શિવ ગીતા · અધ્યાય 16

ભગવન્મોક્ષમાર્ગો યસ્ત્વયા સમ્યગુદાહૃતઃ ॥
તત્રાધિકારિણં બ્રૂહિ તત્ર મે સંશયો મહાન્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શદ્રાઃ સ્ત્રિયશ્ચાત્રાધિકારિણઃ ॥
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વાઽનુપનીતોઽથ વા દ્વિજઃ

વનસ્થો વાઽવનસ્થો વા યતિઃ પાશુપતવ્રતી ।
બહુનાત્ર કિમુક્તેન યસ્ય ભક્તિઃ શિવાર્ચને

સ એવાત્રાધિકારી સ્યાન્નાન્યચિત્તઃ કથંચન ।
જડોઽન્ધો બધિરો મૂકો નિઃશૌચઃ કર્મવર્જિતઃ

અજ્ઞોપહાસા ભક્તાશ્ચ ભૂતિરુદ્રાક્ષધારિણઃ ।
લિઙ્ગિનો યશ્ચ વા દ્વેષ્ટિ તે નૈવાત્રાધિકારિણઃ

યો મા ગુરું પાશુપતવ્રતં દ્વેષ્ટિ નરાધિપ ।
વિષ્ણું વા સ ન મુચ્યેત જન્મકોટિશતૈરપિ

અનેકકર્મસક્તોઽપિ શિવજ્ઞાનવિવર્જિતઃ ॥
શિવભક્તિવિહીનશ્ચ સંસારી નૈવ મુચ્યતે

આસક્તાઃ ફલસઙ્ગેન યે ત્વવૈદિકકર્મણિ ।
દૃષ્ટમાત્રફલાસ્તે તુ ન મુક્તાવધિકારિણઃ

અવિમુક્તે દ્વારકાયાં શ્રીશૈલે પુણ્ડરીકકે ।
દેહાન્તે તારકં બ્રહ્મ લભતે મદનુગ્રહાત્

યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્ ॥
વિદ્યા તપશ્વ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્રુતે

વિપ્રસ્યાનુપનીતસ્ય વિધિરેવમુદાહૃતઃ ।
નાભિવ્યાહારયેદ્ભહ્મ સ્વધાનિનયનાદૃતે

સ શૂદ્રેણ સમસ્તાવદ્યાવદૂદેદાન્ન જાયતે ।
નામસંકીર્તને ધ્યાને સર્વ એવાધિકારિણઃ

સંસારાન્મુચ્યતે જન્તુઃ શિવતાદાત્મ્યભાવનાત્ ॥
યથા દાનં તપો વેદાધ્યયનં ચાન્યકર્મ વા ।
સહસ્રાંશં તુ નાર્હન્તિ સર્વદા ધ્યાનકર્મણઃ

જાતિમાશ્રમમઙ્ગાનિ દેશં કાલમથાપિ વા ।
અઆસનાદીનિ કર્માણિ ધ્યાનં નાપેક્ષતે ક્વચિત્

ગચ્છંસ્તિષ્ઠંશ્વરન્વાપિ શયાનો વાન્યકર્મણેઇ ।
પાતકેનાપિ યુક્ત્તો વા ધ્યાનાદેવ વિમુચ્યતે

નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે ।
સ્વલ્પમપ્યસ્ય ધર્મસ્ય ત્રાયતે મહતો ભયાત્

આશ્ચર્યે વા ભયે શોકે શ્રુતે વા મમ નામ યઃ ।
વ્યાજેનાપિ સ્મરેન્મર્ત્યઃ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્

મહાપાપૈરપિ સ્પૃષ્ટો દેહાન્તે યસ્તુ માં સ્મરેત્ ।
પઞ્ચાક્ષરીં વોઞ્ચરતિ સ મુક્તો નૃઆત્ર સંશયઃ

વિશ્વં શિવમયં યસ્તુ પશ્યન્નાત્માનમાત્મના ॥
તસ્ય ક્ષેત્રેષુ તીર્થેષુ કિં કાર્યં વાન્યકર્મસુ

સર્વેણ સર્વદા કાર્યં ભૂતિરુદ્રાક્ષધારણમ્ ।
યુક્તેનાથાપ્યયુક્તેન શિવભક્તિમભીપ્સતા

નર્યભસ્મસમાયુક્તો રુદ્રાક્ષાન્યસ્તુ ધારયેત્ ।
મહાપાપૈરપિ સ્પૃષ્ટો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

અન્યાનિ શૈવકર્માણિ કરોતુ ન કરોતુ વા ।
શિવનામ જપેદ્યસ્તુ સર્વદા મુચ્યતે તુ સઃ

અન્તકાલે તુ રુદ્રાક્ષાન્વિભૂર્તિ ધારયેત્તુ યઃ ।
મહાપાપોપપાપૌધૈરપિ સ્પૃષ્ટો નરાધમઃ

સર્વથા નોપસર્પન્તિ તં જનં યમકિંકરાઃ

બિલ્વમૂલમૃદા યસ્તુ શરીરમુપલિમ્પતિ ।
અન્તકાલેઽન્તકજનૈઃ સ દૂરીક્રિયતે નરઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્પૂજિતઃ કુત્ર કુત્ર વા ત્વં પ્રસીદસિ ।
તદ્ભૂહિ મમ જિજ્ઞાસા વર્તતે મહતી વિભો

શ્રીભગવાનુવાચ ।
મૃદા વા ગોમયેનાપિ ભસ્મના ચન્દનેન વા ।
સેઇકતાભિર્દારુણા વા પાષાણેનાપિ નિર્મિતા ।
લોહેન વાથ રઙ્ગેણ કાંસ્યખર્પરપિત્તલૈઃ

તામ્રરૌપ્યસુવર્ણૈર્વા રર્ત્નૈર્નાનાવિધૈરપિ ।
અથવા પારદેનૈવ કર્પૂરેણાથવા કૃતા

પ્રતિમાં શિવલિઙ્ગં વા દ્રવ્યૈરેતૈઃ કૃતં તુ યત્ ॥
તત્ર માં પૂજયેત્તેષુ ફલં કોટિગુણોત્તરમ્

મૃદ્દારુકાંસ્યલોહૈશ્ચ પાષાણેનાપિ નિર્મિતા ।
ગૃહિણા પ્રતિમા કાર્યા શિવં શશ્વદભીપ્સતા

અઆયુઃ શ્રિયં કુલં ધર્મં પુત્રાનાપ્નોતિ તૈઃ ક્રમાત્ ॥
બિલ્વવૃક્ષે તત્ફલે વા યો માં પૂજયતે નરઃ

પરાં શ્રેઇયમિહ પ્રાપ્ય મમ લોકે મહીયતે ।
બિલ્વવૃક્ષં સમાશ્રિત્ય યો મન્ત્રાન્વિધિના જપેત્

એકેન દિવસેનૈવ તત્પુરશ્ચરણં ભવેત્ ॥
યસ્તુ બિલ્વવને નિત્યં કુટીં કૃત્વા વસેન્નરઃ

સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રસિધ્યન્તિ જપમાત્રેણ કેવલમ્ ।
પર્વતાગ્રે નદીતીરે બિલ્વમૂલે શિવાલયે

અગ્નિહોત્રે કેશવસ્ય સન્નિધૌ ચ જપેતુ યઃ ॥
નૈવાસ્ય વિઘ્નં કુર્વન્તિ દાનવા યક્ષરાક્ષસાઃ

તં ન સ્પૃશન્તિ પાપાનિ શિવસાયુજ્યમૃચ્છતિ ॥
સ્થણ્ડિલે વા જલે વહી વાયાવાકાશ એવ વા

ગિરી સ્વાત્મનેઇ વા યો માં પૂજયેત્પ્રયતો નરઃ ।
સ કૃત્સ્નં ફલમાપ્નોતિ લવમાત્રેણ રાઘવ

આત્મપૂજાસમા નાસ્તિ પૂજા રઘુકુલોદ્ધહ।
મત્સાયુજ્યમવાપ્નોતિ ચણ્ડાલોઽપ્યાત્મપૂજયા

સવાન્કામાનવા:મોતિ મનુષ્યઃ ફમ્બલાસને ।
કૃષ્ણાજિને ભવેન્મુક્તિર્મોક્ષશ્રીર્વ્યાધ્રચર્મણિ

કુશાસને ભવેજ્જ્ઞાનમારોગ્યં પત્રનિર્મિતે ।
પાષાણે દુઃખમાપ્નોતિ કાષ્ઠે નાનાવિધાન્ગદાન્

વસ્ત્રે શ્રિયમવાપ્નોતિ ભૂમૌ મન્ત્રો ન સિધ્યતિ ॥
ઉદઙ્ભુખઃ પ્રાઙ્ભુખો વા જપં પૂજાં સમાચરેતૂ

અક્ષમાલાવિધિં વક્ષ્યે શ્રૃણુષ્વાવહિતો નૃપ ।
સામ્રાજ્યં સ્ફટિકો દદ્યાત્પુત્રજીવઃ પરાં શ્રિયમ્

અઆત્મજ્ઞાનં કુશાગ્રન્થી રુદ્રાક્ષાઃ સર્વકામદાઃ ।
પ્રવાલેશ્વ કૃતા માલા સર્વલોકવશપ્રદા

મોક્ષપ્રદા ચ માલા સ્યાદામલક્ષ્યાઃ ફલૈઃ કૃતા ।
મુક્તાફલૈઃ કૃતા માલા સર્વવિદ્યાપ્રદાયિની

માણિક્યરચિતા માલા ત્રૈલોક્યસ્ય વશંકરી ।
નીલૈર્મરકતૈર્વાપિ કૃતા શત્રુભયપ્રદા

સુવર્ણરચિતા માલા દદ્યાદ્વૈ મહતીં શ્રિયમ્ ।
તથા રૌપ્યમયી માલા કન્યાં યચ્છતિ કામિતામ્

ઉત્તાનાં સર્વકામાનાં દાયિની પારદૈઃ કૃતા ॥
અષ્ટોત્તરશતં માલા તત્ર સ્યાદુત્તમોત્તમા

શતસંખ્યોત્તમા માલા પઞ્ચાશન્મધ્યમા મતા ।
ચતુઃપઞ્ચશતા યદ્ધા હ્યધમા સપ્તવિંશતિઃ

અધમા પઞ્ચવિંશત્યા યદિ સ્યાચ્છતનિર્મિતા ॥
પઞ્ચાશદક્ષરાણ્યત્રાનુલોમપ્રતિલોમતઃ

ઇત્યેવં સ્થાપયેત્સ્પષ્ટં ન કસ્મૈચિત્પ્રદશયેત્

વર્ણૈર્વિન્યસ્તયા યસ્તુ ક્રિયતે માલયા જપઃ ॥
એકવારેણ તસ્યૈવ પુરશ્ચર્યા કૃતા ભવેત્

સવ્યપાણિં ગુદે સ્થાપ્ય દક્ષિણં ચ શિવોપરેઇ ।
યોનિમુદ્રાબન્ધ એવં ભવેદાસનમુત્તમમ્

યોનિમુદ્રાસને સ્થિત્વા પ્રજપેદ્યઃ સમાહિતઃ ॥
યં કંચિદપિ વા મન્ત્રં તસ્ય સ્યુઃ સર્વસિદ્ધયઃ

છિન્ના રુદ્ધાઃ સ્તમ્ભિતાશ્ચ મિલિતા મૂર્ચ્છિતાસ્તથા ।
સુપ્તા મત્તા હીનવીર્ય દગ્ધત્રસ્તારિપક્ષગાઃ

બાલા યૌવનમત્તાશ્ચ વૃદ્ધા મન્ત્રાશ્ચ યે મતાઃ ।
યોનિમુદ્રાસને સ્થિત્વા મન્ત્રાનેવંવિધાન્ જપેત્

તસ્ય સિદ્ધયન્તિ તે મન્ત્રા નાન્યસ્ય તુ કથંચન ॥
બ્રાહ્મં મુહૂર્તમારભ્યામધ્યાહ્નં પ્રજપેન્મનુમ્

અતઊર્ધ્વં કૃતે જાપ્યે વિનાશો ભવતિ ધ્રુવમ્ ।
પુરશ્ચર્યાવિધાવેવં સર્વકામ્યફલેષ્વપિ

નેઇત્યે નૈમિત્તિકે વાપિ તપશ્ચર્યાસુ વા પુનઃ ।
સર્વદૈવ જપઃ કાર્યો ન દોષસ્તત્ર કશ્ચન

યસ્તુ રુદ્રં જપેન્નિત્યં ધ્યાયમાનો મમાકૃતિમ્ ।
ષડક્ષરં વા પ્રણવં નિષ્કામો નિર્જિતેન્દ્રિયઃ

તથાથુર્વશિરોમન્ત્રં કૈવલ્યં વા રઘૂત્તમ ॥
સ તેનૈવ ચ દેહેન શિવઃ સંજાયતે સ્વયમ્

અધીતે શિવગીતાં યો નિત્યમેતાં જપેત્તુ યઃ ।
શૃણુયાદ્ધા સ મુક્તઃ સ્યાત્સંસારાન્નાત્ર સંશયઃ

સૂત ઉવાચ ।
એવમુક્ત્વા મહાદેવસ્તત્રૈવાન્તરધીયત ॥
રામઃ કૃતાર્થમાત્માનમમન્યત તથૈવ સઃ

એવં મયા સમાસેન શિવગીતા સમીરિતા ।
એતાં યઃ પ્રજપેન્નિત્યં શૃણુયાદ્ધા સમાહિતઃ

એકાગ્રચિત્તો યો મર્ત્યસ્તસ્ય મુક્તિઃ કરે સ્થિતા ॥
અતઃ શૃણુધ્વં મુનયો નિત્યમેતાં સમાહિતાઃ

અનાયાસેનૈવ મુક્તિર્ભવિતા નાત્ર સંશયઃ ॥
કાયઙ્કેશો મનઃક્ષોભો ધનહાનિર્ન ચાત્મનઃ

ન પીડા શ્રવણાદેવ યસ્માત્કૈવલ્યમાપ્નુયાત્ ।
શિવગીતામતો નિત્યં શૂટૃણુધ્વમૃષિસત્તમાઃ

ઋષય ઊચુ:।
અદ્યપ્રભૃતિ નઃ સૂત ત્વમાચાર્યઃ પિતા ગુરુઃ ।
અવિદ્યાયાઃ પરં પારં યસ્માત્તારયિતાસિ નઃ

ઉત્પાદકબ્રહ્મદાત્રોર્ગરીયાન્બ્રહ્મદઃ પિતા ।
તસ્માત્સૂતાત્મજ ત્વત્તઃ સત્યં નાન્યોઽસ્તિ નો ગુરુઃ

વ્યાસ ઉવાચ ।
ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયુઃ સર્વે સાયંસંધ્યામુપાસિતુમ્ ।
સ્તુવન્તઃ સૂતપુત્રં તે સંતુષ્ટા ગોમતીતટમ્