શુકરહસ્યોપનિષત્ · અધ્યાય p1

॥ શુકરહસ્યોપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અથાતો રહસ્યોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

દેવર્ષયો બ્રહ્માણં સમ્પૂજ્ય પ્રણિપત્ય પપ્રચછુર્ભગવન્નસ્માકં રહસ્યોપનિષદં બ્રૂહીતિ

સોઽબ્રવીત્ પુરા વ્યાસો મહાતેજાઃ સર્વવેદતપોનિધિઃ । પ્રણિપત્ય શિવં સામ્બં કૃતાઞ્જલિરુવાચ

શ્રીવેદવ્યાસ ઉવાચ દેવદેવ મહાપ્રાજ્ઞ પાશચ્છેદદૃઢવ્રત । શુકસ્ય મમ પુત્રસ્ય વેદસંસ્કારકર્મણિ

બ્રહ્મોપદેશકાલોઽયમિદાનીં સમુપસ્થિતઃ । બ્રહ્મોપદેશઃ કર્તવ્યો ભવતાદ્ય જગદ્ગુરો

ઈશ્વર ઉવાચ મયોપદિષ્ટે કૈવલ્યે સાક્ષાદ્બ્રહ્મણિ શાશ્વતે । વિહાય પુત્રો નિર્વેદાત્પ્રકાશં યાસ્યતિ સ્વયમ્

શ્રીવેદવ્યાસ ઉવાચ યથા તથા વા ભવતુ હ્યુપનાયનકર્મણિ । ઉપદિષ્ટે મમ સુતે બ્રહ્મણિ ત્વત્પ્રસાદતઃ

સર્વજ્ઞો ભવતુ ક્ષિપ્રં મમ પુત્રો મહેશ્વર । તવ પ્રસાદસમ્પન્નો લભેન્મુક્તિં ચતુર્વિધામ્

તચ્છ્રુત્વા વ્યાસવચનં સર્વદેવર્ષિસંસદિ । ઉપદેષ્ટું સ્થિતઃ શમ્ભુઃ સામ્બો દિવ્યાસને મુદા

કૃતકૃત્યઃ શુકસ્તત્ર સમાગત્ય સુભક્તિમાન્ । તસ્માત્સ પ્રણવં લબ્ધ્વા પુનરિત્યબ્રવીચ્છિવમ્

શ્રીશુક ઉવાચ દેવાદિદેવ સર્વજ્ઞ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણ । ઉમારમણ ભૂતેશ પ્રસીદ કરુણાનિધે

ઉપદિષ્ટં પરબ્રહ્મ પ્રણવાન્તર્ગતં પરમ્ । તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યાનાં પ્રજ્ઞાદીનાં વિશેષતઃ

શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વેન ષડઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ । વક્તવ્યાનિ રહસ્યાનિ કૃપયાદ્ય સદાશિવ

શ્રીસદાશિવ ઉવાચ સાધુ સાધુ મહાપ્રાજ્ઞ શુક જ્ઞાનનિધે મુને । પ્રષ્ટવ્યં તુ ત્વયા પૃષ્ટં રહસ્યં વેદગર્ભિતમ્

રહસ્યોપનિષન્નામ્ના સષડઙ્ગમિહોચ્યતે । યસ્ય વિજ્ઞાનમાત્રેણ મોક્ષઃ સાક્ષાન્ન સંશયઃ

અઙ્ગહીનાનિ વાક્યાનિ ગુરુર્નોપદિશેત્પુનઃ । સષડઙ્ગાન્યુપદિશેન્મહાવાક્યાનિ કૃત્સ્નશઃ

ચતુર્ણામપિ વેદાનાં યથોપનિષદઃ શિરઃ । ઇયં રહસ્યોપનિષદત્તથોપનિષદાં શિરઃ

રહસ્યોપનિષદ્બ્રહ્મ ધ્યાતં યેન વિપશ્ચિતા । તીર્થૈર્મન્ત્રૈઃ શ્રુતૈર્જપ્યૈસ્તસ્ય કિં પુણ્યહેતુભિઃ

વાક્યાર્થસ્ય વિચારેણ યદાપ્નોતિ શરચ્છતમ્ । એકવારજપેનૈવ ઋષ્યાદિધ્યાનતશ્ચ યત્

ૐ અસ્ય શ્રીમહાવાક્યમહામન્ત્રસ્ય હંસ ઋષિઃ । અવ્યક્તગાયત્રી છન્દઃ । પરમહંસો દેવતા । હં બીજમ્ । સઃ શક્તિઃ । સોઽહં કીલકમ્ । મમ પરમહંસપ્રીત્યર્થે મહાવાક્યજપે વિનિયોગઃ । સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ । નિત્યાનન્દો બ્રહ્મ તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । નિત્યાનન્દમયં બ્રહ્મ મધ્યમાભ્યાં વષટ્ । યો વૈ ભૂમા અનામિકાભ્યાં હુમ્ । યો વૈ ભૂમાધિપતિઃ કનિષ્ઠિકાભ્યાં વૌષટ્ । એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ હૃદયાય નમઃ । નિત્યાનન્દો બ્રહ્મ શિરસે સ્વાહા । નિત્યાનન્દમયં બ્રહ્મ શિખાયૈ વષટ્ । યો વૈ ભૂમા કવચાય હુમ્ । યો વૈ ભૂમાધિપતિઃ નેત્રત્રયાય વૌષટ્ । એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ અસ્ત્રાય ફટ્ । ભૂર્ભુવઃસુવરોમિતિ દિગ્બન્ધઃ

ધ્યાનમ્ । નિત્યાનન્દં પરમસુખદં કેવલં જ્ઞાનમૂર્તિં વિશ્વાતીતં ગગનસદૃશં તત્ત્વમસ્યાદિલક્ષ્યમ્ । એકં નિત્યં વિમલમચલં સર્વધીસાક્ષિભૂતં ભાવાતીતં ત્રિગુણરહિતં સદ્ગુરું તં નમામિ

અથ મહાવાક્યાનિ ચત્વારિ । યથા ।
ૐ પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ

ૐ અહં બ્રહ્માસ્મિ

ૐ તત્ત્વમસિ

ૐ અયમાત્મા બ્રહ્મ

તત્ત્વમસીત્યભેદવાચકમિદં યે જપન્તિ તે શિવસ્સાયુજ્યમુક્તિભાજો ભવન્તિ

તત્પદમહામન્ત્રસ્ય પરમહંસઃ ઋષિઃ । અવ્યક્તગાયત્રી છન્દઃ । પરમહંસો દેવતા । હં બીજમ્ । સઃ શક્તિઃ । સોઽહં કીલકમ્ । મમ સાયુજ્યમુક્ત્યર્થે જપે વિનિયોગઃ । તત્પુરુષાય અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ । ઈશાનાય તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । અઘોરાય મધ્યમાભ્યાં વષટ્ । સદ્યોજાતાય અનામિકાભ્યાં હુમ્ । વામદેવાય કનિષ્ઠિકાભ્યાં વૌષટ્ । તત્પુરુષેશાનાઘોરસદ્યોજાતવામદેવેભ્યો નમઃ કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । એવં હૃદયાદિન્યાસઃ । ભૂર્ભુવઃસુવરોમિતિ દિગ્બન્ધઃ

ધ્યાનમ્ । જ્ઞાનં જ્ઞેયં જ્ઞાનગમ્યાદિતીતં શુદ્ધં બુદ્ધં મુક્તમપ્યવ્યયં ચ । સત્યં જ્ઞાનં સચ્ચિદાનન્દરૂપં ધ્યાયેદેવં તન્મહો ભ્રાજમાનમ્

ત્વંપદ મહામન્ત્રસ્ય વિષ્ણુરૃષિઃ । ગાયત્રી છન્દઃ । પરમાત્મા દેવતા । ઐં બીજમ્ । ક્લીં શક્તિઃ । સૌઃ કીલકમ્ । મમ મુક્ત્યર્થે જપે વિનિયોગઃ । વાસુદેવાય અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ । સઙ્કર્ષણાય તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । પ્રદ્યુમ્નાય મધ્યમાભ્યાં વષટ્ । અનિરુદ્ધાય અનામિકાભ્યાં હુમ્ । વાસુદેવાય કનિષ્ઠિકાભ્યાં વૌષટ્ । વાસુદેવસઙ્કર્ષણપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધેભ્યઃ કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । એવં હૃદયાદિન્યાસઃ । ભૂર્ભુવઃસુવરોમિતિ દિગ્બન્ધઃ

ધ્યાનમ્ । જીવત્વં સર્વભૂતાનાં સર્વત્રાખણ્ડવિગ્રહમ્ । ચિત્તાહઙ્કારયન્તારં જીવાખ્યં ત્વં પદં ભજે

અસિપદમહામન્ત્રસ્ય મન ઋષિઃ । ગાયત્રી છન્દઃ । અર્ધનારીશ્વરો દેવતા । અવ્યક્તાદિર્બીજમ્ । નૃસિંહઃ શક્તિઃ । પરમાત્મા કીલકમ્ । જીવબ્રહ્મૈક્યાર્થે જપે વિનિયોગઃ । પૃથ્વીદ્વ્યણુકાય અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં નમઃ । અબ્દ્વ્યણુકાય તર્જનીભ્યાં સ્વાહા । તેજોદ્વ્યણુકાય મધ્યમાભ્યાં વષટ્ । વાયુદ્વ્યણુકાય અનામિકાભ્યં હુમ્ । આકાશદ્વ્યણુકાય કનિષ્ઠિકાભ્યાં વૌષટ્ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશદ્વ્યણુકેભ્યઃ કરતલકરપૃષ્ઠાભ્યાં ફટ્ । ભૂર્ભુવઃસુવરોમિતિ દિગ્બન્ધઃ

ધ્યાનમ્ । જીવો બ્રહ્મેતિ વાક્યાર્થં યાવદસ્તિ મનઃસ્થિતિઃ । ઐક્યં તત્ત્વં લયે કુર્વન્ધ્યાયેદસિપદં સદા

એવં મહાવાક્યષડઙ્ગાન્યુક્તાનિ

અથ રહસ્યોપનિષદ્વિભાગશો વાક્યાર્થશ્લોકાઃ પ્રોચ્યન્તે

યેનેક્ષતે શૃણોતીદં જિઘ્રતિ વ્યાકરોતિ ચ । સ્વાદ્વસ્વાદુ વિજાનાતિ તત્પ્રજ્ઞાનમુદીરિતમ્

ચતુર્મુખેન્દ્રદેવેષુ મનુષ્યાશ્વગવાદિષુ । ચૈતન્યમેકં બ્રહ્માતઃ પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મ મય્યપિ

પરિપૂર્ણઃ પરાત્માસ્મિન્દેહે વિદ્યાધિકારિણિ । બુદ્ધેઃ સાક્ષિતયા સ્થિત્વા સ્ફુરન્નહમિતીર્યતે

સ્વતઃ પૂર્ણઃ પરાત્માત્ર બ્રહ્મશબ્દેન વર્ણિતઃ । અસ્મીત્યૈક્યપરામર્શસ્તેન બ્રહ્મ ભવામ્યહમ્

એકમેવાદ્વિતીયં સન્નામરૂપવિવર્જિતમ્ । સૃષ્ટેઃ પુરાધુનાપ્યસ્ય તાદૃક્ત્વં તદિતીર્યતે

શ્રોતુર્દેહેન્દ્રિયાતીતં વસ્ત્વત્ર ત્વંપદેરિતમ્ । એકતા ગ્રાહ્યતેઽસીતિ તદૈક્યમનુભૂયતામ્

સ્વપ્રકાશાપરોક્ષત્વમયમિત્યુક્તિતો મતમ્ । અહઙ્કારાદિદેહાન્તં પ્રત્યગાત્મેતિ ગીયતે

દૃશ્યમાનસ્ય સર્વસ્ય જગતસ્તત્ત્વમીર્યતે । બ્રહ્મશબ્દેન તદ્બ્રહ્મ સ્વપ્રકાશાત્મરૂપકમ્

અનાત્મદૃષ્ટેરવિવેકનિદ્રામહં મમ સ્વપ્નગતિં ગતોઽહમ્ । સ્વરૂપસૂર્યેઽભ્યુદિતે સ્ફુટોક્તેર્ગુરોર્મહાવાક્યપદૈઃ પ્રબુદ્ધઃ

વાચ્યં લક્ષ્યમિતિ દ્વિધાર્થસરણીવાચ્યસ્ય હિ ત્વંપદે વાચ્યં ભૌતિકમિન્દ્રિયાદિરપિ યલ્લક્ષ્યં ત્વમર્થશ્ચ સઃ । વાચ્યં તત્પદમીશતાકૃતમતિર્લક્ષ્યં તુ સચ્ચિત્સુખાનન્દબ્રહ્મ તદર્થ એષ ચ તયોરૈક્યં ત્વસીદં પદમ્

ત્વમિતિ તદિતિ કાર્યે કારણે સત્યુપાધૌ દ્વિતયમિતરથૈકં સચ્ચિદાનન્દરૂપમ્ । ઉભયવચનહેતૂ દેશકાલૌ ચ હિત્વા જગતિ ભવતિ સોયં દેવદત્તો યથૈકઃ

કાર્યોપાધિરયં જીવઃ કારણોપાધિરીશ્વરઃ । કાર્યકારણતાં હિત્વા પૂર્ણબોધોઽવશિષ્યતે

શ્રવણં તુ ગુરોઃ પૂર્વં મનનં તદનન્તરમ્ । નિદિધ્યાસનમિત્યેતત્પૂર્ણબોધસ્ય કારણમ્

અન્યવિદ્યાપરિજ્ઞાનમવશ્યં નશ્વરં ભવેત્ । બ્રહ્મવિદ્યાપરિજ્ઞાનં બ્રહ્મપ્રાપ્તિકરં સ્થિતમ્

મહાવાક્યાન્યુપદિશેત્સષડઙ્ગાનિ દેશિકઃ । કેવલં ન હિ વાક્યાનિ બ્રહ્મણો વચનં યથા

ઈશ્વર ઉવાચ । એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ રહસ્યોપનિષચ્છુક । મયા પિત્રાનુનીતેન વ્યાસેન બ્રહ્મવાદિના

તતો બ્રહ્મોપદિષ્ટં વૈ સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ । જીવન્મુક્તઃ સદા ધ્યાયન્નિત્યસ્ત્વં વિહરિષ્યસિ

યો વેદાદૌ સ્વરઃ પ્રોક્તો વેદાન્તે ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ । તસ્ય પ્રકૃતિલીનસ્ય યઃ પરઃ સ મહેશ્વરઃ

ઉપદિષ્ટઃ શિવેનેતિ જગત્તન્મયતાં ગતઃ । ઉત્થાય પ્રણિપત્યેશં ત્યક્તાશેષપરિગ્રહઃ

પરબ્રહ્મપયોરાશૌ પ્લવન્નિવ યયૌ તદા । પ્રવ્રજન્તં તમાલોક્ય કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ

અનુવ્રજન્નાજુહાવ પુત્રવિશ્લેષકાતરઃ । પ્રતિનેદુસ્તદા સર્વે જગત્સ્થાવરજઙ્ગમાઃ

તચ્છ્રુત્વા સકલાકારં વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । પુત્રેણ સહિતઃ પ્રીત્યા પરાનન્દમુપેયિવાન્

યો રહસ્યોપનિષદમધીતે ગુર્વનુગ્રહાત્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સાક્ષાત્કૈવલ્યમશ્નુતે સાક્ષાત્કૈવલ્યમશ્નુત ઇત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ શુકરહસ્યોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય
વર્ગઃઉપનિષદઃ