શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.4

કૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવન્પરમેશસ્ય શર્વસ્યામિતતેજસઃ ॥
મૂર્તિભિર્વિશ્વમેવેદં યથા વ્યાપ્તં તથા શ્રુતમ્

અથૈતજ્જ્ઞાતુમિચ્છામિ યાથાત્મ્યં પમેશયોઃ ॥
સ્ત્રીપુંભાવાત્મકં ચેદં તાભ્યાં કથમધિષ્ઠિતમ્

ઉપમન્યુરુવાચ
શ્રીમદ્વિભૂતિં શિવયોર્યાથાત્મ્યં ચ સમાસતઃ ॥
વક્ષ્યે તદ્વિસ્તરાદ્વક્તું ભવેનાપિ ન શક્યતે

શક્તિઃ સાક્ષાન્મહાદેવી મહાદેવશ્ચ શક્તિમાન્ ॥
તયોર્વિભૂતિલેશો વૈ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્

વસ્તુ કિંચિદચિદ્રૂપં કિંચિદ્વસ્તુ ચિદાત્મકમ્ ॥
દ્વયં શુદ્ધમશુદ્ધં ચ પરં ચાપરમેવ ચ

યત્સંસરતિ ચિચ્ચક્રમચિચ્ચક્રસમન્વિતમ્ ॥
તદેવાશુદ્ધમપરમિતરં તુ પરં શુભમ્

અપરં ચ પરં ચૈવ દ્વયં ચિદચિદાત્મકમ્ ॥
શિવસ્ય ચ શિવાયાશ્ચ સ્વામ્યં ચૈતત્સ્વભાવતઃ

શિવયોર્વૈ વશે વિશ્વં ન વિશ્વસ્ય વશે શિવૌ ॥
ઈશિતવ્યમિદં યસ્માત્તસ્માદ્વિશ્વેશ્વરૌ શિવૌ

યથા શિવસ્તથા દેવી યથા દેવી તથા શિવઃ ॥
નાનયોરંતરં વિદ્યાચ્ચંદ્રચન્દ્રિકયોરિવ

ચંદ્રો ન ખલુ ભાત્યેષ યથા ચંદ્રિકયા વિના ॥
ન ભાતિ વિદ્યમાનો ઽપિ તથા શક્ત્યા વિના શિવઃ

પ્રભયા હિ વિનાયદ્વદ્ભાનુરેષ ન વિદ્યતે ॥
પ્રભા ચ ભાનુના તેન સુતરાં તદુપાશ્રયા

એવં પરસ્પરાપેક્ષા શક્તિશક્તિમતોઃ સ્થિતા ॥
ન શિવેન વિના શક્તિર્ન શક્ત્યા ચ વિના શિવઃ

શક્તૌયયા શિવો નિત્યં ભક્તૌ મુક્તૌ ચ દેહિનામ્ ॥
આદ્યા સૈકા પરા શક્તિશ્ચિન્મયી શિવસંશ્રયા

યામાહુરખિલેશસ્ય તૈસ્તૈરનુગુણૈર્ગુણૈઃ ॥
સમાનધર્મિણીમેવ શિવસ્ય પરમાત્મનઃ

સૈકા પરા ચ ચિદ્રૂપા શક્તિઃ પ્રસવધર્મિણી ॥
વિભજ્ય બહુધા વિશ્વં વિદધાતિ શિવેચ્છયા

સા મૂલપ્રકૃતિર્માયા ત્રિગુણા ચ ત્રિધા સ્મૃતા ॥
શિવયા ચ વિપર્યસ્તં યયા તતમિદં જગત્

એકધા ચ દ્વિધા ચૈવ તથા શતસહસ્રધા ॥
શક્તયઃ ખલુ ભિદ્યંતે બહુધા વ્યવહારતઃ

શિવેચ્છયા પરાશક્તિઃ શિવતત્ત્વૈકતાં ગતા ॥
તતઃ પરિસ્ફુરત્યાદૌ સર્ગે તૈલં તિલાદિવ

તતઃ ક્રિયાખ્યયા શક્ત્યા શક્તૌ શક્તિમદુત્થયા ॥
તસ્યાં વિક્ષોભ્યમાણાયામાદૌ નાદઃ સમુદ્બભૌ

નાદાદ્વિનિઃસૃતો બિંદુર્બિંદોદેવસ્સદાશિવઃ ॥
તસ્માન્મહેશ્વરો જાતઃ શુદ્ધવિદ્યા મહેશ્વરાત્

સા વાચામીશ્વરી શક્તિર્વાગીશાખ્યા હિ શૂલિનઃ ॥
યા સા વર્ણસ્વરૂપેણ માતૃકેપિ વિજૃમ્ભતે

અથાનંતસમાવેશાન્માયા કાલમવાસૃજત્ ॥
નિયતિઞ્ચ કલાં વિદ્યાં કલાતોરાગપૂરુષૌ

માયાતઃ પુનરેવાભૂદવ્યક્તં ત્રિગુણાત્મકમ્ ॥
ત્રિગુણાચ્ચ તતો વ્યક્તાદ્વિભક્તાઃ સ્યુસ્ત્રયો ગુણાઃ

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ॥
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યો ગુણેશાખ્યાસ્ત્રિમૂર્તયઃ

અભવન્મહદાદીનિ તત્ત્વાનિ ચ યથાક્રમમ્ ॥
તેભ્યસ્સ્યુરણ્ડપિણ્ડાનિ ત્વસંખ્યાનિ શિવાજ્ઞયા ॥
અધિષ્ઠિતાન્યનન્તાદ્યૈર્વિદ્યેશૈશ્ચક્રવર્તિભિઃ

શરીરાંતરભેદેન શક્તેર્ભેદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥
નાનારૂપાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભેદતઃ

રુદ્રસ્ય રૌદ્રી સા શક્તિર્વિષ્ણૌર્વૈ વૈષ્ણવી મતા ॥
બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા ચેન્દ્રસ્યૈંદ્રીતિ કથ્યતે

કિમત્ર બહુનોક્તેન યદ્વિશ્વમિતિ કીર્તિતમ્ ॥
શક્યાત્મનૈવ તદ્વ્યાપ્તં યથા દેહે ઽંતરાત્મના

તસ્માચ્છક્તિમયં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ॥
કલા યા પરમા શક્તિઃ કથિતા પરમાત્મનઃ

એવમેષા પરા શક્તિરીશ્વરેચ્છાનુયાયિની ॥
સ્થિરં ચરં ચ યદ્વિશ્વં સૃજતીતિ વિનિશ્ચયઃ

જ્ઞાનક્રિયા ચિકીર્ષાભિસ્તિસૃભિસ્સ્વાત્મશક્તિભિઃ ॥
શક્તિમાનીશ્વરઃ શશ્વદ્વિશ્વં વ્યાપ્યાધિતિષ્ઠતિ

ઇદમિત્થમિદં નેત્થં ભવેદિત્યેવમાત્મિકા ॥
ઇચ્છાશક્તિર્મહેશસ્ય નિત્યા કાર્યનિયામિકા

જ્ઞાનશક્તિસ્તુ તત્કાર્યં કરણં કારણં તથા ॥
પ્રયોજનં ચ તત્ત્વેન બુદ્ધિરૂપાધ્યવસ્યતિ

યથેપ્સિતં ક્રિયાશક્તિર્યથાધ્યવસિતં જગત્ ॥
કલ્પયત્યખિલં કાર્યં ક્ષણાત્સંકલ્પરૂપિણી

યથા શક્તિત્રયોત્થાનં શક્તિપ્રસવધર્મિણી ॥
શક્ત્યા પરમયા નુન્ના પ્રસૂતે સકલં જગત્

એવં શક્તિસમાયોગાચ્છક્તિમાનુચ્યતે શિવઃ ॥
શક્તિશક્તિમદુત્થં તુ શાક્તં શૈવમિદં જગત્

યથા ન જાયતે પુત્રઃ પિતરં માતરં વિના ॥
તથા ભવં ભવાનીં ચ વિના નૈતચ્ચરાચરમ્ ॥
સ્ત્રીપુંસપ્રભવં વિશ્વં સ્ત્રીપુંસાત્મકમેવ ચ

સ્ત્રીપુંસયોર્વિભૂતિશ્ચ સ્ત્રીપુંસાભ્યામધિષ્ઠિતમ્ ॥
પરમાત્મા શિવઃ પ્રોક્તશ્શિવા સા ચ પ્રકીર્તિતા

શિવસ્સદાશિવઃ પ્રોક્તઃ શિવા સા ચ મનોન્મની ॥
શિવો મહેશ્વરો જ્ઞેયઃ શિવા માયેતિ કથ્યતે

પુરુષઃ પરમેશાનઃ પ્રકૃતિઃ પરમેશ્વરી ॥
રુદ્રો મહેશ્વરસ્સાક્ષાદ્રુદ્રાણી રુદ્રવલ્લભા

વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરો દેવો લક્ષ્મીર્વિશ્વેશ્વરપ્રિયા ॥
બ્રહ્મા શિવો યદા સ્રષ્ટા બ્રહ્માણી બ્રહ્મણઃ પ્રિયા

ભાસ્કરો ભગવાઞ્છંભુઃ પ્રભા ભગવતી શિવા ॥
મહેંદ્રો મન્મથારાતિઃ શચી શૈલેન્દ્રકન્યકા

જાતવેદા મહાદેવઃ સ્વાહા શર્વાર્ધદેહિની ॥
યમસ્ત્રિયંબકો દેવસ્તત્પ્રિયા ગિરિકન્યકા

નિરૃતિર્ભગવાનીશો નૈરૃતી નગનંદની ॥
વરુણો ભગવાન્રુદ્રો વારુણી ભૂધરાત્મજા

બાલેંદુશેખરો વાયુઃ શિવા શિવમનોહરા ॥
યક્ષો યજ્ઞશિરોહર્તા ઋદ્ધિર્હિમગિરીન્દ્રજા

ચંદ્રાર્ધશેખરશ્ચંદ્રો રોહિણી રુદ્રવલ્લભા ॥
ઈશાનઃ પરમેશાનસ્તદાર્યા પરમેશ્વરી

અનંતવલયો ઽનંતો હ્યનંતાનંતવલ્લભા ॥
કાલાગ્નિરુદ્રઃ કાલારિઃ કાલી કાલાંતકપ્રિયા

પુરુષાખ્યો મનુશ્શંભુઃ શતરૂપા શિવપ્રિયા ॥
દક્ષસ્સાક્ષાન્મહાદેવઃ પ્રસૂતિઃ પરમેશ્વરી

રુચિર્ભવો ભવાની ચ બુધૈરાકૂતિરુચ્યતે ॥
ભૃગુર્ભગાક્ષિહા દેવઃ ખ્યાતિસ્ત્રિનયનપ્રિયા

મરીચિભગવાન્રુદ્રઃ સંભૂતિશ્શર્વવલ્લભા ॥
ગંગાધરો ઽંગિરા જ્ઞેયઃ સ્મૃતિઃ સાક્ષાદુમા સ્મૃતા

પુલસ્ત્યઃ શશભૃન્મૌલિઃ પ્રીતિઃ કાંતા પિનાકિનઃ ॥
પુલહસ્ત્રિપુરધ્વંસી તત્પ્રિયા તુ શિવપ્રિયા

ક્રતુધ્વંસી ક્રતુઃ પ્રોક્તઃ સંનતિર્દયિતા વિભોઃ ॥
ત્રિનેત્રો ઽત્રિરુમા સાક્ષાદનસૂયા સ્મૃતા બુધૈઃ

કશ્યપઃ કાલહા દેવો દેવમાતા મહેશ્વરી ॥
વસિષ્ઠો મન્મથારાતિર્દેવી સાક્ષાદરુંધતી

શંકરઃ પુરુષાસ્સર્વે સ્ત્રિયસ્સર્વા મહેશ્વરી ॥
સર્વે સ્ત્રીપુરુષાસ્તસ્માત્તયોરેવ વિભૂતયઃ

વિષયી ભગવાનીશો વિષયઃ પરમેશ્વરી ॥
શ્રાવ્યં સર્વમુમારૂપં શ્રોતા શૂલવરાયુધઃ

પ્રષ્ટવ્યં વસ્તુજાતં તુ ધત્તે શંકરવલ્લભા ॥
પ્રષ્ટા સ એવ વિશ્વાત્મા બાલચન્દ્રાવતંસકઃ

દ્રષ્ટવ્યં વસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ વક્તવલ્લભા ॥
દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વરો દેવઃ શશિખંડશિખામણિઃ

રસજાતં મહાદેવી દેવો રસયિતા શિવઃ ॥
પ્રેયજાતં ચ ગિરિજા પ્રેયાંશ્ચૈવ ગરાશનઃ

મંતવ્યવસ્તુતાં ધત્તે સદા દેવી મહેશ્વરી ॥
મંતા સ એવ વિશ્વાત્મા મહાદેવો મહેશ્વરઃ

બોદ્ધવ્યવસ્તુરૂપં તુ બિભર્તિ ભવવલ્લભા ॥
દેવસ્સ એવ ભગવાન્બોદ્ધા મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

પ્રાણઃ પિનાકી સર્વેષાં પ્રાણિનાં ભગવાન્પ્રભુઃ ॥
પ્રાણસ્થિતિસ્તુ સર્વેષામંબિકા ચાંબુરૂપિણી

બિભર્તિ ક્ષેત્રતાં દેવી ત્રિપુરાંતકવલ્લભા ॥
ક્ષેત્રજ્ઞત્વં તદા ધત્તે ભગવાનંતકાંતકઃ

અહઃ શૂલાયુધો દેવઃ શૂલપાણિપ્રિયા નિશા ॥
આકાશઃ શંકરો દેવઃ પૃથિવી શંકરપ્રિયા

સમુદ્રો ભગવાનીશો વેલા શૈલેન્દ્રકન્યકા ॥
વૃક્ષો વૃષધ્વજો દેવો લતા વિશ્વેશ્વરપ્રિયા

પુંલ્લિંગમખિલં ધત્તે ભગવાન્પુરશાસનઃ ॥
સ્ત્રિલિંગં ચાખિલં ધત્તે દેવી દેવમનોરમા

શબ્દજાલમશેષં તુ ધત્તે સર્વસ્ય વલ્લભા ॥
અર્થસ્વરૂપમખિલં ધત્તે મુગ્ધેન્દુશેખરઃ

યસ્ય યસ્ય પદાર્થસ્ય યા યા શક્તિરુદાહૃતા ॥
સા સા વિશ્વેશ્વરી દેવી સ સ સર્વો મહેશ્વરઃ

યત્પરં યત્પવિત્રં ચ યત્પુણ્યં યચ્ચ મંગલમ્ ॥
તત્તદાહ મહાભાગાસ્તયોસ્તેજોવિજૃંભિતમ્

યથા દીપસ્ય દીપ્તસ્ય શિખા દીપયતે ગૃહમ્ ॥
તથા તેજસ્તયોરેતદ્વ્યાપ્ય દીપયતે જગત્

તૃણાદિશિવમૂર્ત્યંતં વિશ્વખ્યાતિશયક્રમઃ ॥
સન્નિકર્ષક્રમવશાત્તયોરિતિ પરા શ્રુતિઃ

સર્વાકારાત્મકાવેતૌ સર્વશ્રેયોવિધાયિનૌ ॥
પૂજનીયૌ નમસ્કાર્યૌ ચિંતનીયૌ ચ સર્વદા

યથાપ્રજ્ઞમિદં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ ॥
કથિતં હિ મયા તે ઽદ્ય ન તુ તાવદિયત્તયા

તત્કથં શક્યતે વક્તું યાથાત્મ્યં પરમેશયોઃ ॥
મહતામપિ સર્વેષાં મનસો ઽપિ બહિર્ગતમ્

અંતર્ગતમનન્યાનામીશ્વરાર્પિતચેતસામ્ ॥
અન્યેષાં બુદ્ધ્યનારૂઢમારૂઢં ચ યથૈવ તત્

યેયમુક્તા વિભૂતિર્વૈ પ્રાકૃતી સા પરા મતા ॥
અપ્રાકૃતાં પરામન્યાં ગુહ્યાં ગુહ્યવિદો વિદુઃ

યતો વાચો નિવર્તંતે મનસા ચેન્દ્રિયૈસ્સહ ॥
અપ્રાકૃતી પરા ચૈષા વિભૂતિઃ પારમેશ્વરી

સૈવેહ પરમં ધામ સૈવેહ પરમા ગતિઃ ॥
સૈવેહ પરમા કાષ્ઠા વિભૂતિઃ પરમેષ્ઠિનઃ

તાં પ્રાપ્તું પ્રયતંતે ઽત્ર જિતશ્વાસા જિતેંદ્રિયાઃ ॥
ગર્ભકારા ગૃહદ્વારં નિશ્છિદ્રં ઘટિતું યથા

સંસારાશીવિષાલીઢમૃતસંજીવનૌષધમ્ ॥
વિભૂતિં શિવયોર્વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચન

યઃ પરામપરાં ચૈવ વિભૂતિં વેત્તિ તત્ત્વતઃ ॥
સો ઽપરો ભૂતિમુલ્લંઘ્ય પરાં ભૂતિં સમશ્નુતે

એતત્તે કથિતં કૃષ્ણ યાથાત્મ્યં પરમાત્મનોઃ ॥
રહસ્યમપિ યોગ્યો ઽસિ ભર્ગભક્તો ભવાનિતિ

નાશિષ્યેભ્યો ઽપ્યશૈવેભ્યો નાભક્તેભ્યઃ કદાચન ॥
વ્યાહરેદીશયોર્ભૂતિમિતિ વેદાનુશાસનમ્

તસ્માત્ત્વમતિકલ્યાણપરેભ્યઃ કથયેન્ન હિ ॥
ત્વાદૃશેભ્યો ઽનુરૂપેભ્યઃ કથયૈતન્ન ચાન્યથા

વિભૂતિમેતાં શિવયોર્યોગ્યેભ્યો યઃ પ્રદાપયેત્ ॥
સંસારસાગરાન્મુક્તઃ શિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

કીર્તનાદસ્ય નશ્યંતિ મહાન્ત્યઃ પાપકોટયઃ ॥
ત્રિશ્ચતુર્ધાસમભ્યસ્તૈર્વિનશ્યંતિ તતો ઽધિકાઃ

નશ્યંત્યનિષ્ટરિપવો વર્ધન્તે સુહૃદસ્તથા ॥
વિદ્યા ચ વર્ધતે શૈવી મતિસ્સત્યે પ્રવર્તતે

ભક્તિઃ પરાઃ શિવે સામ્બે સાનુગે સપરિચ્છિદે ॥
યદ્યદિષ્ટતમં ચાન્યત્તત્તદાપ્નોત્યસંશયમ્

અન્તઃશુચિઃ શિવે ભક્તો વિસ્રબ્ધઃ કીર્તયેદ્યદિ ॥
પ્રબલૈઃ કર્મભિઃ પૂર્વૈઃ ફલં ચેત્પ્રતિબધ્યતે ॥
પુનઃ પુનઃ સમભ્યસ્યેત્તસ્ય નાસ્તીહ દુર્લ્લભમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખણ્ડે ગૌરીશંકરવિભૂતિયોગો નામ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ