સર્વસારોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ સર્વસારોપનિષત્ ॥
ૐ સહનાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
કથં બન્ધઃ કથં મોક્ષઃ કા વિદ્યા કાઽવિદ્યેતિ । જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયં ચ કથમ્ । અન્નમયપ્રાણમયમનોમયવિજ્ઞાનમયાનન્દમયકોશાઃ કથમ્ । કર્તા જીવઃ પઞ્ચવર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સાક્ષી કૂટસ્થઃ અન્તર્યામી કથમ્ । પ્રત્યગાત્મા માયા ચેતિ કથમ્

આત્મેશ્વરજીવ૊ઽનાત્મનાં દેહાદીનામાત્મત્વેનાભિમન્યતે સોઽભિમાન આત્મનો બન્ધઃ તન્નિવૃત્તિર્મોક્ષઃ

યા તદભિમાનં કારયતિ સા અવિદ્યા । સોઽભિમાનો યયા નિવર્તતે સા વિદ્યા

મન આદિચતુર્દશકરણૈઃ પુષ્કલૈરાદિત્યાદ્યનુગૃહીતૈઃ શબ્દાદીન્વિષયાન્સ્થૂલાન્યદોપલભતે તદાત્મનો જાગરણમ્ । તદ્ વાસનાસહિતૈર્ચતુર્દશકરણૈઃ શબ્દાદ્યાભાવેઽપિ વાસનામયાઞ્છબ્દાદીન્યદોપલભતે તદાત્મનઃ સ્વપ્નમ્ । ચતુર્દશકરણ૊પરમાદ્વિશેષવિજ્ઞાનાભાવાદ્યદા શબ્દાદીન્નોપલભતે તદાત્મનઃ સુષુપ્તમ્ । અવસ્થાત્રયભાવાભાવસાક્ષી સ્વયમ્ભાવરહિતં નૈરન્તર્યં ચૈતન્યં યદા તદા તુરીયં ચૈતન્યમિત્યુચ્યતે

અન્નકાર્યાણાં કોશાનાં સમૂહોઽન્નમયઃ કોશ ઇત્યુચ્યતે । પ્રાણાદિ ચતુર્દશવાયુભેદા અન્નમયકોશે યદા વર્તન્તે તદા પ્રાણમયઃ કોશ ઇત્યુચ્યતે । એતત્કોશદ્વયસંસક્તં મનાદિ-ચતુર્દશકરણૈરાત્મા શબ્દાદિવિષયસઙ્કલ્પાદીન્ધર્માન્યદા કરોતિ તદા મનોમયઃ કોશ ઇત્યુચ્યતે । એતત્કોશત્રયસંસક્તં તદ્ગતવિશેષજ્ઞો યદા ભાસતે તદા વિજ્ઞાનમયઃ કોશ ઇત્યુચ્યતે । એતત્કોશચતુષ્ટયસંસક્તં સ્વકારણાજ્ઞાને વટકણિકાયામિવ વૃક્ષો યદા વર્તતે તદાનન્દમયઃ કોશ ઇત્યુચ્યતે

સુખદુઃખબુદ્ધ્યા શ્રેયોઽન્તઃ કર્તા યદા તદા ઇષ્ટવિષયે બુદ્ધિઃ સુખબુદ્ધિરનિષ્ટવિષયે બુદ્ધિર્દુઃખબુદ્ધિઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ સુખદુઃખહેતવઃ । પુણ્યપાપકર્માનુસારી ભૂત્વા પ્રાપ્તશરીરસંયોગમપ્રાપ્તશરીરસંયોગમિવ કુર્વાણો યદા દૃશ્યતે તદોપહિતજીવ ઇત્યુચ્યતે

મન આદિશ્ચ પ્રાણાદિશ્ચ ઇચ્છાદિશ્ચ સત્ત્વાદિશ્ચ પુણ્યાદિશ્ચ એતે પઞ્ચવર્ગાણાં ધર્મીભૂતાત્મજ્ઞાનાદૃતે ન વિનશ્યત્યાત્મસન્નિધૌ નિત્યત્વેન પ્રતીયમાન આત્મોપાધિર્યસ્તલ્લિઙ્ગશરીરં હૃદ્ગ્રન્થિરિત્યુચ્યતે

તત્ર યત્પ્રકાશતે ચૈતન્યં સ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇત્યુચ્યતે

જ્ઞાતૃજ્ઞાનજ્ઞેયાનામાવિર્ભાવતિરોભાવજ્ઞાતા સ્વયમાવિર્ભાવતિરોભાવરહિતઃ સ્વયંજ્યોતિઃ સાક્ષીત્યુચ્યતે

બ્રહ્માદિપિપીલિકાપર્યન્તં સર્વપ્રાણિબુદ્ધિષુ અવશિષ્ટતય૊પલભ્યમાનઃ સર્વપ્રાણિબુદ્ધિસ્થો યદા તદા કૂટસ્થ ઇત્યુચ્યતે

કૂટસથ૊પહિતભેદાનાં સ્વરૂપલાભહેતુર્ભૂત્વા મણિગણે સૂત્રમિવ સર્વક્ષેત્રેષ્વનુસ્યૂતત્વેન યદા કાશ્યતે આત્મા તદાન્તર્યામીત્યુચ્યતે

સત્યં જ્ઞાનમનન્તમાનન્દં સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં કટકમુકુટાદ્યપાધિરહિતસુવર્ણઘનવદ્ વિજ્ઞાનચિન્માત્રસ્વભાવાત્મા યદા ભાસતે તદા ત્વં પદાર્થઃ પ્રત્યગાત્મેત્યુચ્યતે । સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ । સત્યમવિનાશિ । અવિનાશિ નામ દેશકાલવસ્તુનિમિત્તેષુ વિનશ્યત્સુ યન્ન વિનશ્યતિ તદવિનાશિ । જ્ઞાનં નામ ઉત્પત્તિવિનાશરહિતનૈરન્તર્યં ચૈતન્યં જ્ઞાનમિત્યુચ્યતે । અનન્તં નામ મૃદ્વિકારેષુ મૃદિવ સ્વર્ણવિકારેષુ સ્વર્ણમિવ તન્તુવિકારેષુ તન્તુરિવ અવ્યક્તાદિસૃષ્ટિપ્રપઞ્ચેષુ પૂર્ણં વ્યાપકં ચૈતન્યમ્ અનન્તમિત્યુચ્યતે । આનન્દં નામ સુખચૈતન્યસ્વરૂપોઽપરિમિતાનન્દસમુદ્રોઽવશિષ્ટસુખસ્વરૂપશ્ચાનન્દ ઇત્યુચ્યતે

એતદ્વસ્તુચતુષ્ટયં યસ્ય લક્ષણં દેશકાલવસ્તુનિમિત્તેષ્વવ્યભિચારી તત્પદાર્થઃ પરમાત્મેત્યુચ્યતે

ત્વં પદાર્થાદૌપાધિકાત્તત્પદાર્થાદૌપાધિકભેદાદ્વિલક્ષણમાકાશવત્સૂક્ષ્મં કેવલં સત્તામાત્રસ્વભાવં પરં બ્રહ્મેત્યુચ્યતે । ૧૪ ॥
માયા નામ અનાદિરન્તવતી પ્રમાણાઽપ્રમાણસાધારણા ન સતી નાસતી ન સદસતી સ્વયમધિકા વિકારરહિતા નિરૂપ્યમાણા સતીતરલક્ષણશૂન્યા સા માયા ઇતિ ઉચ્યતે । અજ્ઞાનં તુચ્છાપ્યસતી કાલત્રયેઽપિ પામરાણાં વાસ્તવી ચ સત્ત્વબુદ્ધિર્લૌકિકાનામિઇદમિત્થમિત્યનિર્વચનીયા વક્તું ન શક્યતે

નાહં ભવામ્યહં દેવો નેન્દ્રિયાણિ દશૈવ તુ । ન બુદ્ધિર્ન મનઃ શશ્વન્નાહઙ્કારઃ તથૈવ ચ

અપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રો બુદ્ધ્યાદીનાં હિ સર્વદા । સાક્ષ્યહં સર્વદા નિત્યશ્ચિન્માત્રોઽહં ન સંશયઃ

નાહં કર્તા નૈવ ભોક્તા પ્રકૃતેઃ સાક્ષિરૂપકઃ । મત્સાન્નિધ્યાત્પ્રવર્તન્તે દેહાદ્યા અજડા ઇવ

સ્થાણુર્નિત્યઃ સદાનન્દઃ શુદ્ધો જ્ઞાનમયોઽમલઃ । આત્માહં સર્વભૂતાનાં વિભુઃ સાક્ષી ન સંશયઃ

બ્રહ્મૈવાહં સર્વવેદાન્તવેદ્યં નાહં વેદ્યં વ્યોમવાતાદિરૂપમ્ । રૂપં નાહં નામ નાહં ન કર્મ બ્રહ્મૈવાહં સચ્ચિદાનન્દરૂપમ્

નાહં દેહો જન્મમૃત્યુ કુતો મે નાહં પ્રાણઃ ક્ષુત્પિપાસે કુતો મે । નાહં ચેતઃ શોકમોહૌ કુતો મે નાહં કર્તા બન્ધમોક્ષૌ કુતો મે ઇત્યુપનિષત્

ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥ તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ સર્વસાર૊પનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય