શતપથબ્રાહ્મણમ્ · અધ્યાય 14.9.4

૧૪.૯.૪ પુત્રમન્થકર્મબ્રાહ્મણમ્
એષાં વૈ ભૂતાનાં પૃથિવી રસઃ પૃથિવ્યા આપોઽપામોષધય ઓષધીનાં પુષ્પાણિ પુષ્પાણાં ફલાનિ ફલાનાં પુરુષઃ પુરુષસ્ય રેતઃ -

સ હ પ્રજાપતિરીક્ષાં ચક્રે હન્તાસ્મૈ પ્રતિષ્ઠાં કલ્પયાનીતિ સ સ્ત્રિયં સસૃજે તાં સૃષ્ટ્વાઽધ ઉપાસ્ત તસ્માત્સ્ત્રિયમધ ઉપાસીત શ્રીર્હ્યેષા સ એતં પ્રાઞ્ચં ગ્રાવાણમાત્મન એવ સમુદપારયત્તેનૈનામભ્યસૃજત્ -

તસ્યા વેદિરુપસ્થો લોમાનિ બર્હિશ્ચર્માધિષવણે સમિદ્ધો મધ્યતસ્તૌ મુષ્કૌ સ યાવાન્હ વૈ વાજપેયેન યજમાનસ્ય લોકો ભવતિ તાવાનસ્ય લોકો ભવતિ ય એવં વિદ્વાનધોપહાસં ચરત્યા સ સ્ત્રીણાં સુકૃતં વૃઙ્ક્તેઽથ ય ઇદમવિદ્વાનધોપહાસં ચરત્યાસ્ય સ્ત્રિયઃ સુકૃતં વૃઞ્જતે -

એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનુદ્દાલક આરુણિરાહ એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાન્નાકો મૌદ્ગલ્ય આહૈતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાન્કુમારહારિત આહ બહવો મર્યા બ્રાહ્મણાયના નિરિન્દ્રિયા વિસુકૃતોઽસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ય ઇદમવિદ્વાંસોઽધોપહાસં ચરન્તીતિ -

બહુ વા ઇદં સુપ્તસ્ય વા જાગ્રતો વા રેત સ્કન્દતિ તદભિમૃશેદનુ વા મન્ત્રયેત યન્મેઽદ્ય રેતઃ પૃથિવીમસ્કાન્ત્સીદ્યદોષધીરપ્યસરદ્યદપઃ ઇદમહં તદ્રેત આદદે પુનર્મા મૈત્વિન્દ્રિયં પુનસ્તેજ પુનર્ભગઃ પુનરગ્નયો ધિષ્ણ્યા યથાસ્થાનં કલ્પન્તામિત્યનામિકાઙ્ગુષ્ઠાભ્યામાદાયાન્તરેણ સ્તનૌ વા ભ્રુવૌ વા નિમૃઞ્જ્યાત્ -

અથ યદ્યુદક આત્માનં પશ્યેત્ તદભિમન્ત્રયેત મયિ તેજ ઇન્દ્રિયં યશો દ્રવિણં સુકૃતમિતિ -

શ્રીર્હ વા એષા સ્ત્રીણામ્ યન્મલોદ્વાસાસ્તસ્માન્મલોદ્વાસસં યશસ્વિનીમભિક્રમ્યોપમન્ત્રયેત સા ચેદસ્મૈ ન દદ્યાત્કામમેનામપક્રીણીયાત્સા ચેદસ્મૈ નૈવ દદ્યાત્કામમેનાં યષ્ટ્યા વા પાણિના વોપહત્યાતિક્રામેદિન્દ્રિયેણ તે યશસા યશ આદદ ઇત્યયશા એવ ભવતિ -

સ યામિચ્છેત્ કામયેત મેતિ તસ્યામર્થં નિષ્ઠાપ્ય મુખેન મુખં સંધાયોપસ્થમસ્યા અભિમૃશ્ય જપેદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદધિ જાયસે સ ત્વમઙ્ગકષાયોઽસિ દિગ્ધવિદ્ધામિવ માદયેતિ -

અથ યામિચ્છેત્ ન ગર્ભં દધીતેતિ તસ્યામર્થં નિષ્ઠાપ્ય મુખેન મુખં સંધાયાભિપ્રાણ્યાપાન્યાદિન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદદ ઇત્યરેતા એવ ભવતિ -

અથ યામિચ્છેત્ ગર્ભં દધીતેતિ તસ્યામર્થં નિષ્ઠાપ્ય મુખેન મુખં સંધાયાપાન્યાભિપ્રાણ્યાદિન્દ્રિયેણ તે રેતસા રેત આદધામીતિ ગર્ભિણ્યેવ ભવતિ -

અથ યસ્ય જાયાયૈ જારઃ સ્યાત્ તં ચેદ્દ્વિષ્યાદામપાત્રેઽગ્નિમુપસમાધાય પ્રતિલોમં શરબર્હિ સ્તીર્ત્વા તસ્મિન્નેતાસ્તિસ્રઃ શરભૃષ્ઠીઃ પ્રતિલોમાઃ સર્પિષાઽક્ત્વા જુહુયાન્મમ સમિદ્ધેઽહૌષીરાશાપરાકાશૌ ત આદદેઽસાવિતિ નામ ગૃહ્ણાતિ મમ સમિદ્ધેઽહૌષીઃ પુત્રપશૂંસ્ત આદદેઽસાવિતિ નામ ગૃહ્ણાતિ મમ સમિદ્ધેઽહૌષીઃ પ્રાણાપાનૌ ત આદદેઽસાવિતિ નામ ગૃહ્ણાતિ સ વા એષ નિરિન્દ્રિયો વિસુકૃદસ્માલ્લોકાત્પ્રૈતિ યમેવંવિદ્બ્રાહ્મણઃ શપતિ તસ્માદેવંવિચ્છ્રોત્રિયસ્ય જાયાયા ઉપહાસં નેચ્છેદુત હ્યેવંવિત્પરો ભવતિ -

અથ યસ્ય જાયામાર્તવં વિન્દેત્ ત્ર્યહં કંસે ન પિબેદહતવાસા નૈનાં વૃષલો ન વૃષલ્યુપહન્યાત્ત્રિરાત્રાન્ત આપ્લૂય વ્રીહીનવઘાતયેત્ -

સ ય ઇચ્છેત્ પુત્રો મે ગૌરો જાયેત વેદમનુબ્રુવીત સર્વમાયુરિયાદિતિ ક્ષીરૌદનમ્પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામીશ્વરૌ જનયિતવૈ -

અથ ય ઇચ્છેત્ પુત્રો મે કપિલઃ પિઙ્ગલો જાયેત દ્વૌ વેદાવનુબ્રુવીત સર્વમાયુરિયાદિતિ દધ્યોદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામીશ્વરૌ જનયિતવૈ -

અથ ય ઇચ્છેત્ પુત્રો મે શ્યામો લોહિતાક્ષો જાયેત ત્રીન્વેદાનનુબ્રુવીત સર્વમાયુરિયાદિત્યુદૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામીશ્વરૌ જનયિતવૈ -

અથ ય ઇચ્છેત્ દુહિતા મે પણ્ડિતા જાયેત સર્વમાયુરિયાદિતિ તિલૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામીશ્વરૌ જનયિતવૈ -

અથ ય ઇચ્છેત્ પુત્રો મે પણ્ડિતો વિજિગીથઃ સમિતિંગમઃ શૂશ્રૂષિતાં વાચં ભાષિતા
જાયેત સર્વાન્વેદાનનુબ્રુવીત સર્વમાયુરિયાદિતિ માંસૌદનં પાચયિત્વા સર્પિષ્મન્તમશ્નીયાતામીશ્વરૌ જનયિતવાઽ ઔક્ષ્ણેન વાર્ષભેણ વા -

અથાભિપ્રાતરેવ સ્થાલીપાકાવૃતાજ્યં ચેષ્ટિત્વા સ્થાલીપાકસ્યોપઘાતં જુહોત્યગ્નયે સ્વાહાનુમતયે સ્વાહા દેવાય સવિત્રે સત્યપ્રસવાય સ્વાહેતિ હુત્વોદ્ધૃત્ય પ્રાશ્નાતિ પ્રાશ્યેતરસ્યાઃ પ્રયચ્છતિ પ્રક્ષાલ્ય પાણી ઉદપાત્રં પૂરયિત્વા તેનૈનાં ત્રિરભ્યુક્ષત્યુતિષ્ઠાતો વિશ્વાવસોઽન્યામિચ્છ પ્રફર્વ્યમ્ સં જાયાં પ્રત્યા સહેતિ -

અથૈનામભિપદ્યતે અમોઽહમસ્મિ સા ત્વં સા ત્વમસ્યમો અહં સામાહમસ્મિ ઋક્ત્વં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વમ્ તાવેહિ સંરભાવહૈ સહ રેતો દધાવહૈ પુંસે પુત્રાય વિત્તય ઇતિ -

૧૪.૯.૪.૨૦ અથ ગર્ભાધાનમ્
અથાસ્યા ઊરૂ વિહાપયતિ વિજિહીથાં દ્યાવાપૃથિવી ઇતિ તસ્યામર્થં નિષ્ઠાપ્ય મુખેન
મુખં સંધાય ત્રિરેનામનુલોમામનુમાર્ષ્ટિ વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ ત્વષ્ટા રૂપાણિ પિંશતુ આસિઞ્ચતુ પ્રજાપતિર્ધાતા ગર્ભં દધાતુ તે ગર્ભં ધેહિ સિનીવાલિ ગર્ભં ધેહિ પૃથુષ્ટુકે ગર્ભં તે અશ્વિનૌ દેવાવાધત્તાં પુષ્કરસ્રજૌ -

હિરણ્યયી અરણી યાભ્યાં નિર્મન્થતામશ્વિનૌ દેવૌ તં તે ગર્ભં દધામહે દશમે માસિ સૂતવે યથાગ્નિગર્ભા પૃથિવી યથા દ્યૌરિન્દ્રેણ ગર્ભિણી વાયુર્દિશાં યથા ગર્ભ એવં ગર્ભં દધામિ તેઽસાવિતિ નામ ગૃહ્ણાતિ -

૧૪.૯.૪.૨૨ અથ સોષ્યન્તીકર્મ
સોષ્યન્તીમદ્ભિરભ્યુક્ષતિ યથા વાતઃ પુષ્કરિણીં સમીઙ્ગયતિ સર્વતઃ એવા તે ગર્ભ એજતુ સહાવૈતુ જરાયુણા ઇન્દ્રસ્યાયં વ્રજઃ કૃતઃ સાર્ગડઃ સપરિશ્રયઃ તમિન્દ્ર નિર્જહિ ગર્ભેણ સાવરં સહેતિ -

૧૪.૯.૪.૨૩ અથ જાતકર્મ
જાતેઽગ્નિમુપસમાધાય અઙ્કઽ આધાય કંસે પૃષદાજ્યમાનીય પૃષદાજ્યસ્યોપઘાતં જુહોત્યસ્મિન્ત્સહસ્રં પુષ્યાસમેધમાનઃ સ્વગૃહે અસ્યોપસદ્યાં મા ચ્છૈત્સીત્પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ સ્વાહા મયિ પ્રાણાંસ્ત્વયિ મનસા જુહોમિ સ્વાહા-

યત્કર્મણાત્યરીરિચમ્ યદ્વા ન્યૂનમિહાકરમગ્નિષ્ટત્સ્વિષ્ટકૃદ્વિદ્વાન્ત્સ્વિષ્ટં સુહુતં કરોતુ સ્વાહેતિ -

૧૪.૯.૪.૨૫ અથાયુષ્યકરણમ્
અથાસ્યાયુષ્યં કરોતિ દક્ષિણં કર્ણમભિનિધાય વાગ્વાગિતિ ત્રિરથાસ્ય નામધેયં કરોતિ વેદોઽસીતિ તદસ્યૈતદ્ગુહ્યમેવ નામ સ્યાદથ દધિ મધુઘૃતં સંસૃજ્યાનન્તર્હિતેન જાતરૂપેણ પ્રાશયતિ ભૂસ્ત્વયિ દધામિ ભુવસ્ત્વયિ દધામિ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ સર્વં ત્વયિ દધામીતિ -

અથૈનમભિમૃશતિ અશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્રુતં ભવ આત્મા વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમિતિ -

અથાસ્ય માતરમભિમન્ત્રયતે ઇડાસિ મૈત્રાવરુણી વીરે વીરમજીજનથાઃ સા ત્વં વીરવતી ભવ યાઽસ્માન્વીરવતોઽકરદિતિ -

૧૪.૯.૪.૨૮ અથ સ્તન્યપ્રદાનમ્
અથૈનં માત્રે પ્રદાય સ્તનં પ્રયચ્છતિ યસ્તે સ્તનઃ શશયો યો મયોભૂર્યો રત્નધા વસુવિદ્યઃ સુદત્રઃ યેન વિશ્વા પુષ્યસિ વાર્યાણિ સરસ્વતિ તમિહ ધાતવેઽકરિતિ-

તં વા એતમાહુઃ અતિપિતા બતાભૂરતિ પિતામહો બતાભૂઃ પરમાં બત કાષ્ઠાં પ્રાપ શ્રિયા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવંવિદો બ્રાહ્મણસ્ય પુત્રો જાયત ઇતિ -

૧૪.૯.૪.૩૦ અથ સ્ત્રીપ્રધાનો વિદ્યાવંશઃ
અથ વંશઃ તદિદં વયં ભારદ્વાજીપુત્રાદ્ભારદ્વાજીપુત્રો વાત્સીમાણ્ડવીપુત્રાદ્વાત્સીમાણ્ડવીપુત્રઃ પારાશરીપુત્રાત્પારાશરીપુત્રો ગાર્ગીપુત્રાદ્ગાર્ગીપુત્રઃ પારાશરીકૌણ્ડિનીપુત્રાત્પારાશરીકૌણ્ડિનીપુત્રો ગાર્ગીપુત્રાદ્ગાર્ગીપુત્રો ગાર્ગીપુત્રાદ્ગાર્ગીપુત્રો બાડેયીપુત્રાદ્બાડેયીપુત્રો મૌષિકીપુત્રાન્મૌષિકીપુત્રો હારિકર્ણીપુત્રાદ્ધારિકર્ણીપુત્રો ભારદ્વાજીપુત્રાદ્ભારદ્વાજીપુત્રઃ પૈઙ્ગીપુત્રાત્પૈઙ્ગીપુત્રઃ શૌનકીપુત્રાચ્છૌનકીપુત્રઃ -

કાશ્યપીબાલાક્યામાઠરીપુત્રાત્કાશ્યપીબાલાક્યામાઠરીપુત્રઃ કૌત્સીપુત્રાત્કૌત્સીપુત્રો બૌધીપુત્રાદ્બૌધીપુત્રો શાલઙ્કાયનીપુત્રાચ્છાલન્કાયનીપુત્રો વાર્ષગણીપુત્રાદ્વાર્ષગણીપુત્રો ગૌતમીપુત્રાદ્ગૌતમીપુત્રઽ આત્રેયીપુત્રાદાત્રેયીપુત્રો ગૌતમીપુત્રાદ્ગૌતમીપુત્રો વાત્સીપુત્રાદ્વાત્સીપુત્રો ભારદ્વાજીપુત્રાદ્ભારદ્વાજીપુત્રઃ પારાશરીપુત્રાત્પારાશરીપુત્રો વાર્કારુણીપુત્રાદ્વાર્કારુણીપુત્રઽ આર્તભાગીપુત્રાદાર્તભાગીપુત્રઃ શૌઙ્ગીપુત્રાચ્છૌઙ્ગીપુત્રઃ સાંકૃતીપુત્રાત્સાંકૃતીપુત્રઃ -

આલમ્બીપુત્રાત્ આલમ્બીપુત્રઽ આલમ્બાયનીપુત્રાદાલમ્બાયનીપુત્રો જાયન્તીપુત્રાજ્જાયન્તીપુત્રો માણ્ડૂકાયનીપુત્રાન્માણ્ડૂકાયનીપુત્રો માણ્ડૂકીપુત્રાન્માણ્ડૂકીપુત્રઃ શાણ્ડિલીપુત્રાચ્છાણ્ડિલીપુત્રો રાથીતરીપુત્રાદ્રાથીતરીપુત્રઃ ક્રૌઞ્ચિકીપુત્રાભ્યાં ક્રૌઞ્ચિકીપુત્રૌ
વૈદભૃતીપુત્રાદ્વૈદભૃતીપુત્રો ભાલુકીપુત્રાદ્ભાલુકીપુત્રઃ પ્રાચીનયોગીપુત્રાત્પ્રાચીનયોગીપુત્રઃ સાંજીવીપુત્રાત્સાંજીવીપુત્રઃ કાર્શકેયીપુત્રાત્કાર્શકેયીપુત્રઃ -

પ્રાશ્નીપુત્રાત્ આસુરિવાસિનઃ પ્રાશ્નીપુત્ર આસુરાયણાદાસુરાયણ આસુરેરાસુરિર્યાજ્ઞવલ્ક્યાદ્યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉદ્દાલકાદુદ્દાલકોઽરુણાદરુણ ઉપવેશેરુપવેશિઃ કુશ્રેઃ કુશ્રિર્વાજશ્રવસો વાજશ્રવા જિહ્વાવતો બાધ્યોગાજ્જિહ્વાવાન્બાધ્યોગોઽસિતાદ્વાર્ષગણાદસિતો વાર્ષગણો હરિતાત્કશ્યપાદ્ધરિતઃ કશ્યપઃ શિલ્પાત્કશ્યપાચ્છિલ્પઃ કશ્યપઃ કશ્યપાન્નૈધ્રુવેઃ કશ્યપો નૈધ્રુવિર્વાચો વાગમ્ભિણ્યા અમ્ભિણ્યાદિત્યાદાદિત્યાનીમાનિ શુક્લાનિ યજૂંષિ વાજસનેયેન યાજ્ઞવલ્ક્યેનાખ્યાયન્તે -

ઇતિ ચતુર્દશે કાણ્ડે સપ્તમે પ્રપાઠકે બૃહદારણ્યકોપનિષદિ પઞ્ચમે પ્રપાઠકે પઞ્ચમં બ્રાહ્મણમ્॥