શારીરકોપનિષત્ · અધ્યાય 1

શારીરકોપનિષત્
તત્ત્વગ્રામોપાયસિદ્ધં પરતત્ત્વસ્વરૂપકમ્ ।
શારીરોપનિષદ્વેદ્યં શ્રીરામબ્રહ્મ મે ગતિઃ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ અથાતઃ પૃથિવ્યાદિમહાભૂતાનાં સમવાયં શરીરમ્ ।
યત્કઠિનં સા પૃથિવી યદ્દ્રવં તદાપો યદુષ્ણં તત્તેજો યત્સંચરતિ
સ વાયુર્યત્સુષિઅરં તદાકાશમ્
શ્રોત્રાદીનિ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ । શ્રોત્રમાકાશે વાયૌ ત્વગગ્નૌ ચક્ષુરપ્સુ
જિહ્વા પૃથિવ્યાં ઘ્રાણમિતિ ।
એવમિન્દ્રિયાણાં યથાક્રમેણ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાશ્ચૈતે
વિષયાઃ પૃથિવ્યાદિમહાભૂતેષુ ક્રમેણોત્પન્નાઃ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાખ્યાનિ કર્મેન્દ્રિયાણિ ।
તેષાં ક્રમેણ વચનાદાનગમનવિસર્ગાનન્દશ્ચૈતે વિષયાઃ
પૃથિવ્યાદિમહાભૂતેષુ ક્રમેણોત્પનાઃ ।
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારશ્ચિત્તમત્યન્તઃકરણચતુષ્ટયમ્ ।
તેષાં ક્રમેણ સઙ્કલ્પવિકલ્પાધ્યવસાયાભિમાનાવધારણાસ્વરૂપશ્ચૈતે
વિષયાઃ ।
મનઃસ્થાનં ગલાન્તં બુદ્ધેર્વદનમહઙ્કારસ્ય હૃદયં ચિત્તસ્ય નાભિરિતિ ।
અસ્થિચર્મનાડીરોમમાંસાશ્ચેતિ પૃથિવ્યંશાઃ ।
મૂત્રશ્લેષ્મરક્તશુક્રસ્વેદા અબંશાઃ ।
ક્ષુત્તૃષ્ણાલસ્યમોહમૈથુનાન્યગ્નેઃ ।
પ્રચારણવિલેખનસ્થૂલાક્ષ્યુન્મેષનિમેષાદિ વાયોઃ ।
કામક્રોધલોભમોહભયાન્યાકાશસ્ય ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ પૃથિવીગુણાઃ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસાશ્ચાપાં ગુણાઃ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપાણ્યગ્નિગુણાઃ ।
શબ્દસ્પર્ષાવિતિ વાયુગુણૌ ।
શબ્દ એક આકાશસ્ય ।
સાત્ત્વિકરાજસતામસલક્ષણાનિ ત્રયો ગુણાઃ ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયબ્રહ્મચર્યાપરિગ્રહાઃ ।
અક્રોધો ગુરુશુશ્રુષા શૌચં સન્તોષ આર્જવમ્

અમાનિત્વમદમ્ભિત્વમાસ્તિકત્વમહિંસ્રતા ।
એતે સર્વે ગુણા જ્ઞેયાઃ સાત્ત્વિકસ્ય વિશેષતઃ

અહં કર્તાઽસ્મ્યહં ભોક્તાઽસ્મ્યહં વક્તાઽભિમાનવાન્ ।
એતે ગુણા રાજસસ્ય પ્રોચ્યન્તે બ્રહ્મવિત્તમૈઃ

નિદ્રાલસ્યે મોહરાગૌ મૈથુનં ચૌર્યમેવ ચ ।
એતે ગુણસ્તામસસ્ય પ્રોચ્યન્તે બ્રહ્મવાદિભિઃ

ઊર્ધ્વે સાત્વિકો મધ્યે રજસોઽધસ્તામસ ઇતિ ।
સત્યજ્ઞાનં સાત્ત્વિકમ્ । ધર્મજ્ઞાનં રાજસમ્ । તિમિરાન્ધં તામસમિતિ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિતુરીયમિતિ ચતુર્વિધા અવસ્થાઃ ।
જ્ઞાનેન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયાન્તઃકરણચતુષ્ટયં ચતુર્દશકરણયુક્તં જાગ્રત્ ।
અન્તઃકરણચતુષ્ટયૈરેવ સંયુક્તઃ સ્વપ્નઃ ।
ચિત્તૈકકરણા સુષુપ્તિઃ ।
કેવલજીવયુક્તમેવ તુરીયમિતિ ।
ઉન્મીલિતનિમીલિતમધ્યસ્થજીવપરમાત્મનોર્મધ્યે જીવાત્મા ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ વિજ્ઞાયતે ॥
બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયપ્રાણપઞ્ચકૈર્મનસા ધિયા ।
શરીરં સપ્તદશભિઃ સૂક્ષ્મં તલ્લિઙ્ગમુચ્યતે

મનો બુદ્ધિરહઙ્કારઃ ખાનિલાગ્નિજલાનિ ભૂઃ ।
એતાઃ પ્રકૃતયસ્ત્વષ્ટૌ વિકારાઃ ષોડશાપરે

શ્રોત્રં ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ચૈવ તુ પઞ્ચમમ્ ।
પાયૂપસ્થૌ કરૌ પાદૌ વાક્ચૈવ દશમી મતા

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ।
ત્રયોવિંશતિરેતાનિ તત્ત્વાનિ પ્રકૃતાનિ તુ ।
ચતુર્વિંશતિરવ્યક્તં પ્રધાનં પુરુષઃ પરઃ

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ । સહ નૌ ભુનક્તુ । સહ વીર્યં કરવાવહૈ ।
તેજસ્વિ નાવધીતમસ્તુ । મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ કૃષ્ણયજુર્વેદીય શારીરકોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય