શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.2

ઋષય ઊચુઃ
કિં તત્પાશુપતં જ્ઞાનં કથં પશુપતિશ્શિવઃ

કથં ધૌમ્યાગ્રજઃ પૃષ્ટઃ કૃષ્ણેનાક્લિષ્ટકર્મણા

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ વાયો શંકરવિગ્રહ

તત્સમો ન હિ વક્તાસ્તિ ત્રૈલોક્યેષ્વપરઃ પ્રભુઃ

સૂત ઉવાચ
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તેષાં મહર્ષીણાં પ્રભંજનઃ

સંસ્મૃત્ય શિવમીશાનં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

વાયુરુવાચ
પુરા સાક્ષાન્મહેશેન શ્રીકંઠાખ્યેન મન્દરે

દેવ્યૈ દેવેન કથિતં જ્ઞાનં પાશુપતં પરમ્

તદેવ પૃષ્ટં કૃષ્ણેન વિષ્ણુના વિશ્વયોનિના

પશુત્વં ચ સુરાદીનાં પતિત્વં ચ શિવસ્ય ચ

યથોપદિષ્ટં કૃષ્ણાય મુનિના હ્યુપમન્યુના

તથા સમાસતો વક્ષ્યે તચ્છૃણુધ્વમતંદ્રિતાઃ

પુરોપમન્યુમાસીનં વિષ્ણુઃકૃષ્ણવપુર્ધરઃ

પ્રણિપત્ય યથાન્યાયમિદં વચનમબ્રવીત્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ
ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ દેવ્યૈ દેવેન ભાષિતમ્

દિવ્યં પાશુપતં જ્ઞાનં વિભૂતિં વાસ્ય કૃત્સ્નશઃ

કથં પશુપતિર્દેવઃ પશવઃ કે પ્રકીર્તિતાઃ

કૈઃ પાશૈસ્તે નિબધ્યંતે વિમુચ્યંતે ચ તે કથમ્

ઇતિ સંચોદિતઃ શ્રીમાનુપમન્યુર્મહાત્મના

પ્રણમ્ય દેવં દેવીં ચ પ્રાહ પુષ્ટો યથા તથા

ઉપમન્યુરુવાચ
બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાવરાંતાશ્ચ દેવદેવસ્ય શૂલિનઃ

પશવઃ પરિકીર્ત્યંતે સંસારવશવર્તિનઃ

તેષાં પતિત્વાદ્દેવેશઃ શિવઃ પશુપતિઃ સ્મૃતઃ

મલમાયાદિભિઃ પાશૈઃ સ બધ્નાતિ પશૂન્પતિઃ

સ એવ મોચકસ્તેષાં ભક્ત્યા સમ્યગુપાસિતઃ

ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ માયાકર્મગુણા અમી

વિષયા ઇતિ કથ્યન્તે પાશા જીવનિબન્ધનાઃ

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યંતાન્ પશૂન્બદ્ધ્વા મહેશ્વરઃ

પાશૈરેતૈઃ પતિર્દેવઃ કાર્યં કારયતિ સ્વકમ્

તસ્યાજ્ઞયા મહેશસ્ય પ્રકૃતિઃ પુરુષોચિતામ્

બુદ્ધિં પ્રસૂતે સા બુદ્ધિરહંકારમહંકૃતિઃ

ઇન્દ્રિયાણિ દશૈકં ચ તન્માત્રાપઞ્ચકં તથા

શાસનાદ્દેવદેવસ્ય શિવસ્ય શિવદાયિનઃ

તન્માત્રાણ્યપિ તસ્યૈવ શાસનેન મહીયસા

મહાભૂતાન્યશેષાણિ ભાવયંત્યનુપૂર્વશઃ

બ્રહ્માદીનાં તૃણાન્તાનાં દેહિનાં દેહસંગતિમ્

મહાભૂતાન્યશેષાણિ જનયંતિ શિવાજ્ઞયા

અધ્યવસ્યતિ વૈ બુદ્ધિરહંકારોભિમન્યતે

ચિત્તં ચેતયતે ચાપિ મનઃ સંકલ્પયત્યપિ

શ્રોત્રાદીનિ ચ ગૃહ્ણન્તિ શબ્દાદીન્વિષયાન્ પૃથક્

સ્વાનેવ નાન્યાન્દેવસ્ય દિવ્યેનાજ્ઞાબલેન વૈ

વાગાદીન્યપિ યાન્યાસંસ્તાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ

યથા સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ નાન્યત્કિંચિચ્છિવાજ્ઞયા

શબ્દાદયોપિ ગૃહ્યંતે ક્રિયન્તે વચનાદયઃ

અવિલંઘ્યા હિ સર્વેષામાજ્ઞા શંભોર્ગરીયસી

અવકાશમશેષાણાં ભૂતાનાં સંપ્રયચ્છતિ

આકાશઃ પરમેશસ્ય શાસનાદેવ સર્વગઃ

પ્રાણાદ્યૈશ્ચ તથા નામભેદૈરંતર્બહિર્જગત્

બિભર્તિ સર્વં શર્વસ્ય શાસનેન પ્રભઞ્જનઃ

હવ્યં વહતિ દેવાનાં કવ્યં કવ્યાશિનામપિ

પાકાદ્યં ચ કરોત્યગ્નિઃ પરમેશ્વરશાસનાત્

સંજીવનાદ્યં સર્વસ્ય કુર્વત્યાપસ્તદાજ્ઞયા

વિશ્વમ્ભરા જગન્નિત્યં ધત્તે વિશ્વેશ્વરાજ્ઞયા

દેવાન્પાત્યસુરાન્ હંતિ ત્રિલોકમભિરક્ષતિ

આજ્ઞયા તસ્ય દેવેન્દ્રઃ સર્વૈર્દેવૈરલંઘ્યયા

આધિપત્યમપાં નિત્યં કુરુતે વરુણસ્સદા

પાશૈર્બધ્નાતિ ચ યથા દંડ્યાંસ્તસ્યૈવ શાસનાત્

દદાતિ નિત્યં યક્ષેન્દ્રો દ્રવિણં દ્રવિણેશ્વરઃ

પુણ્યાનુરૂપં ભૂતેભ્યઃ પુરુષસ્યાનુશાસનાત્

કરોતિ સંપદઃ શશ્વજ્જ્ઞાનં ચાપિ સુમેધસામ્

નિગ્રહં ચાપ્યસાધૂનામીશાનશ્શિવશાસનાત્

ધત્તે તુ ધરણીં મૂર્ધ્ના શેષઃ શિવનિયોગતઃ

યામાહુસ્તામસીં રૌદ્રીં મૂર્તિમંતકરીં હરેઃ

સૃજત્યશેષમીશસ્ય શાસનાચ્ચતુરાનનઃ

અન્યાભિર્મૂર્તિભિઃ સ્વાભિઃ પાતિ ચાંતે નિહન્તિ ચ

વિષ્ણુઃ પાલયતે વિશ્વં કાલકાલસ્ય શાસનાત્

સૃજતે ત્રસતે ચાપિ સ્વકાભિસ્તનુભિસ્ત્રિભિઃ

હરત્યંતે જગત્સર્વં હરસ્તસ્યૈવ શાસનાત્

સૃજત્યપિ ચ વિશ્વાત્મા ત્રિધા ભિન્નસ્તુ રક્ષતિ

કાલઃ કરોતિ સકલં કાલસ્સંહરતિ પ્રજાઃ

કાલઃ પાલયતે વિશ્વં કાલકાલસ્ય શાસનાત્

ત્રિભિરંશૈર્જગદ્બિભ્રત્તેજોભિર્વૃષ્ટિમાદિશન્

દિવિ વર્ષત્યસૌ ભાનુર્દેવદેવસ્ય શાસનાત્

પુષ્ણાત્યોષધિજાતાનિ ભૂતાન્યાહ્લાદયત્યપિ

દેવૈશ્ચ પીયતે ચંદ્રશ્ચન્દ્રભૂષણશાસનાત્

આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ મરુતસ્તથા

ખેચરા ઋષયસ્સિદ્ધા ભોગિનો મનુજા મૃગાઃ

પશવઃ પક્ષિણશ્ચૈવ કીટાદ્યાઃ સ્થાવરાણિ ચ

નદ્યસ્સમુદ્રા ગિરયઃ કાનનાનિ સરાંસિ ચ

વેદાઃ સાંગાશ્ચ શાસ્ત્રાણિ મંત્રસ્તોમમખાદયઃ

કાલાગ્ન્યાદિશિવાંતાનિ ભુવનાનિ સહાધિપૈઃ

બ્રહ્માંડાન્યપ્યસંખ્યાનિ તેષામાવરણાનિ ચ

વર્તમાનાન્યતીતાનિ ભવિષ્યન્ત્યપિ કૃત્સ્નશઃ

દિશશ્ચ વિદિશશ્ચૈવ કાલભેદાઃ કલાદયઃ

યચ્ચ કિંચિજ્જગત્યસ્મિન્ દૃશ્યતે શ્રૂયતે ઽપિ વા

તત્સર્વં શંકરસ્યાજ્ઞા બલેન સમધિષ્ઠિતમ્

આજ્ઞાબલાત્તસ્ય ધરા સ્થિતેહ ધરાધરા વારિધરાઃ સમુદ્રાઃ

જ્યોતિર્ગણાઃ શક્રમુખાશ્ચ દેવાઃ સ્થિરં ચિરં વા ચિદચિદ્યદસ્તિ

ઉપમન્યુરુવાચ
અત્યાશ્ચર્યમિદં કૃષ્ણ શંભોરમિતકર્મણઃ

આજ્ઞાકૃતં શૃણુષ્વૈતચ્છ્રુતં શ્રુતિમુખે મયા

પુરા કિલ સુરાઃ સેંદ્રા વિવદંતઃ પરસ્પરમ્

અસુરાન્સમરે જિત્વા જેતાહમહમિત્યુત

તદા મહેશ્વરસ્તેષાં મધ્યતો વરવેષધૃક્

સ્વલક્ષણૈર્વિહીનાંગઃ સ્વયં યક્ષ ઇવાભવત્

સ તાનાહ સુરાનેકં તૃણમાદાય ભૂતલે

ય એતદ્વિકૃતં કર્તું ક્ષમતે સ તુ દૈત્યજિત્

યક્ષસ્ય વચનં શ્રુત્વા વજ્રપાણિઃ શચીપતિઃ

કિંચિત્ક્રુદ્ધો વિહસ્યૈનં તૃણમાદાતુમુદ્યતઃ

ન તત્તૃણમુપદાતું મનસાપિ ચ શક્યતે

યથા તથાપિ તચ્છેત્તું વજ્રં વજ્રધરો ઽસૃજત્

તદ્વજ્રં નિજવજ્રેણ સંસૃષ્ટમિવ સર્વતઃ

તૃણેનાભિહતં તેન તિર્યગગ્રં પપાત હ

તતશ્ચાન્યે સુસંરબ્ધા લોકપાલા મહાબલાઃ

સસૃજુસ્તૃણમુદ્દિશ્ય સ્વાયુધાનિ સહસ્રશઃ

પ્રજજ્જ્વાલ મહાવહ્નિઃ પ્રચંડઃ પવનો વવૌ

પ્રવૃદ્ધો ઽપાંપતિર્યદ્વત્પ્રલયે સમુપસ્થિતે

એવં દેવૈસ્સમારબ્ધં તૃણમુદ્દિશ્ય યત્નતઃ

વ્યર્થમાસીદહો કૃષ્ણ યક્ષસ્યાત્મબલેન વૈ

તદાહ યક્ષં દેવેંદ્રઃ કો ભવાનિત્યમર્ષિતઃ

તતસ્સ પશ્યતામેવ તેષામંતરધાદથ

તદંતરે હૈમવતી દેવી દિવ્યવિભૂષણા

આવિરાસીન્નભોરંગે શોભમાના શુચિસ્મિતા

તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયાવિષ્ટા દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ

પ્રણમ્ય યક્ષં પપ્રચ્છુઃ કો ઽસૌ યક્ષો વિલક્ષણઃ

સા ઽબ્રવીત્સસ્મિતં દેવી સ યુષ્માકમગોચરઃ

તેનેદં ભ્રમ્યતે ચક્રં સંસારાખ્યં ચરાચરમ્

તેનાદૌ ક્રિયતે વિશ્વં તેન સંહ્રિયતે પુનઃ

ન તન્નિયન્તા કશ્ચિત્સ્યાત્તેન સર્વં નિયમ્યતે

ઇત્યુક્ત્વા સા મહાદેવી તત્રૈવાંતરધત્ત વૈ

દેવાશ્ચ વિસ્મિતાઃ સર્વે તાં પ્રણમ્ય દિવં યયુઃ

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખંડે દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ