શિવ પુરાણ · અધ્યાય 7.16

ઉપમન્યુરુવાચ
પુણ્યે ઽહનિ શુચૌ દેશે બહુદોષવિવર્જિતે ॥
દેશિકઃ પ્રથમં કુર્યાત્સંસ્કારં સમયાહ્વયમ્

પરીક્ષ્ય ભૂમિં વિધિવદ્ગંધવર્ણરસાદિભિઃ ॥
શિલ્પિશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ મણ્ડપં તત્ર કલ્પયેત્

કૃત્વા વેદિં ચ તન્મધ્યે કુણ્ડાનિ પરિકલ્પયેત્ ॥
અષ્ટદિક્ષુ તથા દિક્ષુ તત્રૈશાન્યાં પુનઃ ક્રમાત્

પ્રધાનકુંડં કુર્વીત યદ્વા પશ્ચિમભાગતઃ ॥
પ્રધાનમેકમેવાથ કૃત્વા શોભાં પ્રકલ્પયેત્

વિતાનધ્વજમાલાભિર્વિવિધાભિરનેકશઃ ॥
વેદિમધ્યે તતઃ કુર્યાન્મંડલં શુભલક્ષણમ્

રક્તહેમાદિભિશ્ચૂર્ણૈરીશ્વરાવાહનોચિતમ્ ॥
સિંદૂરશાલિનીવારચૂર્ણૈરેવાથ નિર્ધનઃ

એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા સિતં વા રક્તમેવ વા ॥
એકહસ્તસ્ય પદ્મસ્ય કર્ણિકાષ્ટાંગુલા મતા

કેસરાણિ તદર્ધાનિ શેષં ચાષ્ટદલાદિકમ્ ॥
દ્વિહસ્તસ્ય તુ પદ્મસ્ય દ્વિગુણં કર્ણિકાદિકમ્

કૃત્વા શોભોપશોભાઢ્યમૈશાન્યાં તસ્ય કલ્પયેત્ ॥
એકહસ્તં તદર્ધં વા પુનર્વેદ્યઃ તુ મંડલમ્

વ્રીહિતંદુલસિદ્ધાર્થતિલપુષ્પકુશાસ્તૃતે ॥
તત્ર લક્ષણસંયુક્તં શિવકુંભં પ્રસાધયેત્

સૌવર્ણં રાજતં વાપિ તામ્રજં મૃન્મયં તુ વા ॥
ગન્ધપુષ્પાક્ષતાકીર્ણં કુશદૂર્વાંકુરાચિતમ્

સિતસૂત્રાવૃતં કંઠે નવવસ્ત્રયુગાવૃતમ્ ॥
શુદ્ધામ્બુપૂર્ણમુત્કૂર્ચં સદ્રવ્યં સપિધાનકમ્

ભૃઙ્ગારં વર્ધનીં ચાપિ શંખં ચ ચક્રમેવ વા ॥
વિના સૂત્રાદિકં સર્વં પદ્મપત્રમથાપિ વા

તસ્યાસનારવિંદસ્ય કલ્પયેદુત્તરે દલે ॥
અગ્રતશ્ચંદનાંભોભિરસ્ત્રરાજસ્ય વર્ધનીમ્

મણ્ડલસ્ય તતઃ પ્રાચ્યાં મંત્રકુંભે ચ પૂર્વવત્ ॥
કૃત્વા વિધિવદીશસ્ય મહાપૂજાં સમાચરેત્

અથાર્ણવસ્ય તીરે વા નદ્યાં ગોષ્ઠે ઽપિ વા ગિરૌ ॥
દેવાગરે ગૃહે વાપિ દેશે ઽન્યસ્મિન્મનોહરે

કૃત્વા પૂર્વોદિતં સર્વં વિના વા મંડપાદિકમ્ ॥
મંડલં પૂર્વવત્કૃત્વા સ્થંડિલં ચ વિભાવસોઃ

પ્રવિશ્ય પૂજાભવનં પ્રહૃષ્ટવદનો ગુરુઃ ॥
સર્વમંગલસંયુક્તઃ સમાચરિતનૈત્યકઃ

મહાપૂજાં મહેશસ્ય કૃત્વા મણ્ડલમધ્યતઃ ॥
શિવકુંભે તથા ભૂયઃ શિવમાવાહ્ય પૂજયેત્

પશ્ચિમાભિમુખં ધ્યાત્વા યજ્ઞરક્ષકમીશ્વરમ્ ॥
અર્ચયેદસ્ત્રવર્ધન્યામસ્ત્રમીશસ્ય દક્ષિણે

મન્ત્રકુમ્ભે ચ વિન્યસ્ય મન્ત્રં મન્ત્રવિશારદઃ ॥
કૃત્વા મુદ્રાદિકં સર્વં મન્ત્રયાગં સમાચરેત્

તતશ્શિવાનલે હોમં કુર્યાદ્દેશિકસત્તમઃ ॥
પ્રધાનકુણ્ડે પરિતો જુહુયુશ્ચાપરે દ્વિજાઃ

આચાર્યાત્પાદમર્ધં વા હોમસ્તેષાં વિધીયતે ॥
પ્રધાનકુણ્ડ એવાથ જુહુયાદ્દેશિકોત્તમઃ

સ્વાધ્યાયમપરે કુર્યુઃ સ્તોત્રં મંગલવાચનમ્ ॥
જપં ચ વિધિવચ્ચાન્યે શિવભક્તિપરાયણાઃ

નૃત્યં ગીતં ચ વાદ્યં ચ મંગલાન્યપરાણિ ચ ॥
પૂજનં ચ સદસ્યાનાં કૃત્વા સમ્યગ્વિધાનતઃ

પુણ્યાહં કારયિત્વાથ પુનઃ સંપૂજ્ય શંકરમ્ ॥
પ્રાર્થયેદ્દેશિકો દેવં શિષ્યાનુગ્રહકામ્યયા

પ્રસીદ દેવદેવેશ દેહમાવિશ્ય મામકમ્ ॥
વિમોચયૈનં વિશ્વેશ ઘૃણયા ચ ઘૃણાનિધે

અથ ચૈવં કરોમીતિ લબ્ધાનુજ્ઞસ્તુ દેશિકઃ ॥
આનીયોપોષિતં શિષ્યં હવિષ્યાશિનમેવ વા

એકાશનં વા વિરતં સ્નાતં પ્રાતઃકૃતક્રિયમ્ ॥
જપંતં પ્રણવં દેવં ધ્યાયંતં કૃતમંગલમ્

દ્વારસ્ય પશ્ચિમસ્યાગ્રમણ્ડલે દક્ષિણસ્ય વા ॥
દર્ભાસને સમાસીનં વિધાયોદઙ્મુખં શિશુમ્

સ્વયં પ્રાગ્વદનસ્તિષ્ઠન્નૂર્ધ્વકાયં કૃતાંજલિમ્ ॥
સંપ્રોક્ષ્ય પ્રોક્ષણૌતોયૈર્મૂર્ધન્યસ્ત્રેણ મુદ્રયા

પુષ્પક્ષેપેણ સંતાડ્ય બધ્નીયાલ્લોચનં ગુરુઃ ॥
દુકૂલાર્ધેન વસ્ત્રેણ મંત્રિતેન નવેન ચ

તતઃ પ્રવેશયેચ્છિષ્યં ગુરુર્દ્વારેણ મંડલમ્ ॥
સો ઽપિ તેનેરિતઃ શંભોરાચરેત્ત્રિઃ પ્રદક્ષિણમ્

તતસ્સુવર્ણસંમિશ્રં દત્ત્વા પુષ્પાંજલિં પ્રભોઃ ॥
પ્રાઙ્મુખશ્ચોદઙ્મુખો વા પ્રણમેદ્દંડવત્ક્ષિતો

તતસ્સંપ્રોક્ષ્ય મૂલેન શિરસ્યસ્ત્રેણ પૂર્વવત્ ॥
સંતાડ્ય દેશિકસ્તસ્ય મોચયેન્નેત્રબંધનમ્

સ દૃષ્ટ્વા મંડલં ભૂયઃ પ્રણમેત્સાઞ્જલિઃ પ્રભુમ્ ॥
અથાસીનં શિવાચાર્યો મંડલસ્ય તુ દક્ષિણે

ઉપવેશ્યાત્મનસ્સવ્યે શિષ્યં દર્ભાસને ગુરુઃ ॥
આરાધ્ય ચ મહાદેવં શિવહસ્તં પ્રવિન્યસેત્

શિવતેજોમયં પાણિં શિવમંત્રમુદીરયેત્ ॥
શિવાભિમાનસંપન્નો ન્યસેચ્છિષ્યસ્ય મસ્તકે

સર્વાંગાલંબનં ચૈવ કુર્યાત્તેનૈવ દેશિકઃ ॥
શિષ્યો ઽપિ પ્રણમેદ્ભૂમૌ દેશિકાકૃતમીશ્વરમ્

તતશ્શિવાનલે દેવં સમભ્યર્ચ્ય યથાવિધિ ॥
હુતાહુતિત્રયં શિષ્યમુપવેશ્ય યથા પુરા

દર્ભાગ્રૈઃ સંસ્પૃશંસ્તં ચ વિદ્યયાત્માનમાવિશેત્ ॥
નમસ્કૃત્ય મહાદેવં નાડીસંધાનમાચરેત્

શિવશાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ કૃત્વા પ્રાણસ્ય નિર્ગમમ્ ॥
શિષ્યદેહપ્રવેશં ચ સ્મૃત્વા મંત્રાંસ્તુ તર્પયેત્

સંતર્પણાય મૂલસ્ય તેનૈવાહુતયો દશ ॥
દેયાસ્તિસ્રસ્તથાંગાનામંગૈરેવ યથાક્રમમ્

તતઃ પૂર્ણાહુતિં દત્ત્વા પ્રાયશ્ચિત્તાય દેશિકઃ ॥
પુનર્દશાહુતીન્કુર્યાન્મૂલમંત્રેણ મંત્રવિત્

પુનઃ સંપૂજ્ય દેવેશં સમ્યગાચમ્ય દેશિકઃ ॥
હુત્વા ચૈવ યથાન્યાયં સ્વજાત્યા વૈશ્યમુદ્ધરેત્

તસ્યૈવં જનયેત્ક્ષાત્રમુદ્ધારં ચ તતઃ પુનઃ ॥
કૃત્વા તથૈવ વિપ્રત્વં જનયેદસ્ય દેશિકઃ

રાજન્યં ચૈવમુદ્ધૃત્ય કૃત્વા વિપ્રં પુનસ્તયોઃ ॥
રુદ્રત્વં જનયેદ્વિપ્રે રુદ્રનામૈવ સાધયેત્

પ્રોક્ષણં તાડનં કૃત્વા શિશોસ્સ્વાત્માનમાત્મનિ ॥
શિવાત્મકમનુસ્મૃત્ય સ્ફુરંતં વિસ્ફુલિંગવત્

નાડ્યા યથોક્તયા વાયું રેચયેન્મંત્રતો ગુરુઃ ॥
નિર્ગમ્ય પ્રવિશેન્નાડ્યા શિષ્યસ્ય હૃદયં તથા

પ્રવિશ્ય તસ્ય ચૈતન્યં નીલબિન્દુનિભં સ્મરન્ ॥
સ્વતેજસાપાસ્તમલં જ્વલંતમનુચિંતયેત્

તમાદાય તયા નાડ્યા મંત્રી સંહારમુદ્રયા ॥
ન પૂરકેણ નિવેશ્યૈનમેકીભાવાર્થમાત્મનઃ

કુંભકેન તથા નાડ્યા રેચકેન યથા પુરા ॥
તસ્માદાદાય શિષ્યસ્ય હૃદયે તન્નિવેશયેત્

તમાલભ્ય શિવાલ્લબ્ધં તસ્મૈ દત્ત્વોપવીતકમ્ ॥
હુત્વા"હુતિત્રયં પશ્ચાદ્દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં તતઃ

દેવસ્ય દક્ષિણે શિષ્યમુપવેશ્યવરાસને ॥
કુશપુષ્પપરિસ્તીર્ણે બદ્ધાંજલિરુદઙ્મુખમ્

સ્વસ્તિકાસનમારૂઢં વિધાય પ્રાઙ્મુખઃ સ્વયમ્ ॥
વરાસનસ્થિતો મંત્રૈર્મહામંગલનિઃસ્વનૈઃ

સમાદાય ઘટં પૂર્ણં પૂર્ણમેવ પ્રસાદિતમ્ ॥
ધ્યાયમાનઃ શિવં શિષ્યમાભિષિંચેત દેશિકઃ

અથાપનુદ્ય સ્નાનાંબુ પરિધાય સિતાંબરમ્ ॥
આચાન્તોલંકૃતશ્શિષ્યઃ પ્રાંજલિર્મંડપં વ્રજેત્

ઉપવેશ્ય યથાપૂર્વં તં ગુરુર્દર્ભવિષ્ટરે ॥
સંપૂજ્ય મંડલં દેવં કરન્યાસં સમાચરેત્

તતસ્તુ ભસ્મના દેવં ધ્યાયન્મનસિ દેશિકઃ ॥
સમાલભેત પાણિભ્યાં શિશું શિવમુદીરયેત્

અથ તસ્ય શિવાચાર્યો દહનપ્લાવનાદિકમ્ ॥
સકલીકરણં કૃત્વા માતૃકાન્યાસવર્ત્મના

તતઃ શિવાસનં ધ્યાત્વા શિષ્યમૂર્ધ્નિ દેશિકઃ ॥
તત્રાવાહ્ય યથાન્યાયમર્ચયેન્મનસા શિવમ્

પ્રાર્થયેત્પ્રાંજલિર્દેવં નિત્યમત્ર સ્થિતો ભવ ॥
ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય તં શંભોસ્તેજસા ભાસુરં સ્મરેત્

સંપૂજ્યાથ શિવં શૈવીમાજ્ઞાં પ્રાપ્ય શિવાત્મિકામ્ ॥
કર્ણે શિષ્યસ્ય શનકૈશ્શિવમન્ત્રમુદીરયેત્

સ તુ બદ્ધાંજલિઃ શ્રુત્વા મન્ત્રં તદ્ગતમાનસઃ ॥
શનૈસ્તં વ્યાહરેચ્છિષ્યશિવાચાર્યસ્ય શાસનાત્

તતઃ શાક્તં ચ સંદિશ્ય મન્ત્રં મન્ત્રવિચક્ષણઃ ॥
ઉચ્ચારયિત્વા ચ સુખં તસ્મૈ મંગલમાદિશેત્

તતસ્સમાસાન્મન્ત્રાર્થં વાચ્યવાચકયોગતઃ ॥
સમદિશ્યેશ્વરં રૂપં યોગમાસનમાદિશેત્

અથ ગુર્વાજ્ઞયા શિષ્યઃ શિવાગ્નિગુરુસન્નિધૌ ॥
ભક્ત્યૈવમભિસંધાય દીક્ષાવાક્યમુદીરયેત્

વરં પ્રાણપરિત્યાગશ્છેદનં શિરસો ઽપિ વા ॥
ન ત્વનભ્યર્ચ્ય ભુંજીય ભગવન્તં ત્રિલોચનમ્

સ એવ દદ્યાન્નિયતો યાવન્મોહવિપર્યયઃ ॥
તાવદારાધયેદ્દેવં તન્નિષ્ઠસ્તત્પરાયણઃ

તતઃ સ સમયો નામ ભવિષ્યતિ શિવાશ્રમે ॥
લબ્ધાધિકારો ગુર્વાજ્ઞાપાલકસ્તદ્વશો ભવેત્

અતઃ પરં ન્યસ્તકરો ભસ્માદાય સ્વહસ્તતઃ ॥
દદ્યાચ્છિષ્યાય મૂલેન રુદ્રાક્ષં ચાભિમંત્રિતમ્

પ્રતિમા વાપિ દેવસ્ય ગૂઢદેહમથાપિ વા ॥
પૂજાહોમજપધ્યાનસાધનાનિ ચ સંભવે

સોપિ શિષ્યઃ શિવાચાર્યાલ્લબ્ધાનિ બહુમાનતઃ ॥
આદદીતાજ્ઞયા તસ્ય દેશિકસ્ય ન ચાન્યથા

આચાર્યાદાપ્તમખિલં શિરસ્યાધાય ભક્તિતઃ ॥
રક્ષયેત્પૂજયેચ્છંભું મઠે વા ગૃહ એવવા

અતઃ પરં શિવાચારમાદિશેદસ્ય દેશિકઃ ॥
ભક્તિશ્રદ્ધાનુસારેણ પ્રજ્ઞાયાશ્ચાનુસારતઃ

યદુક્તં યત્સમાજ્ઞાતં યચ્ચૈવાન્યત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
શિવાચાર્યેણ સમયે તત્સર્વં શિરસા વહેત્

શિવાગમસ્ય ગ્રહણં વાચનં શ્રવણં તથા ॥
દેશિકદેશતઃ કુર્યાન્ન સ્વેચ્છાતો ન ચાન્યતઃ

ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તઃ સંસ્કારઃ સમયાહ્વયઃ ॥
સાક્ષાચ્છિવપુરપ્રાપ્તૌ નૃણાં પરમસાધનમ્

ઇતિ શ્રીશિવમહાપુરાણે સપ્તમ્યાં વાયવીયસંહિતાયામુત્તરખંડે શિષ્યસંસ્કારવર્ણનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ