્તૃષ્ણાત્મિકા દેવાનાં મુખરૂપા વનૌષધીનાં શીતોષ્ણરૂપા કાષ્ઠેષ્વન્તર્બહિશ્ચ નિત્યાનિત્યરૂપા ભવતિ

શ્રીદેવી ત્રિવિધં રૂપં કૃત્વા ભગવત્સંકલ્પાનુગુણ્યેન લોકરક્ષણાર્થં રૂપં ધારયતિ ।
શ્રીરિતિ લક્ષ્મીરિતિ લક્ષ્યમાણા ભવતીતિ વિજ્ઞાયતે

ભૂદેવી સસાગરાંભઃ સપ્તદ્વીપા વસુન્ધરા ભૂરાદિચતુર્દશભુવનાનામાધારાધેયા પ્રણવાત્મિકા ભવતિ ।
નીલા ચ મુખવિદ્યુન્માલિની સર્વૌષધીનાં સર્વપ્રાણિનાં પોષણાર્થં સર્વરૂપા ભવતિ

સમસ્તભુવનસ્યાધોભાગે જલાકારાત્મિકા મણ્ડૂકમયેતિ ભુવનાધારેતિ વિજ્ઞાયતે

ક્રિયાશક્તિસ્વરૂપં હરેર્મુખાન્નાદઃ ।
તન્નાદાદ્બિન્દુઃ ।
બિન્દોરોંકારઃ ।
ઓંકારાત્પરતો રામવૈ-ખાનસપર્વતઃ ।
તત્પર્વતે કર્મજ્ઞાનમયીભિર્બહુશાખા ભવન્તિ

તત્રત્રયીમયં શાસ્ત્રમાદ્યં સર્વાર્થદર્શનમ્ ।
ઋગ્યજુઃસામરૂપત્વાત્ત્રયીતિ પરિકીર્તિતા

હેતુના કાર્યસિદ્ધેન ચતુર્ધા પરિકીર્તિતા ।
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ અથર્વાઙ્ગિરસસ્તથા

ચાતુર્હોત્રપ્રધાનત્વાલ્લિઙ્ગાદિત્રિતયં ત્રયી ।
અથર્વાઙ્ગિરસં રૂપં સામઋગ્યજુરાત્મકમ્

તથા દિશન્ત્યાભિચારસામાન્યેન પૃથક્પૃથક્ ।
એકવિંશતિશાખાયામૃગ્વેદઃ પરિકીર્તિતઃ

શતં ચ નવશાખાસુ યજુષામેવ જન્મનામ્ ।
સામ્નઃ સહસ્રશાખાઃ સ્યુઃ પઞ્ચશાખા અથર્વણઃ

વૈખાનસમતસ્તસ્મિન્નાદૌ પ્રત્યક્ષદર્શનમ્ ।
સ્મર્યતે મુનિભિર્નિત્યં વૈખાનસમતઃ પરમ્

કલ્પો વ્યાકરણં શિક્ષા નિરુક્તં જ્યોતિષં છન્દ એતાનિ ષડઙ્ગાનિ

ઉપાઙ્ગમયનં ચૈવ મીમાંસાન્યાયવિસ્તરઃ ।
ધર્મજ્ઞસેવિતાર્થં ચ વેદવેદોઽધિકં તથા

નિબન્ધાઃ સર્વશાખા ચ સમયાચારસઙ્ગતિઃ ।
ધર્મશાસ્ત્રં મહર્ષિણામન્તઃકરણસમ્ભૃતમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણાખ્યમુપાઙ્ગં ચ પ્રકીર્તિતમ્

વાસ્તુવેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વશ્ચ તથા મુને ।
આયુર્વેદશ્ચ પઞ્ચૈતે ઉપવેદાઃ પ્રકીર્તિતા:

દણ્ડો નીતિશ્ચ વાર્તા ચ વિદ્યા વાયુજયઃ પરઃ ।
એકવિંશતિભેદોઽયં સ્વપ્રકાશઃ પ્રકીર્તિતઃ

વૈખાનસઋષેઃ પૂર્વં વિષ્ણોર્વાણી સમુદ્ભવેત્ ।
ત્રયીરૂપેણ સઙ્કલ્પ્ય ઇત્થં દેહી વિજૃમ્ભતે

સંખ્યારૂપેણ સંકલ્પ્ય વૈખાનસઋષેઃ પુરા ।
ઉદિતો યાદૃશઃ પૂર્વં તાદૃશં શૃણુ મેઽખિલમ્ ।
શશ્વદ્બ્રહ્મમયં રૂપં ક્રિયાશક્તિરુદાહૃતા

સાક્ષાચ્છક્તિર્ભગવતઃ સ્મરણમાત્રરૂપાવિર્ભાવપ્રાદુર્ભાવાત્મિકા નિગ્રહાનુગ્રહરૂપા શાન્તિતેજોરુપા વ્યક્તાવ્યક્તકારણચરણસમગ્રાવયવમુખવર્ણભેદરુપા ભગવત્સહચારિણી અનપાયિની અનવરતસહાશ્રયિણી ઉદિતાનુદિતાકારાનિમેષોન્મેષસૃષ્ટિસ્થિતિસંહારતિરોધાનાનુગ્રહાદિસર્વશક્તિસામર્થ્યાત્સાક્ષાચ્છક્તિરિતિ ગીયતે

ઇચ્છશક્તિસ્ત્રિવિધા પ્રલયાવસ્થાયાં વિશ્રમણાર્થં ભગવતો દક્ષિણવક્ષઃસ્થલે શ્રીવત્સાકૃતિર્ભૂત્વા વિશ્રામ્યતીતિ સા યોગશક્તિઃ

ભોગશક્તિર્ભોગરૂપા કલ્પવૃક્ષકામધેનુચિન્તામણિશઙ્ખપદ્મનિધ્યાદિનવનિધિસમાશ્રિતા ભગવદુપાસકાનાં કામનયાઽકામનયા વા ભક્તિયુક્તા નરં નિત્યનૈમિત્તિકકર્મભિરગ્નિહોત્રાદિભિર્વા યમનિયમાસનપ્રાણાયામપ્રત્યાહારધ્યાનધારણાસમાધિભિર્વાલમનણ્વપિ ગોપુરપ્રાકારાદિભિર્વિમાનાદિભિઃ સહ ભગવદ્વિગ્રહાર્ચાપૂજોપકરણૈરર્ચનૈઃ સ્નાનાધિપર્વા પિતૃપૂજાદિભિરન્નપાનાદિભિર્વા ભગવત્પ્રીત્યર્થમુક્ત્વા સર્વં ક્રિયતે

અથાતો વીરશક્તિશ્ચતુર્ભુજાઽભયવરદપદ્મધરા કિરીટાભરણયુતા સર્વદેવૈઃ પરિવૃતા કલ્પતરુમૂલે ચતુર્ભિર્ગજૈ રત્નઘટૈરમૃતજલૈરભિષિચ્યમાના સર્વદૈવતૈર્બ્રહ્માદિભિર્વન્દ્યમાના અણિમા-દ્યષ્ટૈશ્વર્યયુતા સંમુખે કામધેનુના સ્તૂયમાના વેદશાસ્ત્રાદિભિઃ સ્તૂયમાના જયાદ્યપ્સરસ્સ્ત્રીભિઃ પરિચર્યમાણા આદિત્યસોમાભ્યાં દીપાભ્યાં પ્રકાશ્યમાના તુમ્બુરુનારદાદિભિર્ગાયમાના રાકાસિનીવાલીભ્યાં છત્રેણ હ્લાદિનીમાયાભ્યાં ચામરેણ સ્વાહાસ્વધાભ્યાં વ્યજનેન ભૃગુપુણ્યાદિભિરભ્યર્ચ્યમાના દેવી દિવ્યસિંહાસને પદ્માસનરૂઢા સકલકારણકાર્યકરી લક્ષ્મીર્દેવસ્ય પૃથગ્ભવનકલ્પના ।
અલંચકાર સ્થિરા પ્રસન્નલોચના સર્વદેવતૈઃ પૂજ્યમાના વીરલક્ષ્મીરિતિ વિજ્ઞાયત ઇત્યુપનિષત્

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ।
ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાસસ્તનૂભિઃ ।
વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ।
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ ।
સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ ।
સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ સીતોપનિષત્સમાપ્તા
અધિકાધ્યયનાય