શિવ પુરાણ · શ્લોક 7.29-2

વાયુરુવાચ
નિવેદયામિ જગતો વાગર્થાત્મ્યં કૃતં યથા

ષડધ્વવેદનં સમ્યક્સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

નાસ્તિ કશ્ચિદશબ્દાર્થો નાપિ શબ્દો નિરર્થકઃ

તતો હિ સમયે શબ્દસ્સર્વસ્સર્વાર્થબોધકઃ

પ્રકૃતેઃ પરિણામો ઽયં દ્વિધા શબ્દાર્થભાવના

તામાહુઃ પ્રાકૃતીં મૂર્તિં શિવયોઃ પરમાત્મનોઃ

શબ્દાત્મિકા વિભૂતિર્યા સા ત્રિધા કથ્યતે બુધૈઃ

સ્થૂલા સૂક્ષ્મા પરા ચેતિ સ્થૂલા યા શ્રુતિગોચરા

સૂક્ષ્મા ચિન્તામયી પ્રોક્તા ચિંતયા રહિતા પરા

યા શક્તિઃ સા પરા શક્તિશ્શિવતત્ત્વસમાશ્રયા

જ્ઞાનશક્તિસમાયોગાદિચ્છોપોદ્બલિકા તથા

સર્વશક્તિસમષ્ટ્યાત્મા શક્તિતત્ત્વસમાખ્યયા

સમસ્તકાર્યજાતસ્ય મૂલપ્રકૃતિતાં ગતા

સૈવ કુણ્ડલિની માયા શુદ્ધાધ્વપરમા સતી

સા વિભાગસ્વરૂપૈવ ષડધ્વાત્મા વિજૃંભતે

તત્ર શબ્દાસ્ત્રયો ઽધ્વાનસ્ત્રયશ્ચાર્થાઃ સમીરિતાઃ

સર્વેષામપિ વૈ પુંસાં નૈજશુદ્ધ્યનુરૂપતઃ

લયભોગાધિકારાસ્સ્યુસ્સર્વતત્ત્વવિભાગતઃ

કલાભિસ્તાનિ તત્ત્વાનિ વ્યાપ્તાન્યેવ યથાતથમ્

પરસ્યાઃ પ્રકૃતેરાદૌ પઞ્ચધા પરિણામતઃ

કલાશ્ચ તા નિવૃત્ત્યાદ્યાઃ પર્યાપ્તા ઇતિ નિશ્ચયઃ

મંત્રાધ્વા ચ પદાધ્વા ચ વર્ણાધ્વા ચેતિ શબ્દતઃ

ભુવનાધ્વા ચ તત્ત્વાધ્વા કલાધ્વા ચાર્થતઃ ક્રમાત્

અત્રાન્યોન્યં ચ સર્વેષાં વ્યાપ્યવ્યાપકતોચ્યતે

મંત્રાઃ સર્વૈઃ પદૈર્વ્યાપ્તા વાક્યભાવાત્પદાનિ ચ

વર્ણૈર્વર્ણસમૂહં હિ પદમાહુર્વિપશ્ચિતઃ

વર્ણાસ્તુ ભુવનૈર્વ્યાપ્તાસ્તેષાં તેષૂપલંભનાત્

ભુવનાન્યપિ તત્ત્વૌઘૈરુત્પત્ત્યાંતર્બહિષ્ક્રમાત્

વ્યાપ્તાનિ કારણૈસ્તત્ત્વૈરારબ્ધત્વાદનેકશઃ

અંતરાદુત્થિતાનીહ ભુવનાનિ તુ કાનિચિત્

પૌરાણિકાનિ ચાન્યાનિ વિજ્ઞેયાનિ શિવાગમે

સાંખ્યયોગપ્રસિદ્ધાનિ તત્ત્વાન્યપિ ચ કાનિચિત્

શિવશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધાનિ તતોન્યાન્યપિ કૃત્સ્નશઃ

કલાભિસ્તાનિ તત્ત્વાનિ વ્યાપ્તાન્યેવ યથાતથમ્

પરસ્યાઃ પ્રકૃતેરાદૌ પઞ્ચધા પરિણામતઃ

કલાશ્ચ તા નિવૃત્ત્યાદ્યા વ્યાપ્તાઃ પઞ્ચ યથોત્તરમ્

વ્યાપિકાતઃ પરા શક્તિરવિભક્તા ષડધ્વનામ્

પરપ્રકૃતિભાવસ્ય તત્સત્ત્વાચ્છિવતત્ત્વતઃ

શક્ત્યાદિ ચ પૃથિવ્યન્તં શિવતત્ત્વસમુદ્ભવમ્

વ્યાપ્તમેકેન તેનૈવ મૃદા કુંભાદિકં યથા

શૈવં તત્પરમં ધામ યત્પ્રાપ્યં ષડ્ભિરધ્વભિઃ

વ્યાપિકા ઽવ્યાપિકા શક્તિઃ પઞ્ચતત્ત્વવિશોધનાત્

નિવૃત્ત્યા રુદ્રપર્યન્તં સ્થિતિરણ્ડસ્ય શોધ્યતે

પ્રતિષ્ઠયા તદૂર્ધ્વં તુ યાવદવ્યક્તગોચરમ્

તદૂર્ધ્વં વિદ્યયા મધ્યે યાવદ્વિશ્વેશ્વરાવધિ

શાન્ત્યા તદૂર્ધ્વં મધ્વાન્તે વિશુદ્ધિઃ શાન્ત્યતીતયા

યામાહુઃ પરમં વ્યોમ પરપ્રકૃતિયોગતઃ

એતાનિ પઞ્ચતત્ત્વાનિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્

તત્રૈવ સર્વમેવેદં દ્રષ્ટવ્યં ખલુ સાધકૈઃ

અધ્વવ્યાપ્તિમવિજ્ઞાય શુદ્ધિં યઃ કર્તુમિચ્છતિ

સ વિપ્રલમ્ભકઃ શુદ્ધેર્નાલમ્પ્રાપયિતું ફલમ્

વૃથા પરિશ્રમસ્તસ્ય નિરયાયૈવ કેવલમ્

શક્તિપાતસમાયોગાદૃતે તત્ત્વાનિ તત્ત્વતઃ

તદ્વ્યાપ્તિસ્તદ્વિવૃદ્ધિશ્ચ જ્ઞાતુમેવં ન શક્યતે

શક્તિરાજ્ઞા પરા શૈવી ચિદ્રૂપા મરમેશ્વરી

શિવો ઽધિતિષ્ઠત્યખિલં યયા કારણભૂતયા

નાત્મનો નૈવ માયૈષા ન વિકારો વિચારતઃ

ન બંધો નાપિ મુક્તિશ્ચ બંધમુક્તિવિધાયિની

સર્વૈશ્વર્યપરાકાષ્ટા શિવસ્ય વ્યભિચારિણી

સમાનધર્મિણી તસ્ય તૈસ્તૈર્ભાવૈર્વિશેષતઃ

સ તયૈવ ગૃહી સાપિ તેનૈવ ગૃહિણી સદા

તયોરપત્યં યત્કાર્યં પરપ્રકૃતિજં જગત્

સ કર્તા કારણં સેતિ તયોર્ભેદો વ્યવસ્થિતઃ

એક એવ શિવઃ સાક્ષાદ્દ્વિધા ઽસૌ સમવસ્થિતઃ

સ્ત્રીપુંસભાવેન તયોર્ભેદ ઇત્યપિ કેચન

અપરે તુ પરા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની

પ્રભેવ ભાનોશ્ચિદ્રૂપા ભિન્નૈવેતિ વ્યવસ્થિતઃ

તસ્માચ્છિવઃ પરો હેતુસ્તસ્યાજ્ઞા પરમેશ્વરી

તયૈવ પ્રેરિતા શૈવી મૂલપ્રકૃતિરવ્યયા

મહામાયા ચ માયા ચ પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણેતિ ચ

ત્રિવિધા કાર્યવેધેન સા પ્રસૂતે ષડધ્વનઃ

સ વાગર્થમયશ્ચાધ્વા ષડ્વિધો નિખિલં જગત્

અસ્યૈવ વિસ્તરં પ્રાહુઃ શાસ્ત્રજાતમશેષતઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયાં પૂર્વખણ્ડે વાગર્થકતત્ત્વવર્ણનં નામૈકોનત્રિંશો ઽધ્યાયઃ