શાઙ્ખાયનગૃહ્યસૂત્રમ્ · અધ્યાય 1

અથ શાઙ્ખાયનગૃહ્યસૂત્રમ્
અથ પ્રથમોઽધ્યાય
ઃ
અથાતઃ પાકયજ્ઞાન્વ્યાખ્યાસ્યામઃ ૧ અભિસમાવર્ત્સ્યમાનો યત્રાન્ત્યાં સમિધમભ્યાદધ્યાત્તમગ્નિમિન્ધીત ૨ વૈવાહ્યં વા ૩ દાયાદ્યકાલ એકે ૪ પ્રેતે વા ગૃહપતૌ સ્વયં જ્યાયાન્ ૫ વૈશાખ્યામમાવાસ્યાયામન્યસ્યાં વા ૬ કામતો નક્ષત્ર એકે ૭ પુરુપશુવિટ્કુલામ્બરીષબહુયાજિનામન્યતમસ્માદગ્નિમિન્ધીત ૮ સાયંપ્રાતરેકે ૯ સાયમાહુતિસંસ્કારોઽધ્વર્યુપ્રત્યય ઇત્યાચાર્યાઃ ૧૦ પ્રાતઃ પૂર્ણાહુતિં જુહુયાદ્વૈષ્ણવ્યર્ચા તૂષ્ણીં વા ૧૧ તસ્ય પ્રાદુષ્કરણહવનકાલાવગ્નિહોત્રેણ વ્યાખ્યાતૌ ૧૨ યજ્ઞોપવીતીત્યાદિ ચ સંભવત્સર્વં કલ્પૈકત્વાત્ ૧૩ તદપ્યાહુઃ ૧૪ પાકસંસ્થા હવિઃસંસ્થાઃ સોમસંસ્થાસ્તથાપરાઃ એકવિઁ શતિરિત્યેતા યજ્ઞસંસ્થાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ૧૫

કર્માપવર્ગે બ્રાહ્મણભોજનં ૧ વાગ્રૂપવયઃશ્રુતશીલવૃત્તાનિ ગુણાઃ ૨ શ્રુતં તુ સર્વાનત્યેતિ ૩ ન શ્રુતમતીયાત્

અધિદૈવમથાધ્યાત્મમધિયજ્ઞમિતિ ત્રયમ્
મન્ત્રેષુ બ્રાહ્મણે ચૈવ શ્રુતમિત્યભિધીયતે

ક્રિયાવન્તમધીયાનં શ્રુતવૃદ્ધં તપસ્વિનમ્
ભોજયેત્તં સકૃદ્યસ્તુ ન તં ભૂયઃ ક્ષુદશ્નુતે

યાં તિતર્પયિષેત્કાંચિદ્દેવતાં સર્વકર્મસુ
તસ્યા ઉદ્દિશ્ય મનસા દદ્યાદેવંવિધાય વૈ

નૈવંવિધે હવિર્ન્યસ્તં ન ગચ્છેદ્દેવતાં ક્વચિત્
નિધિરેષ મનુષ્યાણાં દેવાનાં પાત્રમુચ્યતે ૮

અથ દર્શપૂર્ણમાસા ઉપોષ્ય ૧ પ્રાતર્યત્રૈતન્મહાવૃક્ષાગ્રાણિ સૂર્ય આતપતિ સ હોમકાલઃ સ્વસ્ત્યયનતમઃ સર્વાસામાવૃતામન્યત્ર નિર્દેશાત્ ૨ સુમનાઃ શુચિઃ શુચૌ વરૂથ્યદેશે પૂર્ણવિઘનં ચરું શ્રપયિત્વા દર્શપૂર્ણમાસદેવતાભ્યો યથાવિભાગં સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ ૩ સ્થાલીપાકેષુ ચ ગ્રહણાસાદનપ્રોક્ષણાનિ મન્ત્રદેવતાભ્યોઽવદાનધર્માશ્ચ ૫ પૂર્વં તુ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામન્વારમ્ભણીયદેવતાભ્યો જુહુયાદ્ ૬ આ પૌર્ણમાસાદ્દર્શસ્યાનતીતઃ કાલ આ દર્શાત્પૌર્ણમાસસ્ય ૭ પ્રાતરાહુતિં ચૈકે સાયમાહુતિકાલેઽત્યયાન્મન્યન્તે ૮ નિયતસ્ત્વેવ કાલોઽગ્નિહોત્રે પ્રાયશ્ચિત્તદર્શનાદ્ભિન્નકાલસ્ય ૯ નિત્યાહુત્યોર્વ્રીહિયવતણ્ડુલાનામન્યતમદ્ધવિઃ કુર્વીતાભાવેઽન્યદપ્રતિષિદ્ધં ૧૧ તણ્ડુલાઁ શ્ચેત્પ્રક્ષાલ્યૈક ૧૨ ઇતરેષામસંસ્કારઃ ૧૩ સાયમગ્નયે પ્રાતઃ સૂર્યાય ૧૪ પ્રજાપતયે ચાનૂભયોસ્તૂષ્ણીં ૧૫ પ્રાક્ પ્રાગાહુતેઃ સમિધમેકે ૧૬ યથોક્તં પર્યુક્ષણમ્ ૧૭

ઉત્થાય પ્રાતરાચમ્યાહરહઃ સ્વાધ્યાયમધીયીત અ દ્યા નો દેવ સવિતરિતિ દ્વે અપેહિ મનસસ્પત ઇતિ સૂક્તમ્ ઋતં ચ સત્યં ચેતિ સૂક્તમ આદિત્યા અવ હિ ખ્યતેતિ સૂક્તશેષ ઇન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનીત્યેકા હઁ સઃ શુચિષદિત્યેકા નમો મહદ્ભ્ય ઇત્યેકા યત ઇન્દ્ર ભયામહ ઇત્યેકાધ સ્વપ્નસ્યેત્યેકા યો મે રાજન્નિત્યેકા મમાગ્ને વર્ચ ઇતિ સૂક્તં સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ ચ પઞ્ચ ૨ ચત્વારઃ પાકયજ્ઞા હુતોઽહુતઃ પ્રહુતઃ પ્રાશિત ઇતિ ૧ પઞ્ચસુ બહિઃશાલાયાં વિવાહે ચૂડાકરણ ઉપનયને કેશાન્તે સીમન્તોન્નયન ઇતિ ૨ ઉપલિપ્ત ઉદ્ધતાવોક્ષિતેઽગ્નિં પ્રણીય ૩ નિર્મથ્યૈકે વિવાહ ૪ ઉદગયન આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે કુમાર્યૈ પાણિં ગૃહ્નીયાદ્ ૫ યા લક્ષણસંપન્ના સ્યાદ્ ૬ યસ્યા અભ્યાત્મમઙ્ગાનિ સ્યુઃ ૭ સમાઃ કેશાન્તા ૮ આવર્તાવપિ યસ્યૈ સ્યાતાં પ્રદક્ષિણૌ ગ્રીવાયાં ૯ ષડ્ વીરાઞ્જનયિષ્યતીતિ વિદ્યાત્ ૧૦

જાયામુપગ્રહીષ્યમાણોઽનૃક્ષરા ઇતિ વરકાન ગચ્છતોઽનુમન્ત્રયતે ૧ અભિગમને પુષ્પફલયવાનાદાયોદકુમ્ભઞ્ચ ૨ અયમહં ભો ઇતિ ત્રિઃ પ્રોચ્ય ૩ ઉદિતે પ્રાઙ્મુખા ગૃહ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખા આવહમાના ગોત્રનામાન્યનુકીર્તયન્તઃ કન્યાં વરયન્તિ ૪ ઉભયતો રુચિતે પૂર્ણપાત્રીમભિમૃશન્તિ પુષ્પાક્ષતફલયવહિરણ્યમિશ્રામ્ અના ધૃષ્ટમસ્યાનાધૃષ્ઠ્યં દેવાનામોજોઽનભિશસ્ત્યભિશસ્તિપા અનભિશસ્તેન્યમ્ અઞ્જસા સત્યમુપગેષં સુવિતે મા ધા ઇત્યા નઃ પ્રજામિતિ કન્યાયા આચાર્ય ઉત્થાય મૂર્ધનિ કરોતિ પ્રજાં ત્વયિ દધામિ પશૂઁ સ્ત્વયિ દધામિ તેજો બ્રહ્મવર્ચસં ત્વયિ દધામીતિ ૬ પ્રતિશ્રુતે જુહોતિ ૧ ચતુરશ્રં ગોમયેન સ્થણ્ડિલમુપલિપ્ય ૨ પૂર્વયોર્વિદિશોર્દક્ષિણાં પ્રાચીં પિત્ર્ય ૩ ઉત્તરાં દૈવે ૪ પ્રાચીમેવૈક ૫ ઉદક્સંસ્થાં મધ્યે લેખાં લિખિત્વા ૬ તસ્યૈ દક્ષિણત ઉપરિષ્ટાદૂર્ધ્વામેકાં મધ્ય એકામુત્તરત એકાં ૭ તા અભ્યુક્ષ્ય ૮ અગ્નિં પ્રણયામિ મનસા શિવેનાયમસ્તુ સંગમનો વસૂનામ્ । મા નો હિઁ સી સ્થવિરં મા કુમારં શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદ ઇત્યગ્નિં પ્રણીય ૯ તૂષ્ણીં વા ૧૦ પ્રદક્ષિણમગ્નેઃ સમન્તાત્પાણિના સોદકેન ત્રિઃ પ્રમાર્ષ્ટિ તત્સમૂહનમિત્યાચક્ષતે ૧૧ સકૃદપસવ્યં પિત્ર્યે ૧૨

અથ પરિસ્તરણં ૧ પ્રાગગ્રૈઃ કુશૈઃ પરિસ્તૃણાતિ ત્રિવૃત્પઞ્ચવૃદ્વા ૨ પુરસ્તાત્પ્રથમમથ પશ્ચાદથ પશ્ચાન્ ૩ મૂલાન્યગ્રૈઃ પ્રચ્છાદયતિ ૪ સર્વાશ્ચાવૃતો દક્ષિણતઃપ્રવૃત્તય ઉદક્સંસ્થા ભવન્તિ ૫ દક્ષિણતો બ્રહ્માણં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ ૬ સુમનોભિરલંકૃત્યોત્તરતઃ પ્રણીતાઃ પ્રણીય કો વઃ પ્રણયતીતિ ૭ સવ્યેન કુશાનાદાય દક્ષિણેનાપનૌતિ ૯ દક્ષિણં જાન્વાચ્ય ૧૦ સવ્યં પિત્ર્યે ૧૧ નાજ્યાહુતિષુ નિત્યં પરિસ્તરણં ૧૨ નિત્યાહુતિષુ ચેતિ માણ્ડૂકેયઃ ૧૩ કુશતરુણે અવિષમે અવિચ્છિન્નાગ્રે અનન્તર્ગર્ભે પ્રાદેશેન માપયિત્વા કુશેન ચ્છિનત્તિ પવિત્રે સ્થ ઇતિ ૧૪ દ્વે ત્રીણિ વા ભવન્તિ ૧૫ પ્રાગગ્રે ધારયન્વૈષ્ણવ્યાવિત્યભ્યુક્ષ્ય ૧૬ કુશતરુણાભ્યાં પ્રદક્ષિણમગ્નિં ત્રિઃ પર્યુક્ષ્ય ૧૭ મહીનાં પયોઽસીત્યાજ્યસ્થાલીમાદાયેષે ત્વેત્યધિશ્રિત્યોર્જે ત્વેત્યુદગુદ્વાસ્યોદગગ્રે પવિત્રે ધારયન્નઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં ચોપકનિષ્ઠિકાભ્યાં ચોભયતઃ પ્રતિગૃહ્યોર્ધ્વાગ્રે પ્રહ્વે કૃત્વાજ્યે પ્રત્યસ્યતિ સવિતુષ્ટ્વા પ્રસવ ઉત્પુનામ્યચ્છિદ્રે ણ પવિત્રેણ વસોઃ સૂર્યસ્ય રશ્મિભિરિત્યાજ્યસંસ્કારઃ સર્વત્ર ૨૨ નાસંસ્કૃતેન જુહુયાત્ ૨૩ સ્રુવે ચાપઃ સવિતુર્વ ઇતિ ૨૪ તાઃ પ્રણીતાઃ પ્રોક્ષણીશ્ચ ૨૫

સ્રુવઃ પાત્રમ્ ૧ અર્થલક્ષણગ્રહણં ૨ સવ્યેન કુશાનાદાય દક્ષિણેન મૂલે સ્રુવં વિષ્ણોર્હસ્તોઽસીતિ ૩ સ્રુવેણાજ્યાહુતીર્જુહોત્યુત્તરપશ્ચાર્ધાદગ્નેરારભ્યાવિચ્છિન્નં દક્ષિણતો જુહોતિ ત્વમગ્ને પ્રમતિરિતિ ૫ દક્ષિણપશ્ચાર્ધાદગ્નેરારભ્યાવિચ્છિન્નમુત્તરતો જુહોતિ યસ્યેમે હિમવન્ત ઇત્યાગ્નેયમુત્તરમાજ્યભાગં સૌમ્યં દક્ષિણં ૭ મધ્યેઽન્યા આહુતયોઽગ્નિર્જનિતા સ મેઽમૂં જાયાં દદાતુ સ્વાહા સોમો જનિમાન્ત્સ મામુયા જનિમન્તં કરોતુ સ્વાહા પૂષા જ્ઞાતિમાન્ત્સ મામુષ્યૈ પિત્રા માત્રા ભ્રાતૃભિર્જ્ઞાતિમન્તં કરોતુ સ્વાહેતિ ૯ નાજ્યાહુતિષુ નિત્યાવાજ્યભાગૌ સ્વિષ્ટકૃચ્ચ ૧૦ નિત્યાહુતિષુ ચેતિ માણ્ડૂકેયો મહાવ્યાહૃતિસર્વપ્રાયશ્ચિત્તપ્રાજાપત્યાન્તરમ્ એતદાવાપસ્થાનમ્ ૧૨ આજ્યે હવિષિ સવ્યે પાણૌ યે કુશાસ્તાન્દક્ષિણેનાગ્રે સંગૃહ્ય મૂલે સવ્યેન તેષામગ્રં સ્રુવે સમનક્તિ મધ્યમાજ્યસ્થાલ્યાં મૂલં ચાથ ચેત્સ્થાલીપાકેષુ સ્રુચ્યગ્રં મધ્યં સ્રુવે મૂલમાજ્યસ્થાલ્યાં ૧૪ તાનનુપ્રહૃત્યાગ્નેર્વાસોઽસીતિ ૧૫ તિસ્રઃ સમિધોઽભ્યાધાય ૧૬ યથોક્તં પર્યુક્ષણમ્ ૧૭ અનામ્નાતમન્ત્રાસ્વાદિષ્ટદેવતાસ્વમુષ્યૈ સ્વાહામુષ્યૈ સ્વાહેતિ જુહુયાત્ સ્વાહાકારેણ શુદ્ધેન ૧૮ વ્યાખ્યાતઃ પ્રતિશ્રુતે હોમકલ્પઃ ૧૯

પ્રકૃતિર્ભૂતિકર્મણાં ૧ સર્વાસાં ચાજ્યાહુતીનાં ૨ શાખાપશૂનાં ૩ ચરુપાકયજ્ઞાનાં ચ ૪ ત એતેઽપ્રયાજા અનનુયાજા અનિળા અનિગદા અસામિધેનીકાશ્ચ ચ સર્વે પાકયજ્ઞા ભવન્તિ ૫ તદપિ શ્લોકાઃ

હુતોઽગ્નિહોત્રહોમેનાહુતો બલિકર્મણા
પ્રહુતઃ પિતૃકર્મણા પ્રાશિતો બ્રાહ્મણે હુતઃ

અનૂર્ધ્વજ્ઞુર્વ્યૂળ્હજાનુર્જુહુયાત્સર્વદા હવિઃ
ન હિ બાહ્યહુતં દેવાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ કર્હિચિત્

રૌદ્રં તુ રાક્ષસં પિત્ર્યમાસુરં ચાભિચારિકમ્
ઉક્ત્વા મન્ત્રં સ્પૃશેદપ આલભ્યાત્માનમેવ ચ ૯

અથૈતાં રાત્રીં શ્વસ્તૃતીયાં વા કન્યાં વક્ષ્યન્તીતિ ૧ તસ્યાં રાત્ર્યામતીતે નિશાકાલે સર્વૌષધિફલોત્તમૈઃ સુરભિમિશ્રૈઃ સશિરસ્કાં કન્યામાપ્લાવ્ય ૨ રક્તમહતં વા વાસઃ પરિધાય ૩ પશ્ચાદગ્નેઃ કન્યામુપવેશ્યાન્વારબ્ધાયાં મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વાજ્યાહુતીર્જુહોત્યગ્નયે સોમાય પ્રજાપતયે મિત્રાય વરુણાયેન્દ્રા યેન્દ્રા ણ્યૈ ગન્ધર્વાય ભગાય પૂષ્ણે ત્વષ્ટ્રે બૃહસ્પતયે રાજ્ઞે પ્રત્યાનીકાયેતિ ૪ ચતસ્રોઽષ્ટૌ વાવિધવાઃ શાકપિણ્ડીભિઃ સુરયાન્નેન ચ તર્પયિત્વા ચતુરાનર્તનં કુર્યુઃ ૫ એતા એવ દેવતાઃ પુંસઃ ૬ વૈશ્રવણમીશાનં ચ ૭ અતો બ્રાહ્મણભોજનમ્ ૮

સ્નાતં કૃતમઙ્ગલં વરમવિધવાઃ સુભગા યુવત્યઃ કુમાર્યૈ વેશ્મ પ્રપાદયન્તિ ૧ તાસામપ્રતિકૂલઃ સ્યાદન્યત્રાભક્ષ્યપાતકેભ્યસ્ ૨ તાભિરનુજ્ઞાતોઽથાસ્યૈ વાસઃ પ્રયચ્છતિ રૈભ્યાસીદિતિ ૩ ચિત્તિરા ઉપબર્હણમિત્યાઞ્જનકોશમાદત્તે ૪ સમઞ્જન્તુ વિશ્વે દેવા ઇતિ સમઞ્જનીયા ૫ યથેયં શચીં વાવાતાં સુપુત્રાં ચ યથાદિતિમ્ । અવિધવાં ચાપાલામેવં ત્વામિહ રક્ષતાદિમમિતિ દક્ષિણે પાણૌ શલલીં ત્રિવૃતં દદાતિ ૬ રૂપંરૂપમિત્યાદર્શં સવ્યે ૭ રક્તકૃષ્ણમાવિકં ક્ષૌમં વા ત્રિમણિં પ્રતિસરં જ્ઞાતયોઽસ્યા બધ્નન્તિ નીલલોહિતમિતિ ૮ મધુમતીરોષધીરિતિ મધૂકાનિ બધ્નાતિ ૯ વિવાહે ગામર્હયિત્વા ગૃહેષુ ગાં તે માધુપર્કિક્યૌ ૧૦ પશ્ચાદગ્નેઃ કન્યામુપવેશ્યાન્વારબ્ધાયાં મહાવ્યાહૃતિભિસ્તિસ્રો જુહોતિ ૧૧ સમસ્તાભિશ્ચતુર્થીં પ્રતીયેતૈતસ્યાં ચોદનાયામ્ ૧૨ એવમનાદેશે સર્વેષુ ભૂતિકર્મસુ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચૈતાભિરેવ જુહુયાત્ ૧૩

સમ્રાજ્ઞી શ્વશુરે ભવેતિ પિતા ભ્રાતા વાસ્યગ્રેણ મૂર્ધનિ જુહોતિ સ્રુવેણ વા તિષ્ઠન્નાસીનાયાઃ પ્રાઙ્મુખ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખો ૧ ગૃભ્ણામિ તે સૌભગત્વાય હસ્તમિતિ દક્ષિણેન પાણિના દક્ષિણં પાણિં ગૃહ્ણાતિ સાઙ્ગુષ્ઠમુત્તાનેનોત્તાનં તિષ્ઠન્નાસીનાયાઃ પ્રાઙ્મુખ્યાઃ પ્રત્યઙ્મુખઃ ૨ પઞ્ચ ચોત્તરા જપિત્વા ૩ અમોઽહમસ્મિ સા ત્વં સા ત્વમસ્યમોઽહં દ્યૌરહં પૃથિવી ત્વમ્ ઋક્ત્વમસિ સામાહં સા મામનુવ્રતા ભવ । તાવેહ વિવહાવહૈ પ્રજાં પ્ર જનયાવહૈ પુત્રાન્વિન્દાવહૈ બહૂઁ સ્તે સન્તુ જરદષ્ટય ઇત્યુદકુમ્ભં નવં ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ પૂરયિત્વા ૫ પુન્નામ્નો વૃક્ષસ્ય સક્ષીરાન્ત્સપલાશાન્ત્સકુશાનોપ્ય ૬ હિરણ્યમિતિ ચૈકે ૭ તં બ્રહ્મચારિણે વાગ્યતાય પ્રદાય ૮ પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ તાઃ સ્થેયાઃ પ્રદક્ષિણા ભવન્ત્યશ્માનં ચોત્તરત ઉપસ્થાપ્યૈહિ સૂનરીત્યુત્થાપ્યૈહ્યશ્માનમાતિષ્ઠાશ્મેવ ત્વં સ્થિરા ભવ । અભિતિષ્ઠ પૃતન્યતઃ સહસ્વ પૃતનાયત ઇતિ દક્ષિણેન પ્રપદેનાશ્માનમાક્રમય્ય ૧૨ પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યાણીય ૧૩ તેનૈવ મન્ત્રેણ દ્વિતીયં વસનં પ્રદાય ૧૪ લાજાઞ્છમીપલાશમિશ્રાન્પિતા ભ્રાતા વા સ્યાદઞ્જલાવાવપત્યુપસ્તરણાભિઘારણપ્રત્યભિઘારણં ચાજ્યેન ૧૬ તાઞ્જુહોતિ ૧૭

ઇયં નાર્યુપબ્રૂતે લાજાનાવપન્તિકા । શિવા જ્ઞાતિભ્યો ભૂયાસં ચિરં જીવતુ મે પતિઃ સ્વાહેતિ તિષ્ઠન્તી જુહોતિ પતિર્મન્ત્રં જપત્યશ્મક્રમણાદ્યેવં દ્વિતીયમ્ ૨ એવં તૃતીયં ૩ તૂષ્ણીં કામેન ચતુર્થં ૪ પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ સપ્ત પદાનિ પ્રક્રમયતીષ એકપદ્યૂર્જે દ્વિપદી રાયસ્પોષાય ત્રિપદ્યાયોભવ્યાય ચતુષ્પદી પશુભ્યઃ પઞ્ચપદ્યૃતુભ્યઃ ષટ્પદી સખા સપ્તપદી ભવેતિ ૬ તાન્યદ્ભિઃ શમયત્યાપોહિષ્ઠીયાભિસ્તિસૃભિઃ સ્થેયાભિરદ્ભિર્માર્જયિત્વા ૮ મૂર્ધન્યભિષિચ્ય ૯ ગાં દદાનીત્યાહ ૧૦ બ્રાહ્મણેભ્યઃ કિંચિદ્દદ્યાત્સર્વત્ર સ્થાલીપાકાદિષુ કર્મસુ ૧૧ સૂર્યાં વિદુષે વાધૂયં ૧૨ ગૌર્બ્રાહ્મણસ્ય વરો ૧૩ ગ્રામો રાજન્યસ્યાશ્વો વૈશ્યસ્યાધિરથં શતં દુહિતૃમતે ૧૬ યાજ્ઞિકેભ્યોઽશ્વં દદાતિ ૧૭

પ્ર ત્વા મુઞ્ચામીતિ તૃચં ગૃહાત્પ્રતિષ્ઠમાનાયાં ૧ જીવં રુદન્તીતિ પ્રરુદન્ત્યામ્ ૨ અથ રથાક્ષસ્યોપાઞ્જનં પત્ની કુરુતેઽક્ષન્નમીમદન્તેત્યેતયા સર્પિષા ૩ શુચી તે ચક્રે દ્વે તે ચક્રે ઇતિ ચૈતાભ્યાં ચક્રયોઃ પૂર્વયા પૂર્વમુત્તરયોત્તરમ્ ૪ ઉસ્રૌ ચ ૫ ખે રથસ્યેત્યેતયા ફલવતો વૃક્ષસ્ય શમ્યાગર્તેષ્વેકૈકાં વયાં નિખાય ૬ નિત્યા વાભિમન્ત્ર્યાથોસ્રૌ યુઞ્જન્તિ યુક્તસ્તે અસ્તુ દક્ષિણ ઇતિ દ્વાભ્યાં શુક્રાવનડ્વાહાવિત્યેતેનાર્ધર્ચેન યુક્તાવભિમન્ત્ર્યાથ યદિ રથાઙ્ગં વિશીર્યેત છિદ્યેત વાહિતાગ્નેર્ગૃહાન્કન્યાં પ્રપાદ્યાભિ વ્યયસ્વ ખદિરસ્યેત્યેતયા પ્રતિદધ્યાત્ ૧૦ ત્યં ચિદશ્વમિતિ ગ્રન્થિં ૧૧ સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ પઞ્ચર્ચં જપતિ ૧૨ સુકિઁ શુકમિતિ રથમારોહન્ત્યાં ૧૩ મા વિદન્પરિપન્થિન ઇતિ ચતુષ્પથે ૧૪ યે વધ્વ ઇતિ શ્મશાને ૧૫ વનસ્પતે શતવલ્શ ઇતિ વનસ્પતાવર્ધર્ચં જપતિ ૧૬ સુત્રામાણમિતિ નાવમારોહન્ત્યામ્ ૧૭ અશ્મન્વતીતિ નદીં તરન્ત્યામ્ ૧૮ અપિ વા યુક્તેનૈવોદ્વ ઊર્મિરિત્યગાધેઽપ્રેક્ષણં ચેહ પ્રિયમિતિ સપ્ત ગૃહાન્પ્રાપ્તાયાઃ કૃતાઃ પરિહાપ્ય ૨૧

આનડુહમિત્યુક્તં ૧ તસ્મિન્નુપવેશ્યાન્વારબ્ધાયાં પતિશ્ચતસ્રો જુહોત્યગ્નિના દેવેન પૃથિવીલોકેન લોકાનામૃગ્વેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા વાયુના દેવેનાન્તરિક્ષલોકેન લોકાનાં યજુર્વેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા સૂર્યેણ દેવેન દ્યૌર્લોકેન લોકાનાં સામવેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા ચન્દ્રે ણ દેવેન દિશાં લોકેન લોકાનાં બ્રહ્મવેદેન વેદાનાં તેન ત્વા શમયામ્યસૌ સ્વાહા ૩ ભૂર્યા તે પતિઘ્ન્યલક્ષ્મી દેવરઘ્ની જારઘ્ની તાં કરોમ્યસૌ સ્વાહેતિ વા પ્રથમયા મહાવ્યાહૃત્યા પ્રથમોપહિતા દ્વિતીયયા દ્વિતીયા તૃતીયયા તૃતીયા સમસ્તાભિશ્ચતુર્થ્યઘોરચક્ષુરિત્યાજ્યલેપેન ચક્ષુષી વિમૃજીત ૫ કયા નશ્ચિત્ર ઇતિ તિસૃભિઃ કેશાન્તાનભિમૃશ્યોત ત્યા દૈવ્યા ભિષજેતિ ચતસ્રોઽનુદ્રુત્યાન્તે સ્વાહાકારેણ મૂર્ધનિ સંસ્રાવમ્ ૭ અત્ર હૈકે કુમારમુત્સઙ્ગમાનયન્ત્યુભયતઃ સુજાતમા તે યોનિમિત્યેતયાપિ વા તૂષ્ણીં ૯ તસ્યાઞ્જલૌ ફલાનિ દત્ત્વા પુણ્યાહં વાચયતિ ૧૦ પુઁ સવતી હ ભવતીહૈવ સ્તમિતિ સૂક્તશેષેણ ગૃહાન્પ્રપાદયન્તિ ૧૨

દધિક્રાવ્ણો અકારિષમિતિ દધિ સમ્પિબેયાતાં ૧ વાગ્યતાવાસીયાતામા ધ્રુવદર્શનાદ્ ૨ અસ્તમિતે ધ્રુવં દર્શયતિ ધ્રુવૈધિ પોષ્યા મયીતિ ૩ ધ્રુવં પશ્યામિ પ્રજાં વિન્દેયેતિ બ્રૂયાત્ ૪ ત્રિરાત્રં બ્રહ્મચર્યં ચરેયાતામ્ ૫ અધઃ શયીયાતાં ૬ દધ્યોદનં સંભુઞ્જીયાતાં પિબતં ચ તૃપ્ણુતં ચેતિ તૃચેન ૭ સાયમ્પ્રાતર્વૈવાહ્યમગ્નિં પરિચરેયાતામગ્નયે સ્વાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ ૮ પુમાઁ સૌ મિત્રાવરુણૌ પુમાઁ સાવશ્વિનાવુભૌ । પુમાનિન્દ્ર શ્ચાગ્નિશ્ચ પુમાઁ સં વર્ધતાં મયિ સ્વાહેતિ પૂર્વાં ગર્ભકામા ૯ દશરાત્રમવિપ્રવાસઃ ૧૦

અથ ચતુર્થીકર્મ ૧ ત્રિરાત્રે નિવૃત્તે સ્થાલીપાકસ્ય જુહોતિ

અગ્ને પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ
યાસ્યાઃ પતિઘ્ની તનૂસ્તામસ્યા અપ જહિ
વાયો પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ
યાસ્યા અપુત્રિયા તનૂસ્તામસ્યા અપ જહિ
સૂર્ય પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ ત્વં દેવાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિરસિ
યાસ્યા અપશવ્યા તનૂસ્તામસ્યા અપ જહિ
અર્યમણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત
સેમાં દેવો અર્યમા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ મામુતઃ
વરુણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત
સેમાં દેવો વરુણઃ પ્રેતો મુઞ્ચાતુ મામુતઃ
પૂષણં નુ દેવં કન્યા અગ્નિમયક્ષત
સેમાં દેવઃ પૂષા પ્રેતો મુઞ્ચાતુ મામુતઃ

પ્રજાપત ઇતિ સપ્તમી ૪ સૌવિષ્ટકૃત્યષ્ટમી ૫

અધ્યાણ્ડામૂલં પેષયિત્વર્તુવેલાયામુદીર્ષ્વાતઃ પતિવતીતિ દ્વાભ્યામન્તેસ્વાહાકારાભ્યાં નસ્તો દક્ષિણતો નિષિઞ્ચેદ્ ૧ ગન્ધર્વસ્ય વિશ્વાવસોર્મુખમસીત્યુપસ્થં પ્રજનયિષ્યમાણોઽભિમૃશેત્ ૨ સમાપ્તે અર્થે જપેત્ ૩ પ્રાણે તે રેતો દધામ્યસાવિત્યનુપ્રાણ્યાદ્

યથા ભૂમિરગ્નિગર્ભા યથા દ્યૌરિન્દ્રે ણ ગર્ભિણી ।
વાયુર્યથા દિશાં ગર્ભ એવં ગર્ભં દધામિ તેઽસાવિતિ વા

આ તે યોનિં ગર્ભ એતુ પુમાન્બાણ ઇવેષુધિમ્
આ વીરો અત્ર જાયતાં પુત્રસ્તે દશમાસ્યઃ

પુમાઁ સં પુત્રં જનય તં પુમાનનુ જાયતામ્
તેષાં માતા ભવિષ્યસિ જાતાનાં જનયાસિ ચ

પુઁ સિ વૈ પુરુષે રેતસ્તત્સ્ત્રિયામનુષિઞ્ચતુ
તથા તદબ્રવીદ્ધાતા તત્પ્રજાપતિરબ્રવીત્

પ્રજાપતિર્વ્યદધાત્સવિતા વ્યકલ્પયત્
સ્ત્રીષૂયમન્યાત્સ્વાદધત્પુમાઁ સમાદધાદિહ

યાનિ ભદ્રા ણિ બીજાનિ પુરુષા જનયન્તિ નઃ
તેભિષ્ટ્વં પુત્રં જનય સુપ્રસૂર્ધેનુકા ભવ

અભિક્રન્દ વીળયસ્વ ગર્ભમા ધેહિ સાધય
વૃષાણં વૃષન્ના ધેહિ પ્રજાયૈ ત્વા હવામહે

યસ્ય યોનિં પતિરેતો ગૃભાય પુમાન્પુત્રો ધીયતાં ગર્ભે અન્તઃ
તં પિપૃહિ દશમાસ્યોઽન્તરુદરે સ જાયતાં શ્રૈષ્ઠ્યતમઃ સ્વાનામિતિ વા ૧૨

તૃતીયે માસિ પુઁ સવનં ૧ પુષ્યેણ શ્રવણેન વા ૨ સોમાઁ શું પેષયિત્વા કુશકણ્ટકં વા ન્યગ્રોધસ્ય વા સ્કન્ધસ્યાન્ત્યાં શુઙ્ગાં યૂપસ્ય વાગ્નિષ્ઠામ્ ૩ સંસ્થિતે વા યજ્ઞે જુહ્વઃ સંસ્રાવમ્ ૪ અગ્નિના રયિં તન્નસ્તુરીપં સમિદ્ધાગ્નિર્વનવત્પિશઙ્ગરૂપ
ઇતિ ચતસૃભિરન્તેસ્વાહાકારાભિર્નસ્તો દક્ષિણતો નિષિઞ્ચેત્ ૫

ચતુર્થે માસિ ગર્ભરક્ષણં ૧ બ્રહ્મણાગ્નિઃ સંવિદાન ઇતિ ષટ્ સ્થાલીપાકસ્ય હુત્વાક્ષીભ્યાં તે નાસિકાભ્યામિતિ પ્રત્યૃચમાજ્યલેપેનાઙ્ગાન્યનુવિમૃજ્ય ૩

સપ્તમે માસિ પ્રથમગર્ભે સીમન્તોન્નયનં ૧ સ્નાતામહતવાસસં પશ્ચાદગ્નેરુપવેશ્યાન્વારબ્ધાયાં મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા ૩ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા ૪ મુદ્ગૌદનમિત્યેકે ૫ પુંવદુપકરણાનિ સ્યુર્નક્ષત્રં ચ

ધાતા દદાતુ દાશુષે પ્રાચીં જીવાતુમક્ષિતિમ્
વયં દેવસ્ય ધીમહિ સુમતિં સત્યધર્મણઃ
ધાતા પ્રજાયા ઉત રાય ઈશે ધાતેદં વિશ્વં ભુવનં જજાન
ધાતા પુત્રં યજમાનાય દાતા તસ્મા ઉ હવ્યં ઘૃતવજ્જુહોતેતિ
નેજમેષ પરાપતેતિ તિસ્રઃ પ્રજાપત ઇતિ ષષ્ઠી ૭ ત્રિઃશ્વેતયા શલલ્યા દર્ભસૂચ્યા વોદુમ્બરશલાટુભિઃ સહ મધ્યાદૂર્ધ્વં સીમન્તમુન્નયતિ ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યુત્સઙ્ગે નિધાય ૯ ત્રિવૃતિ પ્રતિમુચ્ય કણ્ઠે બધ્નાત્યયમૂર્જાવતો વૃક્ષ ઊર્જીવ ફલિની ભવેત્યથાહ વીણાગાથિનો રાજાનં સંગાયતેતિ ૧૧ યો વાપ્યન્યો વીરતર ઇત્યુદપાત્રેઽક્ષતાનવનિનીય વિષ્ણુર્યોનિં કલ્પયતુ રાકામહમિતિ ઇતિ ષળૃચેન પાયયેદ્ ૧૩ અથાસ્યા ઉદરમભિમૃશેત્ ૧૪ સુપર્ણોઽસિ ગરુત્માઁ સ્ત્રિવૃત્તે શિરો ગાયત્રં ચક્ષુઃ છન્દાઁ સ્યઙ્ગાનિ યજૂઁ ષિ નામ સામ તે તનૂર્મોદમાનીં ગાપયેન્

મહાહેમવતીં વા ૧૭ ઋષભો દક્ષિણા ૧૮

કાકાતન્યા મચકચાતન્યાઃ કોશાતક્યા બૃહત્યાઃ કાલક્લીતકસ્યેતિ મૂલાનિ પેષયિત્વોપલેપયેદ્દેશં યસ્મિન્પ્રજાયેત રક્ષસામપહત્યૈ ૨૩ અથ જાતકર્મ ૧ જાતં કુમારં ત્રિરભ્યવાન્યાનુપ્રાણ્યાદ્ ઋચા પ્રાણિહિ યજુષા સમનિહિ સામ્નોદનિહીતિ ૨ સર્પિર્મધુની દધ્યુદકે ચ સંનિનીય વ્રીહિયવૌ વા સંનિઘૃષ્ય ત્રિઃ પ્રાશયેજ્જાતરૂપેણ ૩ પ્ર તે યચ્છામિ મધુમન્મખાય વેદં પ્રસૂતં સવિત્રા મઘોના । આયુષ્માન્ગુપિતો દેવતાભિઃ શતં જીવ શરદો લોકે અસ્મિન્નિત્યસાવિતિ નામાસ્ય દધાતિ ઘોષવદાદ્યન્તરન્તસ્થં દ્વ્યક્ષરં ચતુરક્ષરં વાપિ વા ષળક્ષરં કૃતં કુર્યાન્ન તદ્ધિતં ૪ તદસ્ય પિતા માતા ચ વિદ્યાતાં ૫ દશમ્યાં વ્યાવહારિકં બ્રાહ્મણજુષ્ટં ૬ ગોઃ કૃષ્ણસ્ય શુક્લકૃષ્ણાનિ લોહિતાનિ ચ રોમાણિ મષં કારયિત્વૈતસ્મિન્નેવ ચતુષ્ટયે સંનિનીય ચતુઃ પ્રાશયેદિતિ માણ્ડૂકેયો ભૂરૃગ્વેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા ભુવો યજુર્વેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા સ્વઃ સામવેદં ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહા ભૂર્ભુવઃ સ્વર્વાકોવાક્યમિતિહાસપુરાણમૐ સર્વાન્વેદાઁ સ્ત્વયિ દધામ્યસૌ સ્વાહેતિ વા ૮ મેધાજનનં દક્ષિણે કર્ણે વાગિતિ ત્રિઃ ૯ વાગ્દેવી મનસા સંવિદાના પ્રાણેન વત્સેન સહેન્દ્ર પ્રોક્તા જુષતાં ત્વા સૌમનસાય દેવી મહી મન્દ્રા વાણી વાણીચી સલિલા સ્વયંભૂરિતિ ચાનુમન્ત્રયેત ૧૦ શણસૂત્રેણ વિગ્રન્થ્ય જાતરૂપં ૧૧ દક્ષિણે પાણાવપિનહ્યોત્થાનાદ્ ૧૨ ઊર્ધ્વં દશમ્યા બ્રાહ્મણેભ્યો દદ્યાદ્ ૧૩ અમા વા કુર્વીત ૧૪

દશરાત્રે ચોત્થાનં ૧ માતાપિતરૌ શિરઃસ્નાતાવહતવાસસૌ ૨ કુમારશ્ચૈતસ્મિન્નેવ સૂતિકાગ્નૌ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા ૪ જન્મતિથિં હુત્વા ત્રીણિ ચ ભાનિ સદૈવતાનિ ૫ તન્મધ્યે જુહુયાદ્યસ્મિઞ્જાતઃ સ્યાત્ પૂર્વં તુ દૈવતં સર્વત્ર ૬ આયુષ્ટે અદ્ય ગીર્ભિરયમગ્નિર્વરેણ્યઃ । આયુર્નો દેહિ જીવસે । આયુર્દા અગ્ને હવિષા વૃધાનો ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતયોનિરેધિ । ઘૃતં પીત્વા મધુ ચારુ ગવ્યં પિતેવ પુત્રમિહ રક્ષતાદિમમિતિ ત્વં સોમ મહે ભગમિતિ દશમી સ્થાલીપાકસ્ય ૭ નામધેયં પ્રકાશં કૃત્વા ૮ બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિવાચ્યૈવમેવ માસિમાસિ જન્મતિથિં હુત્વોર્ધ્વં સંવત્સરાદ્ગૃહ્યેઽગ્નૌ જુહોતિ ૧૦

અગ્નયે કૃતિકાભ્યઃ ૧ પ્રજાપતયે રોહિણ્યૈ ૨ સોમાય મૃગશિરસે ૩ રુદ્રાયાઽઽર્દ્રા ૪ અદિતયે પુનર્વસુભ્યાં ૫ બૃહસ્પતયે પુષ્યાય ૬ સર્પેભ્યોઽશ્લેષાભ્યઃ ૭ પિતૃભ્યો મઘાભ્યો ૮ ભગાય ફલ્ગુનીભ્યામ્ ૯ અર્યમ્ણે ફલ્ગુનીભ્યાં ૧૦ સવિત્રે હસ્તાય ૧૧ ત્વષ્ટ્રે ચિત્રાયૈ ૧૨ વાયવે સ્વાતય ૧૩ ઇન્દ્રા ગ્નિભ્યાં વિશાખાભ્યાં ૧૪ મિત્રાયાનુરાધાયા ૧૫ ઇન્દ્રા ય જ્યેષ્ઠાય ૧૬ નિરૃત્યૈ મૂલાયાદ્ભ્યોઽષાઢાભ્યો વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યોઽષાઢાભ્યો બ્રહ્મણેઽભિજિતે ૨૦ વિષ્ણવે શ્રવણાય ૨૧ વસુભ્યો ધનિષ્ઠાભ્યો વરુણાય શતભિષજે ૨૩ અજાયૈકપદે પ્રોષ્ઠપદાભ્યોઽહિર્બુþયાય પ્રોષ્ઠપદાભ્યઃ ૨૫ પૂષ્ણે રેવત્યા ૨૬ અશ્વિભ્યામશ્વિનીભ્યાં ૨૭ યમાય ભરણીભ્યઃ ૨૮

ષષ્ઠે માસ્યન્નપ્રાશનમ્ ૧ આજમન્નાદ્યકામસ્ ૨ તૈત્તિરં બ્રહ્મવર્ચસકામો માત્સ્યં જવનકામો ઘૃતૌદનં તેજસ્કામો દધિમધુઘૃતમિશ્રમન્નં પ્રાશયેત્ ૬ અન્નપતેઽન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતારં તારિષ ઊર્જં નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે । યચ્ચિદ્ધિ મહશ્ચિદિમમગ્ન આયુષે વર્ચસે તિગ્મમોજો વરુણ સોમ રાજન્ । માતેવાસ્મા અદિતિઃ શર્મ યઁ સદ્વિશ્વે દેવા જરદષ્ટિર્યથાસદિતિ હુત્વાગ્ન આયૂઁ ષીત્યભિમન્ત્ર્યોદગગ્રેષુ કુશેષુ સ્યોના પૃથિવિ ભવેત્યુપવેશ્ય ૯ મહાવ્યાહૃતિભિઃ પ્રાશનં ૧૦ શેષં માતા પ્રાશ્નીયાત્ ૧૧

સંવત્સરે ચૂડાકર્મ ૧ તૃતીયે વા વર્ષે ૨ પઞ્ચમે ક્ષત્રિયસ્ય ૩ સપ્તમે વૈશ્યસ્યાગ્નિમુપસમાધાય ૫ વ્રીહિયવાનાં તિલમાષાણામિતિ પાત્રાણિ ચ પૂરયિત્વાનડુહં ચ ગોમયં કુશભિત્તં ચ કેશપ્રતિગ્રહણાયાદર્શં નવનીતં લોહક્ષુરં ચોત્તરત ઉપસ્થાપ્ય ૭ સંપૃચ્યધ્વમૃતાવરીરૂર્મિણા મધુમત્તમાઃ । પૃઞ્ચતીર્મધુના પયો મન્દ્રા ધનસ્ય સાતય ઇત્યુષ્ણાસ્વપ્સુ શીતા આસિઞ્ચત્યાપ ઉન્દન્તુ જીવસે દીર્ઘાયુત્વાય વર્ચસે । ત્ર્યાયુષં જમદગ્નેઃ કશ્યપસ્ય ત્ર્યાયુષમગસ્ત્યસ્ય ત્ર્યાયુષં । યદ્દેવાનાં ત્ર્યાયુષં તત્તે કરોમિ ત્ર્યાયુષમિત્યસાવિતિ શીતોષ્ણાભિરદ્ભિર્દક્ષિણં કેશપક્ષં ત્રિરભ્યનક્તિ ૯ શલલ્યૈકે વિજટાન્કૃત્વા ૧૦ નવનીતેનાભ્યજ્યૌષધે ત્રાયસ્વૈનમિતિ કુશતરુણમન્તર્દધાતિ ૧૧ કેશાન્કુશતરુણં ચાદર્શેન સંસ્પૃશ્ય ૧૩ તેજોઽસિ સ્વધિતિષ્ટે પિતા મૈનં હિઁ સીરિતિ લોહક્ષુરમાદત્તે ૧૪ યેનાવપત્સવિતા શ્મશ્વગ્રે ક્ષુરેણ રાજ્ઞો વરુણસ્ય વિદ્વાન્ । યેન ધાતા બૃહસ્પતિરિન્દ્ર સ્ય ચાવપચ્છિરઃ । તેન બ્રહ્માણો વપતેદમદ્યાયુષ્માન્દીર્ઘાયુરયમસ્તુ વીરોઽસાવિતિ કેશાગ્રાણિ છિનત્તિ કુશતરુણં ચૈવં દ્વિતીયમેવં તૃતીયમ્ ૧૬ એવં દ્વિરુત્તરતો નિકક્ષયોઃ ષષ્ઠસપ્તમે ગોદાનકર્મણ્યેતદેવ ગોદાનકર્મ યચ્ચૂડાકર્મ ૧૯ ષોળશે વર્ષેઽષ્ટાદશે વા ૨૦ તૃતીયે તુ પ્રવપને ગાં દદાત્યહતં ચ વાસસ્ ૨૧ તૂષ્ણીમાવૃતઃ કન્યાનાં ૨૨ પ્રાગુદીચ્યાં દિશિ બહ્વૌષધિકે દેશેઽપાં વા સમીપે કેશાન્નિખનન્તિ ૨૩ નાપિતાય ધાન્યપાત્રાણિ નાપિતાય ધાન્યપાત્રાણિ ૨૪

ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ગર્ભાષ્ટમેષુ બ્રાહ્મણમુપનયેતૈણેયેનાજિનેન ૨ ગર્ભદશમેષુ વા ૩ ગર્ભૈકાદશેષુ ક્ષત્રિયં રૌરવેણ ૪ ગર્ભદ્વાદશેષુ વૈશ્યં ગવ્યેનાષોળશાદ્વર્ષાદ્બ્રાહ્મણસ્યાનતીતઃ કાલ ૬ આ દ્વાવિઁ શાત્ક્ષત્રિયસ્યાચતુર્વિઁશાદ્વૈશ્યસ્યાત ઊર્ધ્વં પતિતસાવિત્રીકા ભવન્તિ ૯ નૈનાનુપનયેયુર્નાધ્યાપયેયુર્ન યાજયેયુર્નૈભિર્વ્યવહરેયુરહતેન વા સર્વાન્મેખલિનો મૌઞ્જી મેખલા બ્રાહ્મણસ્ય ૧૫ ધનુર્જ્યા ક્ષત્રિયસ્યોર્ણાસૂત્રી વૈશ્યસ્ય ૧૭ પાલાશો બૈલ્વો વા દણ્ડો બ્રાહ્મણસ્ય ૧૮ નૈયગ્રોધઃ ક્ષત્રિયસ્યૌદુમ્બરો વૈશ્યસ્ય ૨૦ પ્રાણસંમિતો બ્રાહ્મણસ્ય ૨૧ લલાટસંમિતઃ ક્ષત્રિયસ્ય ૨૨ કેશસંમિતો વૈશ્યસ્ય ૨૩ સર્વે વા સર્વેષાં ૨૪ યેનાબદ્ધેનોપનયેતાચાર્યાધીનં તત્ ૨૫ પરિવાપ્યોપનેયઃ સ્યાદ્ ૨૬ આપ્લુત્યાલંકૃત્ય ૨૭ હુત્વા જઘનેનાગ્નિં તિષ્ઠતઃ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરસ્ ૨૮ તિષ્ઠઁ સ્તિષ્ઠન્તમુપનયેદ્ ૨૯ મિત્રસ્ય ચક્ષુર્ધરુણં બલીયસ્તેજો યશસ્વિ સ્થવિરં સમૃદ્ધમ્ અનાહનસ્યં વસનં ચરિષ્ણુ પરીદં વાજ્યજિનં દધેઽહમ્ ૩૦

ઇયં દુરુક્તાત્પરિબાધમાના વર્ણં પવિત્રં પુનતી ન આગાત્ પ્રાણાપાનાભ્યાં બલમાવિશન્તી સખા દેવી સુભગા મેખલેયમિતિ ત્રિર્મેખલાં પ્રદક્ષિણં ત્રિઃ પરિવેષ્ટ્ય ૧ ગ્રન્થિરેકસ્ત્રયોઽપિ વાપિ વા પઞ્ચ ૨ યજ્ઞોપવીતં કૃત્વા યજ્ઞોપવીતમસિ યજ્ઞસ્ય ત્વોપવીતેનોપનહ્યામીતિ ૩ અઞ્જલી પૂરયિત્વાથૈનમાહ કો નામાસીત્યસાવહં ભો૩ ઇતીતરઃ ૫ સમાનાર્ષેય ઇત્યાચાર્યઃ ૬ સમાનાર્ષેયોઽહં ભો૩ ઇતીતરો ૭ બ્રહ્મચારી ભવાન્બ્રૂહીતિ ૮ બ્રહ્મચાર્યહં ભો૩ ઇતીતરો ભૂર્ભુવઃ સ્વરિત્યસ્યાઞ્જલાવઞ્જલીઁ સ્ત્રીનાસિચ્ય ૧૦ દક્ષિણોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં પાણી સંગૃહ્ય જપતિ ૧૧ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામ્ ઉપનયામ્યસાવિતિ ૧૨ ગણાનાં ત્વેતિ ગણકામાન્ ૧૩ આગન્તા મા રિષણ્યતેતિ યોધાન્ ૧૪ મહાવ્યાહૃતિભિર્વ્યાધિતાન્ ૧૫

ભગસ્તે હસ્તમગ્રભીત્સવિતા હસ્તમગ્રભીત્
પૂષા તે હસ્તમગ્રભીદર્યમા હસ્તમગ્રભીત્
મિત્રસ્ત્વમસિ ધર્મણાગ્નિરાચાર્યસ્તવ
અસાવહં ચોભાવગ્ન એતં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામીન્દ્રૈ તં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામ્યાદિત્યૈતં તે બ્રહ્મચારિણં પરિદદામિ વિશ્વે દેવા એતં વો બ્રહ્મચારિણં પરિદદામિ દીર્ઘાયુત્વાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય રાયસ્પોષાય સર્વેષાં વેદાનામાધિપત્યાય સુશ્લોક્યાય સ્વસ્તયે ૧ ઐન્દ્રી માવૃતમાવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્ત ઇતિ દક્ષિણં બાહુમન્વાવૃત્ય ૨ દક્ષિણેન પ્રાદેશેન દક્ષિણમઁ સમન્વવહૃત્યારિષ્યતસ્તે હૃદયસ્ય પ્રિયો ભૂયાસમિતિ હૃદયદેશમભિમૃશતિ ૩ તૂષ્ણીં પ્રસવ્યં પર્યાવૃત્યાથાસ્યોર્ધ્વાઙ્ગુલિં પાણિં હૃદયે નિધાય જપતિ ૪

મમ વ્રતે હૃદયં તે દધામિ મમ ચિત્તમનુ ચિત્તં તે અસ્તુ
મમ વાચમેકમના જુષસ્વ બૃહસ્પતિષ્ટ્વા નિયુનક્તુ મહ્યમિતિ

કામસ્ય બ્રહ્મચર્યસ્યાસાવિતિ ૨ તેનૈવ મન્ત્રેણ તથૈવ પર્યાવૃત્ય ૩ દક્ષિણેન પ્રાદેશેન દક્ષિણમઁ સમન્વારભ્ય જપતિ ૪ બ્રહ્મચાર્યસિ સમિધમાધેહ્યપોઽશાન કર્મ કુરુ મા દિવા સુષુપ્થા વાચં યચ્છા સમિદાધાનાત્ ૫ એષા તે અગ્ને સમિદિત્યભ્યાદધાતિ સમિધં તૂષ્ણીં વા ૬

સંવત્સરે સાવિત્રીમન્વાહ ૧ ત્રિરાત્રે ૨ અન્વક્ષં વા ૩ ગાયત્રીં બ્રાહ્મણાયાનુબ્રૂયાત્ ૪ ત્રિષ્ટુભં ક્ષત્રિયાય ૫ જગતીં વૈશ્યાય ૬ સાવિત્રીં ત્વેવોત્તરેણાગ્નિમુપવિશતઃ ૭ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરોઽધીહિ ભો ૩ ઇત્યુક્ત્વાચાર્ય ૐકારં પ્રયુજ્યાથેતરં વાચયતિ સાવિત્રીં ભો૩ અનુબ્રૂહીત્યથાસ્મૈ સાવિત્રીમન્વાહ તત્સવિતુર્વરેણ્યમિત્યેતાં પચ્છોઽર્ધર્ચશોઽનવાનમ્ ૧૨

આપો નામ સ્થ શિવા નામ સ્થોર્જા નામ સ્થાજરા નામ સ્થાભયા નામ સ્થામૃતા નામ સ્થ તાસાં વોઽશીય સુમતૌ મા ધત્તેત્યેવં ત્રિરપ આચમય્ય ૧ સ્વસ્તિ નો મિમીતામિતિ પઞ્ચર્ચેન દણ્ડં પ્રયચ્છતિ ૨ વરો દક્ષિણા ૩ પ્રદક્ષિણમગ્નિં પર્યાણીય ભિક્ષતે ગ્રામં ૪ માતરં ત્વેવ પ્રથમાં ૫ યા વૈનં ન પ્રત્યાચક્ષીતાચાર્યાય ભૈક્ષં નિવેદયિત્વાનુજ્ઞાતો ગુરુણા ભુઞ્જીતાહરહઃ સમિદાધાનં ભિક્ષાચરણમધઃશય્યા ગુરુશુશ્રૂષેતિ બ્રહ્મચારિણો નિત્યાનિ ૮

અથાનુવાચનસ્ય ૧ અગ્નેરુત્તરત ઉપવિશતઃ ૨ પ્રાઙ્મુખ આચાર્યઃ પ્રત્યઙ્મુખ ઇતરોઽભિવાદ્ય પાદાવાચાર્યસ્ય પાણી પ્રક્ષાલ્ય ૪ દક્ષિણેન જાનુનાક્રમ્ય મૂલે કુશતરુણાન્ ૫ દક્ષિણોત્તરાભ્યાં પાણિભ્યાં મધ્યે પરિગૃહ્ય ૬ તાન્ત્સવ્યેનાચાર્યોઽગ્રે સંગૃહ્ય દક્ષિણેનાદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચન્નથેતરં વાચયતિ ૭ સાવિત્રીં ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરઃ ૮ સાવિત્રીં તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યો ગાયત્રીં ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરો ગાયત્રીં તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યો વૈશ્વામિત્રીં ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરો વૈશ્વાનરીં તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્ય ૧૧ ઋષીન્ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતર ઋષીઁ સ્તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યો દેવતા ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરો દેવતાસ્તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યશ્છન્દાઁ સિ ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરશ્છન્દાઁ સિ તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યઃ ૧૪ શ્રુતિં ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરઃ શ્રુતિં તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યઃ ૧૫ સ્મૃતિં ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરઃ સ્મૃતિં તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્યઃ ૧૬ શ્રદ્ધામેધે ભો૩ અનુબ્રૂહીતીતરઃ શ્રદ્ધામેધે તેઽનુબ્રવીમીત્યાચાર્ય ૧૭ એવમેવમૃષેર્યસ્યયસ્ય યોયો મન્ત્રો યદ્દેવત્યો યચ્છન્દાશ્ચ તથાતથા તંતં મન્ત્રમનુબ્રૂયાદ્ ૧૮ અપિ વાવિદન્નૃષિદૈવતચ્છન્દાઁ સિ તત્સવિતુર્વરેણ્યમિત્યેતાં પચ્છોઽર્ધર્ચશોઽનવાનમિત્યેષેતિ સમાપ્ત આહાચાર્ય ૧૯ એવમેકૈકમૃષિમનુવાકં વાનુબ્રૂયાત્ ૨૦ ક્ષુદ્ર સૂક્તેષ્વનુવાકં ૨૧ યાવદ્વા ગુરુર્મન્યેતાદ્યોત્તમે કામં સૂક્તે વાનુબ્રૂયાદૃષેરનુવાકસ્ય વૈકૈકં સૂક્તાદાવિત્યેષા પ્રભૃતિરિતિ કામં સૂક્તાદાવાચાર્ય ઇત્યેતદૃષિસ્વાધ્યાયે વ્યાખ્યાતં ૨૭ સમાપ્તે કુશતરુણાનાદાયાનડુહેન મૂલે કુણ્ડં કૃત્વા યથાસૂક્તં કુશેષ્વપો નિષિઞ્ચત્યહઃશેષં સ્થાનમુપવાસશ્ચ ૨૯

અપરાહ્ણેઽક્ષતધાના ભિક્ષિત્વાજ્યાહુતિધર્મેણાગ્નૌ પાણિના જુહુયાત્ સદસસ્પતિમદ્ભુતમિતિ પ્રત્યૃચં સૂક્તશેષેણ ૧ ભક્ષૈરાચાર્યં સ્વસ્તિવાચ્ય ૨

અરણ્યે સમિત્પાણિઃ સંધ્યામાસ્તે નિત્યં વાગ્યત ઉત્તરાપરાભિમુખોઽન્વષ્ટમદેશમા નક્ષત્રાણાં દર્શનાદ્ ૧ અતિક્રાન્તાયાં મહાવ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વૈવં પ્રાતઃ પ્રાઙ્મુખસ્તિષ્ઠન્ના મણ્ડલદર્શનાત્ ૩

ઉદિતે પ્રાધ્યયનમ્ ૧ અહરહઃ સાયંપ્રાતરગ્નિમુપસમાધાય પરિસમુહ્ય પર્યુક્ષ્ય દક્ષિણં જાન્વાચ્યાગ્નયે સમિધમહાર્ષં બૃહતે જાતવેદસે । સ મે શ્રદ્ધાં ચ મેધાં ચ જાતવેદાઃ પ્રયચ્છતુ સ્વાહા । એધોઽસ્યેધિષીમહિ સમિદસિ તેજોઽસિ તેજો મયિ ધેહિ સ્વાહા । સમિદ્ધો માં સમર્ધય પ્રજયા ચ ધનેન ચ સ્વાહા । એષા તે અગ્ને સમિત્તયા વર્ધસ્વ ચા ચ પ્યાયસ્વ । વર્ધિષીમહિ ચ વયમા ચ પ્યાસિષીમહિ સ્વાહેત્યથ પર્યુક્ષ્યાગ્નિઃ શ્રદ્ધાં ચ મેધાં ચાવિનિપાતં સ્મૃતિં ચ મે । ઈળિતો જાતવેદા અયં શુનં નઃ સંપ્રયચ્છત્વિત્યગ્નિમુપતિષ્ઠતે ૬ સૌપર્ણવ્રતભાષિતં દૃષ્ટં વૃદ્ધસંપ્રદાયાનુષ્ઠિતં ત્ર્યાયુષં પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ પ્રતિમન્ત્રં લલાટે હૃદયે દક્ષિણસ્કન્ધે વામે ચ તતઃ પૃષ્ઠે ચ પઞ્ચસુ ભસ્મના ત્રિપુણ્ડ્રં કરોતિ ૭ સ એતેષાં વેદાનામેકં દ્વૌ ત્રીન્સર્વાન્વાધીતે ય એવં હુત્વાગ્નિમુપતિષ્ઠતે ૮

અથ વ્રતાદેશનં ૧ તસ્યોપનયનેન કલ્પો વ્યાખ્યાતો ન સાવિત્રીમન્વાહ ૩ દણ્ડપ્રદાનાન્તમિત્યેક ૪ ઉદગયને શુક્લપક્ષે ૫ અહોરાત્રં બ્રહ્મચર્યમુપેત્યાચાર્યોઽમાઁ સાશી બ્રહ્મચારી ૬ ચતુર્દશીં પરિહાપ્યાષ્ટમીં ચાદ્યોત્તમે ચૈકે ૭ યાં વાન્યાં ભપ્રશસ્તાં મન્યેત તસ્યાં શુક્રિયે બ્રહ્મચર્યમાદિશેત્ ૯ ત્રિરાત્રં બ્રહ્મચર્યં ચરેદ્દ્વાદશરાત્રં સંવત્સરં વા યાવદ્વા ગુરુર્મન્યેત ૧૦ શાક્વરં તુ સંવત્સરં ૧૧ વ્રાતિકમૌપનિષદં ચ ૧૨ પૂર્ણે કાલે ચરિતે બ્રહ્મચર્યે શંયોર્બાર્હસ્પત્યાન્તે વેદેઽનૂક્તે રહસ્યં શ્રાવયિષ્યન્કાલનિયમં ચાદેશેન પ્રતીયેત ૧૩

કૃતપ્રાતરાશસ્યાપરાહ્ણેઽપરાજિતાયાં દિશિ ૧ હુત્વાચાર્યોઽથૈનં યાસ્વેવ દેવતાસુ પરીત્તો ભવતિ તાસ્વેવૈનં પૃચ્છત્યગ્નાવિન્દ્ર આદિત્યે વિશ્વેષુ ચ દેવેષુ ચરિતં તે બ્રહ્મચર્યં ૨ ચરિતં ભો૩ ઇતિ પ્રત્યુક્તે ૩ પશ્ચાદગ્નેઃ પુરસ્તાદાચાર્યસ્ય પ્રાઙ્મુખે સ્થિતેઽહતેન વાસસાચાર્યઃ પ્રદક્ષિણં મુખં ત્રિઃ પરિવેષ્ટ્યોપરિષ્ટાદ્દશાઃ કૃત્વા યથા ન સંભ્રશ્યેત ૫ ત્રિરાત્રં સમિદાધાનં ભિક્ષાચરણમધઃશય્યાં ગુરુશુશ્રૂષાં ચાકુર્વન્વાગ્યતોઽપ્રમત્તોઽરણ્યે દેવકુલેઽગ્નિહોત્રે વોપવસસ્વેત્યત્ર હૈકે તાનેવ નિયમાઁ સ્તિષ્ઠતો રાત્ર્યામેવોપદિશન્ત્યાચાર્યોઽમાઁ સાશી બ્રહ્મચારી ૮ ત્રિરાત્રે નિર્વૃત્તે રાત્ર્યાં વા ગ્રામાન્નિષ્ક્રામન્નૈતાનીક્ષેતાનધ્યાયાન્ ૯ પિશિતામં ચણ્ડાલં સૂતિકાં રજસ્વલાં તેદનીમપહસ્તકાન્ શ્મશાનં સર્વાણિ ચ શવરૂપાણિ યાન્યાસ્યે ન પ્રવિશેયુઃ સ્વસ્ય વાસાન્નિરસન્ ૧૦ પ્રાગુદીચીં દિશમુપનિષ્ક્રમ્ય શુચૌ દેશે પ્રાઙ્મુખ આચાર્ય ઉપવિશત્યુદિત આદિત્યેઽનુવાચનધર્મેણ વાગ્યતાયોષ્ણીષિણેઽન્વાહ ૧૨ મહાનામ્નીષ્વેવૈષ નિયમોઽથોત્તરેષુ પ્રકરણેષુ સ્વાધ્યાયમેવ કુર્વત આચાર્યસ્યેતરઃ શૃણોત્યુષ્ણીષં ભાજનં દક્ષિણાં ગાં દદાતિ ૧૫ ત્વં તમિત્યુચ્ચા દિવીતિ ચ પ્રણવેન વા સર્વમ્ ૧૬ અત્ર હૈકે વૈશ્વદેવં ચરું કુર્વતે સર્વેષુ પ્રકરણેષુ ૧૭ યથાપરીત્તમિતિ માણ્ડૂકેયઃ ૧૮

અથાતો દણ્ડનિયમા ૧ નાન્તરા ગમનં કુર્યાદાત્મનો દણ્ડસ્યાથ ચેદ્દણ્ડમેખલોપવીતાનામન્યતમદ્વિશીર્યેત છિદ્યેત વા તસ્ય તત્પ્રાયશ્ચિત્તં યદુદ્વાહે રથસ્ય ૩ મેખલા ચેદસંધેયા ભવત્યન્યાં કૃત્વાનુમન્ત્રયતે

મેધ્યામેધ્યવિભાગજ્ઞે દેવિ ગોપ્ત્રિ સરસ્વતિ
મેખલેઽસ્કન્નમચ્છિન્નં સંતનુષ્વ વ્રતં મમ
ત્વમગ્ને વ્રતભૃચ્છુચિરગ્ને દેવાનિહાવહ
ઉપ યજ્ઞં હવિશ્ચ નઃ
વ્રતાનિ બિભ્રદ્વ્રતપા અદાભ્યો ભવા નો દૂતો અજરઃ સુવીરઃ
દધદ્ર ત્નાનિ સુમૃળીકો અગ્ને ગોપાય નો જીવસે જાતવેદ ઇત્યુપવીતં ચ દણ્ડે બધ્નાતિ ૬ તદપ્યેતત્

યજ્ઞોપવીતં દણ્ડં ચ મેખલામજિનં તથા
જુહુયાદપ્સુ વ્રતે પૂર્ણે વારુણ્યર્ચા રસેન વા ૮

અથ વૈશ્વદેવો વ્યાખ્યાતો હોમકલ્પો વૈશ્વદેવસ્ય સિદ્ધસ્ય સાયંપ્રાતર્ગૃહ્યેઽગ્નૌ જુહુયાદ્ ૩ અગ્નયે સ્વાહા સોમાય સ્વાહેન્દ્રા ગ્નિભ્યાં સ્વાહા વિષ્ણવે સ્વાહા ભરદ્વાજધન્વન્તરયે સ્વાહા વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યઃ સ્વાહા પ્રજાપતયે સ્વાહાદિતયે સ્વાહાનુમતયે સ્વાહાગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ હુત્વૈતાસાં દેવતાનામ્ ૪ અથ વાસ્તુમધ્યે બલિં હરેદેતાભ્યશ્ચૈવ દેવતાભ્યો નમો બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ વાસ્તોષ્પતે પ્રતિજાનીહ્યસ્માનિતિ વાસ્તુમધ્યે વાસ્તોષ્પતયે ચાથ દિશાં પ્રદક્ષિણં યથારૂપં બલિં હરતિ ૬ નમ ઇન્દ્રા યૈન્દ્રે ભ્યશ્ચ નમો યમાય યામ્યેભ્યશ્ચ નમો વરુણાય વારુણેભ્યશ્ચ નમઃ સોમાય સૌમ્યેભ્યશ્ચ નમો બૃહસ્પતયે બાર્હસ્પત્યેભ્યશ્ચાથાદિત્યમણ્ડલે નમોઽદિતય આદિત્યેભ્યશ્ચ નમો નક્ષત્રેભ્ય ઋતુભ્યો માસેભ્યોઽર્ધમાસેભ્યોઽહોરાત્રેભ્યઃ સંવત્સરેભ્યઃ ૮ પૂષ્ણે પથિકૃતે ધાત્રે વિધાત્રે મરુદ્ભ્યશ્ચેતિ દેહલીષુ ૯ વિષ્ણવે દૃષદિ ૧૦ વનસ્પતય ઇત્યુલૂખલ ૧૧ ઓષધીભ્ય ઇત્યોષધીનાં સ્થાને ૧૨ પર્જન્યાયાદ્ભ્ય ઇતિ મણિકે ૧૩ નમઃ શ્રિયૈ શય્યાયાં શિરસિ પાદતો ભદ્ર કાલ્યા ૧૪ અનુગુપ્તે દેશે નમઃ સર્વાનુભૂતયે ૧૫ અથાન્તરિક્ષે નક્તંચરેભ્ય ઇતિ સાયમહશ્ચરેભ્ય ઇતિ પ્રાતર્યે દેવાસ ઇતિ ચાવિજ્ઞાતાભ્યો દેવતાભ્ય ઉત્તરતો ધનપતયે ચ ૧૭ પ્રાચીનાવીતી દક્ષિણતઃ શેષં નિનયતિ યે અગ્નિદગ્ધા ઇતિ ૧૮ દેવપિતૃનરેભ્યો દત્ત્વા શ્રોત્રિયં ભોજયેદ્ ૧૯ બ્રહ્મચારિણે વા ભિક્ષાં દદ્યાદ્ ૨૦ અનન્તરં સૌવાસિનીં ગર્ભિણીં કુમારાન્સ્થવિરાઁ શ્ચ ભોજયેચ્છ્વભ્યઃ શ્વપચેભ્યશ્ચ વયોભ્યશ્ચાવપેદ્ભૂમાવિતિ નાનવત્તમશ્નીયાન્નૈકો ન પૂર્વં ૨૫ તદપ્યેતદૃચોક્તં મોઘમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતા ઇતિ ૨૬

ષણ્ણાં ચેદર્ઘ્યાણામન્યતમ આગચ્છેદ્ગોપશુમજમન્નં વા યત્સામાન્યતમં મન્યેત તત્કુર્યાન્ ૧ નામાઁ સોઽર્ઘઃ સ્યાદ્ ૨ અધિયજ્ઞમધિવિવાહં કુરુતેત્યેવ બ્રૂયાદ્ ૩ આચાર્યાયાગ્નેય ૪ ઋત્વિજે બાર્હસ્પત્યો વૈવાહ્યાય પ્રાજાપત્યો રાજ્ઞ ઐન્દ્રઃ ૭ પ્રિયાય મૈત્રઃ ૮ સ્નાતકાયૈન્દ્રા ગ્નો યદ્યપ્યસકૃત્સંવત્સરસ્ય સોમેન યજેત કૃતાર્ઘ્યા એવૈનં યાજયેયુર્નાકૃતાર્ઘ્યાસ્ ૧૦ તદપિ ભવતિ ૧૨

મધુપર્કે ચ સોમે ચ પિતૃદૈવતકર્મણિ
અત્રૈવ પશવો હિઁ સ્યા નાન્યત્રેત્યબ્રવીન્મનુઃ

આચાર્યશ્ચ પિતા ચોભૌ સખા ચાનતિથિર્ગૃહે
તે યદ્વિદધ્યુસ્તત્કુર્યાદિતિ ધર્મો વિધીયતે

નૈકગ્રામીણમતિથિં વિપ્રોષ્યાગતમેવ ચ
ઉપસ્થિતં ગૃહે વિદ્યાદ્ભાર્યા યત્રાગ્નયોઽપિ વા

અગ્નિહોત્રં બલિવર્દાઃ કાલે ચાતિથિરાગતઃ
બાલાશ્ચ કુલવૃદ્ધાશ્ચ નિર્દહન્ત્યપમાનિતાઃ

અનડ્વાનગ્નિહોત્રં ચ બ્રહ્મચારી ચ તે ત્રયઃ
અશ્નન્ત એવ સિધ્યન્તિ નૈષાં સિદ્ધિરનશ્નતામ્

દેવતાઃ પુરુષં ગૃહ્યા અહરહર્ગૃહમેધિનમ્
ભાગાર્થમુપસર્પન્તિ તાભ્યો નિર્વપ્તુમર્હતિ ૬

તૃણાન્યપ્યુઞ્છતો નિત્યમગ્નિહોત્રં ચ જુહ્વતઃ
સર્વં સુકૃતમાદત્તે બ્રાહ્મણોઽનર્ચિતો વસન્

ઓદપાત્રાત્તુ દાતવ્યમા કાષ્ઠાજ્જુહુયાદપિ
આ સૂક્તાદાનુવાકાદ્વા બ્રહ્મયજ્ઞો વિધીયતે

નોપવાસઃ પ્રવાસે સ્યાત્પત્ની ધારયતે વ્રતમ્
પુત્રો ભ્રાતાથવા પત્ની શિષ્યો વાસ્ય બલિં હરેત્

વૈશ્વદેવમિમં યે તુ સાયંપ્રાતઃ પ્રકુર્વતે
તે અર્થૈરાયુષા કીર્ત્યા પ્રજાભિશ્ચ સમૃધ્નુયુરિતિ ૪

બ્રહ્મચારી પ્રવત્સ્યન્નાચાર્યમામન્ત્રયતે ૧ પ્રાણાપાનયોરિત્યુપાઁ શ્વોમહં વત્સ્યામિ ભો૩ ઇત્યુચ્ચૈઃ ૨ પ્રાણાપાના ઉરુવ્યચાસ્ત્વયા પ્રપદ્યે દેવાય ત્વા ગોપ્ત્રે પરિદદામિ દેવ સવિતરેષ તે બ્રહ્મચારી તં તે પરિદદામિ તં ગોપાયસ્વ તં મા મૃધ ઇત્યુપાઁ શ્વૐ સ્વસ્તીત્યુચ્ચૈરાચાર્યઃ સ્વસ્તીત્યુચ્ચૈરાચાર્યઃ ૪

ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
સ્નાનં સમાવર્ત્સ્યમાનસ્યાનડુહમિત્યુક્તં તસ્મિન્નુપવેશ્ય કેશશ્મશ્રૂણિ વાપયતિ લોમનખાનિ ચ ૨ વ્રીહિયવૈસ્તિલસર્ષપૈરપામાર્ગૈઃ સદાપુષ્પીભિરિત્યુદ્વાપ્યાપોહિષ્ઠીયેનાભિષિચ્યાલંકૃત્ય ૫ યુવં વસ્ત્રાણીતિ વાસસી પરિધાયાથાસ્મૈ નિષ્કં બધ્નાત્યાયુષ્યં વર્ચસ્યં ૭ મમાગ્ને વર્ચ ઇતિ વેષ્ટનં ૮ ગૃહંગૃહમહનેતિ છત્ત્રમ્ ૯ આરોહતેત્યુપાનહૌ ૧૦ દીર્ઘસ્તે અસ્ત્વઙ્કુશ ઇતિ વૈણવં દણ્ડમાદત્તે ૧૧ પ્રતિલીનસ્તદહરાસીત ૧૨ વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગઃ શાસ ઇત્થેતિ રથમારોહેદ્ ૧૩ યત્રૈનં ગવા વા પશુના વા અર્હયેયુસ્તત્પૂર્વમુપતિષ્ઠેત ૧૪ ગોભ્યો વા સમાવર્તેત ફલવતો વા વૃક્ષાદ્ ૧૫ ઇન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનિ દ્ર વિણાનિ ધેહિ સ્યોના પૃથિવિ ભવેત્યવરોહતીપ્સિતમન્નં તદહર્ભુઞ્જીતાચાર્યાય વસ્ત્રયુગં દદ્યાદુષ્ણીષં મણિકુણ્ડલં દણ્ડોપાનહં છત્ત્રં ચ ૧૮

અગારં કારયિષ્યન્નિહાન્નાદ્યાય વિશઃ પરિગૃહ્ણામીત્યુદુમ્બરશાખયા ત્રિઃ પરિલિખ્ય મધ્યે સ્થણ્ડિલે જુહોતિ ૧ કોઽસિ કસ્યાસિ કાય તે ગ્રામકામો જુહોમિ સ્વાહા અસ્યાં દેવાનામસિ ભાગધેયમિતઃ પ્રજાતાઃ પિતરઃ પરેતાઃ વિરાળજુહ્વદ્ગ્રામકામો ન દેવાનાં કિંચનાન્તરેણ સ્વાહેતિ ૨ સ્થૂણાગર્તાન્ખાનયિત્વોદમન્થાનાસિચ્ય ૪ ઇમાં વિમિન્વે અમૃતસ્ય શાખાં મધોર્ધારાં પ્રતરણીં વસૂનામ્ । એનાં શિશુઃ ક્રન્દત્યા કુમાર એનાં ધેનુઃ ક્રન્દતુ નિત્યવત્સેત્યુદુમ્બરશાખાં ઘૃતેનાક્તાં દક્ષિણે દ્વાર્યે ગર્તે નિદધાતિ ૫ ઇમામુચ્છ્રયામિ ભુવનસ્ય શાખાં મધોર્ધારાં પ્રતરણીં વસૂનામ્ । એનાં શિશુઃ ક્રન્દત્યા કુમાર એનાં ધેનુઃ ક્રન્દતુ પાકવત્સેત્યુત્તરત ૬ એવં દ્વયોર્દ્વયોર્દક્ષિણતઃ પશ્ચાદુત્તરતશ્ચ ૭ ઇમામહમસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખાં ઘૃતમુક્ષન્તીમમૃતે મિનોમિ એનાં શિશુઃ ક્રન્દત્યા કુમાર આ સ્યન્દન્તાં ધેનવો નિત્યવત્સા ઇતિ । સ્થૂણારાજમુચ્છ્રયતિએનં કુમારસ્તરુણ આ વત્સો ભુવનસ્પરિ એનં પરિસ્રુતઃ કુમ્ભ્યા આ દધ્નઃ કલશૈર્ગમન્ ૯

ઇહૈવ સ્થૂણે પ્રતિતિષ્ઠ ધ્રુવાશ્વાવતી ગોમતી સીલમાવતી
ક્ષેમે તિષ્ઠ ઘૃતમુક્ષમાણેહૈવ તિષ્ઠ નિમિતા તિલ્વિલા સ્થાજિરાવતી
મધ્યે પોષસ્ય તૃમ્પતાં મા ત્વા પ્રાપન્નઘાયવઃ
ઉપહૂતા ઇહ ગાવ ઉપહૂતા અજાવયઃ
અથો અન્નસ્ય કીલાલ ઉપહૂતો ગૃહેષુ નઃ
રથન્તરે પ્રતિતિષ્ઠ વામદેવ્યે શ્રયસ્વ બૃહતિ સ્તભાયેતિ
સ્થૂણારાજમભિમૃશતિ ૧ સંમિતસ્ય સ્થૂણાઃ સંમૃશતિ ૨ સત્યં ચ શ્રદ્ધા ચેતિ પૂર્વે ૩ યજ્ઞશ્ચ દક્ષિણા ચેતિ દક્ષિણે ૪ બલં ચૌજશ્ચેત્યપરે ૫ બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચેત્યુત્તરે ૬ શ્રી સ્તૂપો ધર્મ સ્થૂણારાજો ૭ અહોરાત્રે દ્વારફલકે ૮ સંવત્સરોઽપિધાનમ્ ૯ ઉક્ષા સમુદ્ર ઇત્યભ્યક્તમશ્માનં સ્તૂપસ્યાધસ્તાન્નિખનેત્ ૧૦

વાસ્તોષ્પતીયે કર્મણિ ૧ અગ્નિં દધામિ મનસા શિવેનાયમસ્તુ સંગમનો વસૂનામ્ । મા નો હિઁ સી સ્થવિરં મા કુમારં શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદ ઇતિ ગૃહ્યમગ્નિં બાહ્યત ઉપસમાધાય ૨ પ્રાગગ્રેષુ નવેષુ કુશેષૂદકુમ્ભં નવં પ્રતિષ્ઠાપ્યારિષ્ટા અસ્માકં વીરા મા પરાસેચિ નો ધનમિત્યભિમન્ત્ર્ય ૪ રથન્તરસ્ય સ્તોત્રિયેણ પુનરાદાયં કકુપ્કારં તિસ્રઃ પૂર્વાહ્ણે જુહોતિ ૫ વામદેવ્યસ્ય મધ્યંદિને ૬ બૃહતોઽપરાહ્ણે ૭ મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્રો વાસ્તોષ્પત ઇતિ તિસ્રોઽમીવહા વાસ્તોષ્પતે વાસ્તોષ્પતે ધ્રુવા સ્થૂણા સૌવિષ્ટકૃતી દશમી સ્થાલીપાકસ્ય રાત્રૌ ૮ જ્યેષ્ઠં પુત્રમાદાય જાયાં ચ સહધાન્યઃ પ્રપદ્યેત ૯ ઇન્દ્ર સ્ય ગૃહાઃ શિવા વસુમન્તો વરૂથિનસ્તાનહં પ્રપદ્યે સહ જાયયા સહ પ્રજયા સહ પશુભિઃ સહ રાયસ્પોષેણ સહ યન્મે કિંચાસ્તિ તેન ૧૦

શગ્મંશગ્મં શિવંશિવં ક્ષેમાય વઃ શાન્ત્યૈ પ્રપદ્યેઽભયં નો અસ્તુ ગ્રામો મારણ્યાય પરિદદાતુ વિશ્વ મહાય મા પરિદેહીતિ ગ્રામાન્નિષ્ક્રામન્ ૧ અરણ્યં મા ગ્રામાય પરિદદાતુ મહ વિશ્વાય મા પરિદેહીતિ ગ્રામં પ્રવિશન્નરિક્તઃ ૨ ગૃહાન્ભદ્રા ન્સુમનસઃ પ્રપદ્યેઽવીરઘ્નો વીરતરઃ સુવીરાન્ । ઇરાં વહન્તો ઘૃતમુક્ષમાણા અન્યેષ્વહં સુમનાઃ સંવિશેયમિતિ સદા પ્રવચનીયઃ ૩

અનાહિતાગ્નિઃ પ્રવત્સ્યન્ગૃહાન્સમીક્ષતે

ઇમાન્મે મિત્રાવરુણૌ ગૃહાન્ગોપાયતં યુવમ્
અવિનષ્ટાનવિહ્રુતાન્પૂષૈનાનભિરક્ષત્વાસ્માકં પુનરાગમાત્

અપિ પન્થામગન્મહીતિ ચ જપતિ ૩

અથ પ્રોષ્યાયન્ગૃહાન્સમીક્ષતે

ગૃહા મા બિભીત મા વેપધ્વમૂર્જં બિભ્રત એમસિ
ઊર્જં બિભ્રદ્વઃ સુમનાઃ સુમેધા ગૃહાનૈમિ મનસા મોદમાનઃ
યેષામધ્યેતિ પ્રવસન્યેષુ સૌમનસો બહુઃ
ગૃહાનુપ હ્વયામહે તે નો જાનન્તુ જાનતઃ
ઉપહૂતા ઇહ ગાવ ઉપહૂતા અજાવયઃ
અથોઽન્નસ્ય કીલાલ ઉપહૂતો ગૃહેષુ નઃ

અયં નો અગ્નિર્ભગવાનયં નો ભગવત્તરઃ
અસ્યોપસદ્યે મા રિષામાયં શ્રૈષ્ઠ્યે દધાતુ ન ઇતિ
ગૃહ્યમગ્નિમુપસ્થાય ૩ કલ્યાણીં વાચં પ્રબ્રૂયાદ્ ૪ વિરાજો દોહોઽસિ
વિરાજો દોહમશીય મયિ પદ્યાયૈ વિરાજો દોહ ઇતિ પાદ્યપ્રતિગ્રહણઃ ૫

અનાહિતાગ્નિર્નવં પ્રાશિષ્યન્નાગ્રયણદેવતાભ્યઃ સ્વિષ્ટકૃચ્ચતુર્થીભ્યઃ સ્વાહાકારેણ ગૃહ્યેઽગ્નૌ જુહુયાત્ ૧ પ્રજાપતયે ત્વા ગ્રહં ગૃહ્ણામિ મહ્યં શ્રિયૈ મહ્યં યશસે મહ્યમન્નાદ્યાયેતિ પ્રાશનાર્થીયમભિમન્ત્ર્ય ૨ ભદ્રા ન્નઃ શ્રેયઃ સમનૈષ્ટ દેવાસ્ત્વયાવસેન સમશીમહિ ત્વા । સ નો મયોભૂઃ પિતવાવિશસ્વ શં નો ભવ દ્વિપદે શં ચતુષ્પદ ઇત્યદ્ભિરભ્યુત્સિઞ્ચઁ સ્ત્રિઃ પ્રાશ્નાતિ ૩ અમોઽસિ પ્રાણ તદૃતં બ્રવીમ્યમોઽસિ સર્વાઙસિ પ્રવિષ્ટઃ । સ મે જરાં રોગમપનુદ્ય શરીરાદમા મ એધિ મા મૃધા ન ઇન્દ્રે તિ હૃદયદેશમભિમૃશતિ ૪ નાભિરસિ મા બિભીથાઃ પ્રાણાનાં ગ્રન્થિરસિ મા વિસ્રસ ઇતિ નાભિં ૫ ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ યથાલિઙ્ગમ્ ૬ તચ્ચક્ષુરિત્યાદિત્યમુપસ્થાય ૭

પરિ વઃ સૈન્યાદ્વધાદ્વ્યાવૃઞ્જન્તુ ઘોષિણ્યઃ સમાનસ્તસ્ય ગોપતેર્ગાવો અઁ શો ન વો રિષત્ પૂષા ગા અન્વેતુ ન ઇતિ ગાઃ પ્રતિષ્ઠમાના અનુમન્ત્રયેત ૧ પરિ પૂષેતિ પરિક્રાન્તાસુ ૨ યાસામૂધશ્ચતુર્બિલં મધોઃ પૂર્ણં ઘૃતસ્ય ચ । તા નઃ સન્તુ પયસ્વતીર્બહ્વીર્ગોષ્ઠે ઘૃતાચ્ય ઇત્યા ગાવો અગ્મન્નિતિ ચ પ્રત્યાગતાસૂત્તમામમા કુર્વન્ ૪ મયોભૂર્વાત ઇતિ સૂક્તેન ગોષ્ઠે ગતાઃ ૫

યા ફાલ્ગુન્યા ઉત્તરામાવાસ્યા સા રેવત્યા સંપદ્યતે તસ્યામઙ્કલક્ષણાનિ કારયેદ્ ૧ ભુવનમસિ સહસ્રપોષમિન્દ્રા ય ત્વા શ્રમો દદત્ । અક્ષતમસ્યરિષ્ટમિળાન્નં ગોપાયનં યાવતીનામિદં કરિષ્યામિ ભૂયસીનામુત્તમાં સમાં ક્રિયાસમિતિ ૨ યા પ્રથમા પ્રજાયેત તસ્યાઃ પીયૂષં જુહુયાત્સંવત્સરીણં પય ઉસ્રિયાયા ઇત્યેતાભ્યામૃગ્ભ્યાં ૩ યદિ યમૌ પ્રજાયેત મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા યમસૂં દદ્યાત્ ૪

અથ વૃષોત્સર્ગઃ ૧ કાર્ત્તિક્યાં પૌર્ણમાસ્યાં રેવત્યાં વાશ્વયુજ્યસ્ય ૨ ગવાં મધ્યે સુસમિદ્ધમગ્નિં કૃત્વાજ્યાહુતીર્જુહોતિ ૩ ઇહ રતિરિહ રમધ્વં સ્વાહા ઇહ ધૃતિરિહ સ્વધૃતિઃ સ્વાહા ઉપસૃજં ધરુણં માત્રે ધરુણો માતરં ધયન્રાયસ્પોષમસ્માસુ દીધરત્સ્વાહા ૪ પૂષા ગા અન્વેતુ ન ઇતિ પૌષ્ણસ્ય જુહોતિ ૫ રુદ્રા ઞ્જપિત્વૈકવર્ણં દ્વિવર્ણં ત્રિવર્ણં વા ૭ યો વા યૂથં છાદયતિ ૮ યો વા યૂથેન છાદ્યતે ૯ રોહિતો વૈવ સ્યાત્ ૧૦ સર્વાઙ્ગૈરુપેતો યૂથે વર્ચસ્વિતમઃ સ્યાત્ ૧૧ તમલંકૃત્ય ૧૨ યૂથે મુખ્યાશ્ચતસ્રો વત્સતર્યસ્તાશ્ચાલંકૃત્યૈતં યુવાનં પતિં વો દદામિ તેન ક્રીળન્તીશ્ચરથ પ્રિયેણ । માવશ્વાત્ર જનુષા સંવિદાના રાયસ્પોષેણ સમિષા મદેમ સ્વાહેતિ ૧૪ નભ્યસ્થેઽનુમન્ત્રયતે મયોભૂરિત્યનુવાકશેષેણ ૧૫ સર્વાસાં પયસિ પાયસં શ્રપયિત્વા બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્ ૧૬

ઊર્ધ્વમાગ્રહાયણ્યાસ્તિસ્રોઽષ્ટકા અપરપક્ષેષુ ૧ તાસાં પ્રથમાયાં શાકં જુહોતિ ૨ ઇયમેવ સા યા પ્રથમા વ્યુચ્છદન્તરસ્યાં ચરતિ પ્રવિષ્ટા । વધૂર્જજાન નવકૃજ્જનિત્રી ત્રય એનાં મહિમાનઃ સચન્તાં સ્વાહેતિ ૪ અથ સ્વિષ્ટકૃતો યસ્યાં વૈવસ્વતો યમઃ સર્વે દેવાઃ સમાહિતાઃ અષ્ટકા સર્વતોમુખી સા મે કામાનતીતૃપત્ આહુસ્તે ગ્રાવાણો દન્તાનૂધઃ પવમાણઃ માસાશ્ચાર્ધમાસાશ્ચ નમસ્તે સુમનામુખિ સ્વાહેતિ ૫

મધ્યમાયાં મધ્યાવર્ષે ચ ૧ મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્રો યે તાતૃષુરિતિ ચતસ્રોઽનુદ્રુત્ય વપાં જુહુયાદ્ ૨ વહ વપાં જાતવેદઃ પિતૃભ્યો યત્રૈનાન્વેત્થ સુકૃતસ્ય લોકે । મેદસઃ કુલ્યા ઉપ તાન્સ્રવન્તુ સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ સ્વાહેતિ વા ૩ મહાવ્યાહૃતયશ્ચતસ્રો યે તાતૃષુરિતિ ચતસ્રો ઽષ્ટાહુતિ સ્થાલીપાકોઽવદાનમિશ્રોઽન્તર્હિતા ગિરયોઽન્તર્હિતા પૃથિવી મહી મે । દિવા દિગ્ભિશ્ચ સર્વાભિરન્યમન્તઃ પિતુર્દધેઽમુષ્યૈ સ્વાહા અન્તર્હિતા મ ઋતવોઽહોરાત્રાશ્ચ સંધિજાઃ । માસાશ્ચાર્ધમાસાશ્ચાન્યમન્તઃ પિતુર્દધેઽમુષ્યૈ સ્વાહેતિ યાસ્તિષ્ઠન્તિ યાઃ સ્રવન્તિ યા દભ્રાઃ પરિસસ્રુષીઃ । અદ્ભિઃ સર્વસ્ય ભર્તૃભિરન્યમન્તઃ પિતુર્દધેઽમુષ્યૈ સ્વાહા યન્મે માતા પ્રલુલુભે વિચરન્ત્યપતિવ્રતા । રેતસ્તન્મે પિતા વૃઙ્ક્તાં માતુરન્યોઽવપદ્યતામમુષ્યૈ સ્વાહેતિ વા મહાવ્યાહૃતીનાં સ્થાને ચતસ્રોઽન્યત્રકરણસ્ય ૫ પાયસો વા ચરુઃ ૬ શ્વોઽન્વષ્ટક્યં પિણ્ડપિતૃયજ્ઞાવૃતા ૭

ઉત્તમાયામપૂપાઞ્જુહોત્યુક્થ્યશ્ચાતિરાત્રશ્ચ સદ્યઃક્રીશ્છન્દસા સહ । અપૂપકૃદષ્ટકે નમસ્તે સુમનામુખિ સ્વાહેતિ ૨ ગોપશુરજપશુ સ્થાલીપાકો વાપિ વા ગોગ્રાસમાહરેદ્ ૪ અપિ વારણ્યે કક્ષમપાદહેદેષા મેઽષ્ટકેતિ ૫ ન ત્વેવ ન કુર્વીત ન ત્વેવ ન કુર્વીત ૬

ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્થોઽધ્યાય
ઃ
માસિમાસિ પિતૃભ્યો દદ્યાદ્ ૧ બ્રાહ્મણાન્વેદવિદોઽયુગ્માઁ સ્ત્ર્યવરાર્ધાન્પિતૃવદુપવેશ્યાયુગ્માન્યુદપાત્રાણિ તિલૈરવકીર્યાસાવેતત્ત ઇત્યનુદિશ્ય બ્રાહ્મણાનાં પાણિષુ નિનયેદ્ ૪ અત ઊર્ધ્વમલંકૃતાન્ ૫ આમન્ત્ર્યાગ્નૌ કૃત્વાન્નં ચાસાવેતત્ત ઇત્યનુદિશ્ય ભોજયેદ્ ૭ ભુઞ્જાનેષુ મહાવ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં મધુવાતીયાઃ પિતૃદેવત્યાઃ પાવમાનીશ્ચ જપેદ્ ૮ ભુક્તવત્સુ પિણ્ડાન્દદ્યાત્ ૯ પુરસ્તાદેકે ૧૦ પિણ્ડાન્પશ્ચિમેન તત્પત્નીનાં કિંચિદન્તર્ધાય ૧૧ બ્રાહ્મણેભ્યઃ શેષં નિવેદયેદ્ ૧૨ અગ્નૌકરણાદિ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞેન કલ્પો વ્યાખ્યાતઃ ૧૩

અથાત એકોદ્દિષ્ટમ્ ૧ એકપવિત્રં ૨ એકાર્ઘ્યમ્ ૩ એકપિણ્ડમ્ ૪ નાવાહનં નાગ્નૌકરણં નાત્ર વિશ્વે દેવાઃ સ્વદિતમિતિ તૃપ્તિપ્રશ્ન ઉપતિષ્ઠતામિત્યક્ષય્યસ્થાને ૫ અભિરમ્યતામિતિ વિસર્ગઃ ૬ સંવત્સરમેવં પ્રેતે ૭ ચતુર્થવિસર્ગશ્ચ ૮

અથ સપિણ્ડીકરણં ૧ સંવત્સરે પૂર્ણે ત્રિપક્ષે વા ૨ યદહર્વા વૃદ્ધિરાપદ્યેત ૩ ચત્વાર્યુદપાત્રાણિ સતિલગન્ધોદકાનિ કૃત્વા ૪ ત્રીણિ પિતૄણામેકં પ્રેતસ્ય ૫ પ્રેતપાત્રં પિતૃપાત્રેષ્વાસિઞ્ચતિ યે સમાના ઇતિ દ્વાભ્યામ્ ૬ એવં પિણ્ડમપ્યેતત્સપિણ્ડીકરણમ્ ૮

અથાત આભ્યુદયિકમ્ ૧ આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યાહે ૨ માતૃયાગં કૃત્વા ૩ યુગ્માન્વેદવિદ ઉપવેશ્ય ૪ પૂર્વાહ્ણે ૫ પ્રદક્ષિણમુપચારઃ ૬ પિતૃમન્ત્રવર્જં જપ ૭ ઋજવો દર્ભા ૮ યવૈસ્તિલાર્થો ૯ દધિબદરાક્ષતમિશ્રાઃ પિણ્ડા ૧૦ નાન્દીમુખાન્પિતૄનાવાહયિષ્ય ઇત્યાવાહને ૧૧ નાન્દીમુખાઃ પિતરઃ પ્રીયન્તામિત્યક્ષય્યસ્થાને ૧૨ નાન્દીમુખાન્પિતૄન્વાચયિષ્ય ઇતિ વાચને ૧૩ સંપન્નમિતિ તૃપ્તિપ્રશ્નઃ ૧૪ સમાનમન્યદવિરુદ્ધમિતિ ૧૫

અથોપાકરણમ્ ૧ ઓષધીનાં પ્રાદુર્ભાવે હસ્તેન શ્રવણેન વાક્ષતસક્તૂનાં ધાનાનાં ચ દધિઘૃતમિશ્રાણાં પ્રત્યૃચં વેદેન જુહુયાદિતિ હૈક આહુઃ ૩ સૂક્તાનુવાકાદ્યાભિરિતિ વાધ્યાયાર્ષેયાદ્યાભિરિતિ માણ્ડૂકેયોઽથ હ સ્માહ કૌષીતકિરગ્નિમીળે પુરોહિતમિત્યેકા ૭ કુષુમ્ભકસ્તદબ્રવીદાવદઁ સ્ત્વં શકુને ભદ્ર માવદ ગૃણાના જમદગ્નિના ધામન્તે વિશ્વં ભુવનમધિ શ્રિતં ગન્તા નો યજ્ઞં યજ્ઞિયાઃ સુશમિ યો નઃ સ્વો અરણઃ પ્રતિચક્ષ્વ વિચક્ષ્વાગ્ને યાહિ મરુત્સખા યત્તે રાજઞ્છૃતં હવિરિતિ દ્વૃચાસ્ ૮ તચ્છં યોરાવૃણીમહ ઇત્યેકા ૯ હુતશેષાદ્ધવિઃ પ્રાશ્નન્તિ દધિક્રાવ્ણો અકારિષમિત્યેતયાચમ્યોપવિશ્ય ૧૧ મહાવ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં વેદાદિપ્રભૃતીનિ સ્વસ્ત્યયનાનિ ચ જપિત્વાચાર્યં સ્વસ્તિવાચ્ય ૧૩ તદપિ ભવતિ

અયાતયામતાં પૂજાં સારત્વં છન્દસાં તથા
ઇચ્છન્ત ઋષયોઽપશ્યન્નુપાકર્મ તપોબલાત્

તસ્માત્ષટ્કર્મનિત્યેનાત્મનો મન્ત્રસિદ્ધયે
ઉપાકર્તવ્યમિત્યાહુઃ કર્મણાં સિદ્ધિમિચ્છતા

ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ક્ષપણં ભવેત્
અષ્ટકાસુ ત્વહોરાત્રમૃત્વન્ત્યાસુ ચ રાત્રિષુ ૧૭

માઘશુક્લપ્રતિપદ્યપરાજિતાયાં દિશિ ૨ બહ્વૌષધિકે દેશ ૩ ઉદુ ત્યં જાતવેદસં ચિત્રં દેવાનાં નમો મિત્રસ્ય સૂર્યો નો દિવસ્પાત્વિતિ સૌર્યાણિ જપિત્વા ૪ શાસ ઇત્થા મહાનસીતિ પ્રદક્ષિણં પ્રત્યૃચં પ્રતિદિશં પ્રત્યસ્ય લોષ્ટાન્ ૫ ઋષીઁ શ્છન્દાઁ સિ દેવતાઃ શ્રદ્ધામેધે ચ તર્પયિત્વા પ્રતિપુરુષં ચ પિતૄઁ શ્છન્દાઁસિ વિશ્રામયન્ત્યર્ધસપ્તમાન્માસાન્ ૭ અર્ધષષ્ઠાન્વાધીયીરઁ શ્ચેદહોરાત્રમુપરમ્ય પ્રાધ્યયનમ્ ૯

અથોપરમમ્ ૧ ઉત્પાતેષ્વાકાલમ્ ૨ અન્યેષ્વદ્ભુતેષુ ચ ૩ વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષાસુ ત્રિસંધ્યમ્ ૪ એકાહં શ્રાદ્ધભોજને ૫ દશાહમઘસૂતકેષુ ચ ૬ ચતુર્દશ્યમાવાસ્યયોરષ્ટકાસુ ચ ૭ વાસરેષુ નભ્યેષુ ચાચાર્યે ચોપરતે દશાહં ૯ શ્રુત્વા ત્રિરાત્રં ૧૦ તત્પૂર્વાણાં ચ ૧૧ પ્રતિગ્રહે શ્રાદ્ધવત્ ૧૨ સબ્રહ્મચારિણિ ૧૩ પ્રેતમનુગત્વા ૧૪ પિતૃભ્યશ્ચ નિધાય પિણ્ડાન્ ૧૫ નિશાં ૧૬ સંધ્યાં ૧૭ પર્વસ્વસ્તમિતે ૧૯ શૂદ્ર સંનિકર્ષે ૨૦ સામશબ્દે ૨૧ શ્મશાને ૨૨ ગ્રામારણ્યે ૨૩ અન્તઃશવે ગ્રામે ૨૪ અદર્શનીયાદ્ ૨૫ અશ્રવણીયાદ્ ૨૬ અનિષ્ટઘ્રાણે ૨૭ અતિવાતે ૨૮ અભ્રે પ્રાવર્ષિણિ ૨૯ રથ્યાયાં ૩૦ વીણાશબ્દે ચ ૩૧ રથસ્થઃ ૩૨ શૂદ્ર વચ્છુનિ ૩૩ વૃક્ષારોહણે ૩૪ અવટારોહણે ૩૫ અપ્સુ ૩૬ ક્રન્દત્યાર્ત્યાં ૩૮ નગ્ન ૩૯ ઉચ્છિષ્ટઃ ૪૦ સંક્રમે ૪૧ કેશશ્મશ્રૂણિ વાપન આ સ્નાનાદ્ ૪૨ ઉત્સાદને ૪૩ સ્નાને ૪૪ સંવેશને ૪૫ અભ્યઞ્જને ૪૬ પ્રેતસ્પર્શિનિ સૂતિકોદક્યયોશ્ચ શૂદ્ર વદ્ ૪૭ અપિહિતપાણિઃ ૪૮ સેનાયામ્ ૪૯ અભુઞ્જાને બ્રાહ્મણે ગોષુ ચાતિક્રાન્તેષ્વધીયીરન્ ૫૧ એતેષાં યદિ કિંચિદકામોત્પાતો ભવેત્પ્રાણાનાયમ્યાદિત્યમીક્ષિત્વાધીયીત ૫૨ વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષવર્જં કલ્પે વર્ષવદર્ધષષ્ઠેષુ ૫૩ તદપ્યેતત્ ૫૪ અન્નમાપો મૂલફલં યચ્ચાન્યચ્છ્રાદ્ધિકં ભવેત્ । પ્રતિગૃહ્યાપ્યનધ્યાયઃ પાણ્યાસ્યો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃત ઇતિ ૫૫

ન્યાયોપેતેભ્યશ્ચ વર્તયેત્ ૧ પ્રાઙવોદઙ્વાસીન આચાર્યો દક્ષિણત ઉદઙ્મુખ ઇતરો દ્વૌ વા ૩ ભૂયાઁ સસ્તુ યથાવકાશં ૪ નોચ્છ્રિતાસનોપવિષ્ટો ગુરુસમીપે ૫ નૈકાસનસ્થો ન પ્રસારિતપાદો ન બાહુભ્યાં જાનૂપસંગૃહ્ય ૮ નોપાશ્રિતશરીરો ૯ નોપસ્થકૃતપાદો ૧૦ ન પાદકુઠારિકાં કૃત્વાધીહિ ભો૩ ઇત્યુક્ત્વાચાર્ય ૐકારં પ્રચોદયેદ્ ૧૨ ઓમિતીતરઃ પ્રતિપદ્યતે ૧૩ તત્સંતતમધીયીતાધીત્યોપસંગૃહ્ય ૧૫ વિરતાઃ સ્મ ભો૩ ઇત્યુક્ત્વા યથાર્થં ૧૬ વિસૃષ્ટં વિરામસ્તાવદિત્યેકે ૧૭ નાધીયતામન્તરા ગચ્છેન્ ૧૮ નાત્માનં વિપરિહરેદધીયાનો ૧૯ યદિ ચેદ્દોષઃ સ્યાત્ત્રિરાત્રમુપોષ્યાહોરાત્રં વા સાવિત્રીમભ્યાવર્તયેદ્યાવચ્છક્નુયાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યઃ કિંચિદ્દદ્યાદહોરાત્રમુપરમ્ય પ્રાધ્યયનમ્ ૨૦

સ્નાત ૧ ઉપસ્પર્શનકાલેઽવગાહ્ય દેવતાસ્તર્પયત્યગ્નિસ્તૃપ્યતુ વાયુસ્તૃપ્યતુ સૂર્યસ્તૃપ્યતુ વિષ્ણુસ્તૃપ્યતુ પ્રજાપતિસ્તૃપ્યતુ વિરૂપાક્ષસ્તૃપ્યતુ સહસ્રાક્ષસ્તૃપ્યતુ સોમઃ બ્રહ્મા વેદાઃ દેવાઃ ઋષયઃ સર્વાણિ ચ છન્દાઁ સિ ૐકારઃ વષટ્કારઃ મહાવ્યાહૃતયઃ સાવિત્રી યજ્ઞાઃ દ્યાવાપૃથિવી નક્ષત્રાણિ અન્તરિક્ષમહોરાત્રાણિ સંખ્યાઃ સંધ્યાઃ સમુદ્રાઃ નદ્યઃ ગિરયઃ ક્ષેત્રૌષધિવનસ્પતિગન્ધર્વાપ્સરસઃ નાગાઃ વયાઁ સિ સિદ્ધાઃ સાધ્યાઃ વિપ્રાઃ યક્ષાઃ રક્ષાઁ સિ ભૂતાન્યેવમન્તાનિ તૃપ્યન્તુ શ્રુતિં તર્પયામિ સ્મૃતિં તર્પયામિ ધૃતિં તર્પયામિ રતિં તર્પયામિ ગતિં તર્પયામિ મતિં તર્પયામિ શ્રદ્ધામેધે ધારણાં ચ ગોબ્રાહ્મણં સ્થાવરજઙ્ગમાનિ સર્વભૂતાનિ તૃપ્યન્ત્વિતિ યજ્ઞોપવીતી

અથ પ્રાચીનાવીતી ૧ પિત્ર્યાં દિશમીક્ષમાણઃ ૨ શતર્ચિનઃ માધ્યમાઃ ગૃત્સમદઃ વિશ્વામિત્રઃ જમદગ્નિઃ વામદેવઃ અત્રિઃ ભરદ્વાજઃ વસિષ્ઠઃ પ્રગાથાઃ પાવમાનાઃ ક્ષુદ્ર સૂક્તમહાસૂક્તાઃ સુમન્તુઃ જૈમિનિવૈશમ્પાયનપૈલસૂત્રભાષ્યાગાર્ગ્યબભ્રુબાભ્રવ્યમણ્ડુમાણ્ડવ્યાઃ ગાર્ગી વાચક્નવી વડવા પ્રાતિથેયી સુલભા મૈત્રેયી કહોલં કૌષીતકિં મહાકૌષીતકિં સુયજ્ઞં શાઙ્ખાયનમાશ્વલાયનમૈતરેયં મહૈતરેયં ભારદ્વાજં જાતૂકર્ણ્યં પૈઙ્ગ્યં મહાપૈઙ્ગ્યં બાષ્કલં ગાર્ગ્યં શાકલ્યં માણ્ડૂકેયં મહાદમત્રમ્ ઔદવાહિં મહૌદવાહિં સૌયામિં શૌનકિં શાકપૂણિં ગૌતમિં યે ચાન્ય આચાર્યાસ્તે સર્વે તૃપ્યન્ત્વિતિ ૩ પ્રતિપુરુષં પિતરઃ ૪ પિતૃવઁ શસ્તૃપ્યતુ ૫ માતૃવઁ શસ્તૃપ્યતુ ૬

ન નગ્નાં સ્ત્રિયમીક્ષેતાન્યત્ર મૈથુનાન્ ૧ નાદિત્યં સંધિવેલયોરનાપ્તમ્ ૩ અકાર્યકારિણં ૪ પ્રેતસ્પર્શિનં ૫ સૂતિકોદક્યાભ્યાં ન સંવદેદ્ ૬ એતૈશ્ચોદ્ધૃતતેજાઁ સિ ન ભુઞ્જીત ૮ ન યાતયામૈઃ કાર્યં કુર્યાન્ ૯ ન સહ ભુઞ્જીત ૧૦ ન શેષં ૧૧ પિતૃદેવતાતિથિભૃત્યાનાં શેષં ભુઞ્જીતોઞ્છશિલમયાચિતપ્રતિગ્રહઃ સાધુભ્યો યાચિતો વા યાજનં વૃત્તિઃ ૧૩ પૂર્વંપૂર્વં ગરીયોઽસંસિધ્યમાનાયાં વૈશ્યવૃત્તિર્વાપ્રમત્તઃ પિતૃદૈવતકાર્યેષ્વૃતૌ સ્વદારગામી ૧૭ ન દિવા શયીત ૧૮ ન પૂર્વાપરરાત્રૌ ૧૯ ન ભૂમાવનન્તર્હિતાયામાસીત ૨૦ નિત્યોદકી ૨૧ યજ્ઞોપવીતી ૨૨ ન વિરહયેદાચાર્યમ્ ૨૩ અન્યત્ર નિયોગાદ્ ૨૪ અનુજ્ઞાતો વા ૨૫

અહરહરાચાર્યાયાભિવાદયેત ૧ ગુરુભ્યશ્ચ ૨ સમેત્ય શ્રોત્રિયસ્ય ૩ પ્રોષ્ય પ્રત્યેત્યાશ્રોત્રિયસ્યાસાવહં ભો૩ ઇત્યાત્મનો નામાદિશ્ય વ્યત્યસ્ય પાણી ૫ અસાવિત્યસ્ય પાણી સંગૃહ્યાશિષમાશાસ્તે ૬ નાવૃતો યજ્ઞં ગચ્છેદ્ ૭ અધર્માચ્ચ જુગુપ્સેત ૮ ન જનસમવાયં ગચ્છેન્ ૯ નોપર્યુદ્દિશેત્સમેત્યાનાક્રોશકોઽપિશુનઃ કુલંકુલો નેતિહેતિઃ સ્યાન્ ૧૧ નૈકશ્ચરેન્ ૧૨ ન નગ્નો ૧૩ નાપિહિતપાણિર્ ૧૪ દેવાયતનાનિ પ્રદક્ષિણં ૧૫ ન ધાવેન્ ૧૬ ન નિષ્ઠીવેન્ ૧૭ ન કણ્ડૂયેન્ ૧૮ મૂત્રપુરીષે નાવેક્ષેતાવગુણ્ઠ્યાસીત ૨૦ નાનન્તર્હિતાયાં ૨૧ યદ્યેકવસ્ત્રો યજ્ઞોપવીતં કર્ણે કૃત્વા ૨૨ નાદિત્યમભિમુખો ન જઘનેનાહરુદઙ્મુખો નક્તં દક્ષિણામુખો ન ચાપ્સુ શ્લેષ્મ ન ચ સમીપે ૨૬ ન વૃક્ષમારોહેન્ ૨૭ ન કૂપમવેક્ષેત ૨૮ ન ધુવનં ગચ્છેન્ ૨૯ ન ત્વેવ તુ શ્મશાનં ૩૦ સવસ્ત્રોઽહરહરાપ્લવેદ્ ૩૧ આપ્લુત્યાવ્યુદકોઽન્યદ્વસ્ત્રમાચ્છાદયેત્ ૩૨

રોહિણ્યાં કૃષિકર્માણિ કારયેત્ ૧ પુરસ્તાત્કર્મણાં પ્રાચ્યાં ક્ષેત્રમર્યાદાયાં દ્યાવાપૃથિવીબલિં હરેદ્ ૨ દ્યાવાપૃથિવીયયર્ચા નમો દ્યાવાપૃથિવીભ્યામિતિ ચોપસ્થાનં ૩ પ્રથમપ્રયોગે સીરસ્ય બ્રાહ્મણઃ સીરં સ્પૃશેચ્છુનં નઃ ફાલા ઇત્યેતામનુબ્રુવન્ ૪ ક્ષેત્રસ્ય પતિનેતિ પ્રદક્ષિણં પ્રત્યૃચં પ્રતિદિશમુપસ્થાનમ્ ૫

ઉદકં તરિષ્યન્સ્વસ્ત્યયનં કરોત્યુદકાઞ્જલીઁ સ્ત્રીનપ્સુ જુહોતિ । સમુદ્રા ય વૈણવે નમો વરુણાય ધર્મપતયે નમો નમઃ સર્વાભ્યો નદીભ્યઃ ૨ સર્વાસાં પિત્રે વિશ્વકર્મણે દત્તં હવિર્જુષતામિતિ જપિત્વા ૩ પ્રતીપં સ્રવન્તીભ્ય ઉન્નીયં સ્થાવરાભ્યસ્ ૪ તરઁ શ્ચેદ્ભયં શઙ્કેદ્વાસિષ્ઠં સૂક્તં જપેત્સમુદ્ર જ્યેષ્ઠા ઇત્યેતત્પ્લવમ્ ૫

શ્રવણં શ્રવિષ્ઠીયાયાં પૌર્ણમાસ્યામક્ષતસક્તૂનાં સ્થાલીપાકસ્ય વા જુહોતિ ૧ વિષ્ણવે સ્વાહા શ્રવણાય સ્વાહા શ્રાવણ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહા વર્ષાભ્યઃ સ્વાહેતિ ૨ ગૃહ્યમગ્નિં બાહ્યત ઉપસમાધાય લાજાનક્ષતસક્તૂઁ શ્ચ સર્પિષા સંનિનીય જુહોતિ ૩ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતયે સ્વાહા દિવ્યેભ્યઃ સર્પેભ્યઃ સ્વાહેત્યુત્તરેણાગ્નિં પ્રાગગ્રેષુ નવેષુ કુશેષૂદકુમ્ભં નવં પ્રતિષ્ઠાપ્ય ૫ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરવનેનિક્તાં દિવ્યાઃ સર્પા અવનેનિજતામિત્યપો નિનયતિ ૬ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિઃ પ્રલિખતાં દિવ્યાઃ સર્પાઃ પ્રલિખન્તામિતિ ફણેન ચેષ્ટયતિ ૭ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિઃ પ્રલિમ્પતાં દિવ્યાઃ સર્પાઃ પ્રલિમ્પન્તામિતિ વર્ણકસ્ય માત્રા નિનયતિ ૮ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરાબધ્નીતાં દિવ્યાઃ સર્પા આબધ્નતામિતિ સુમનસ ઉપહરતિ ૯ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરાચ્છાદયતાં દિવ્યાઃ સર્પા આચ્છાદયન્તામિતિ સૂત્રતન્તુમુપહરતિ ૧૦ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરાઙ્ક્તાં દિવ્યાઃ સર્પા આઞ્જતામિતિ કુશતરુણેનોપઘાતમાઞ્જનસ્ય કરોતિ ૧૧ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપતિરીક્ષતાં દિવ્યાઃ સર્પા ઈક્ષન્તામિત્યાદર્શેનેક્ષયતિ ૧૨ દિવ્યાનાં સર્પાણામધિપત એષ તે બલિર્દિવ્યાઃ સર્પા એષ વો બલિરિતિ બલિમુપહરત્યેવમાન્તરિક્ષાણાં ૧૪ દિશ્યાનાં ૧૫ પાર્થિવાનામિતિ ૧૬ ત્રિસ્ત્રિરુચ્ચૈસ્તરામુચ્ચૈસ્તરાં પૂર્વં ૧૭ નીચૈસ્તરાંનીચૈસ્તરામુત્તરમ્ ૧૮ એવમહરહરક્ષતસક્તૂનાં દર્વેણોપઘાતમા પ્રત્યવરોહણાદ્રા ત્રૌ વાગ્યતઃ સોદકં બલિં હરેદ્ ૧૯ વાગ્યતા ચૈનમુપસાદયેદ્ ૨૦ ય ઉપક્રમઃ સ ઉત્સર્ગઃ ૨૧ સુત્રામાણમિતિ શય્યામારોહેત્ ૨૨

આશ્વયુજ્યાં પૌર્ણમાસ્યામૈન્દ્રઃ પાયસોઽશ્વિભ્યાં સ્વાહાશ્વયુગ્ભ્યાં સ્વાહાશ્વયુજ્યૈ પૌર્ણમાસ્યૈ સ્વાહા શરદે સ્વાહ પશુપતયે સ્વાહા પિઙ્ગલાય સ્વાહેત્યાજ્યસ્ય હુત્વાથ પૃષાતકસ્યા ગાવો અગ્મન્નિત્યેતેન સૂક્તેન પ્રત્યૃચં જુહુયાન્ ૩ માતૃભિર્વત્સાન્ત્સંસૃજન્તિ તાં રાત્રીમ્ ૪ અથ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ૫

આગ્રહાયણ્યાં પ્રત્યવરોહેદ્ ૧ રોહિણ્યાં પ્રોષ્ઠપદાસુ વા ૨ પ્રાતઃ શમીપલાશમધૂકેષીકાપામાર્ગાણાં શિરીષોદુમ્બરકુશતરુણબદરીણાં ચ પૂર્ણમુષ્ટિમાદાય સીતાલોષ્ટં ચોદપાત્રેઽવધાય ૪ મહાવ્યાહૃતીઃ સાવિત્રીં ચોદ્દ્રુત્યાપ નઃ શોશુચદઘમિત્યેતેન સૂક્તેન તસ્મિન્નિમજ્જ્યનિમજ્જ્ય પ્રદક્ષિણં શરણ્યેભ્યઃ પાપ્માનમપહત્યોત્તરતો નિનયેન્ ૫ મધુપર્કો દક્ષિણા ૬

ગ્રીષ્મો હેમન્ત ઉત વા વસન્તઃ શરદ્વર્ષાઃ સુકૃતં નો અસ્તુ
તેષામૃતૂનાં શતશારદાનાં નિવાત એષામભયે સ્યામ સ્વાહા
અપ શ્વેત પદા જહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ
સપ્ત ચ વારુણીરિમાઃ સર્વાશ્ચ રાજબાન્ધવીઃ સ્વાહા
શ્વેતાય વૈદાર્વાય સ્વાહા વિદાર્વાય સ્વાહા તક્ષકાય વૈશાલેયાય સ્વાહા
વિશાલાય સ્વાહેત્યાજ્યસ્ય હુત્વા ૧ સુહેમન્તઃ સુવસન્તઃ સુગ્રીષ્મઃ પ્રતિધીયતામ્ । સુવર્ષાઃ સન્તુ નો વર્ષાઃ શરદઃ શં ભવન્તુ ન ઇતિ ૨ શં નો મિત્ર ઇતિ પલાશશાખયા વિમૃજ્ય ૩ સમુદ્રા દૂર્મિરિત્યભ્યુક્ષ્ય ૪ સ્યોના પૃથિવિ ભવેતિ સ્રસ્તરમાસ્તીર્ય ૫ જ્યેષ્ઠદક્ષિણાઃ પાર્શ્વૈઃ સંવિશન્તિ ૬ પ્રતિ બ્રહ્મન્પ્રતિતિષ્ઠામિ ક્ષત્ર ઇતિ દક્ષિણૈઃ ૭ પ્રત્યશ્વેષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ ગોષ્વિતિ સવ્યૈઃ ૮ પ્રતિ પશુષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ પુષ્ટાવિતિ દક્ષિણૈઃ ૯ પ્રતિ પ્રજાયાં પ્રતિતિષ્ઠામ્યન્ન ઇતિ સવ્યૈઃ ૧૦ ઉદીર્ધ્વં જીવ ઇત્યુત્થાનં ૧૧ સ્રસ્તરે તાં રાત્રીં શેરતે ૧૨ યથાસુખમત ઊર્ધ્વમ્ ૧૩

ચૈત્ર્યાં પૌર્ણમાસ્યાં ૧ કર્કન્ધુપર્ણાનિ મિથુનાનાં ચ યથોપપાદં પિષ્ટસ્ય કૃત્વૈન્દ્રા ગ્નસ્તુણ્ડિલો રૌદ્રા ગોલકા ૪ લોકતો નક્ષત્રાણ્યન્વાકૃતયશ્ચ લોકતો નક્ષત્રાણ્યન્વાકૃતયશ્ચ ૫

ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
પરિશિષ્ટમ્
અથ પ્રવત્સ્યન્નાત્મન્નરણ્યોઃ સમિધિ વાગ્નિં સમારોહયત્યેહિ મે પ્રાણાનારોહેતિ સકૃત્સકૃન્મન્ત્રેણ દ્વિર્દ્વિસ્તૂષ્ણીમ્ ૨ અયં તે યોનિરિતિ વારણી પ્રતિતપતિ ૩ સમિધં વાનસ્તમિતે ચ મન્થનં ૫ વૈશ્વદેવકાલે ચોપલિપ્ત ઉદ્ધતાવોક્ષિતે લૌકિકમગ્નિમાહૃત્યોપાવરોહેત્યુપાવરોહણમ્ ૭ અનુગતેઽગ્નૌ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાહુતી હુત્વા પાહિ નો અગ્ન એધસે સ્વાહા પાહિ નો વિશ્વવેદસે સ્વાહા યજ્ઞં પાહિ વિભાવસો સ્વાહા સર્વં પાહિ શતક્રતો સ્વાહેતિ ૮ વ્રતહાના ઉપોષ્યાજ્યસ્ય હુત્વા ત્વમગ્ને વ્રતપા ઇતિ ૯

અથ પુષ્કરિણીકૂપતડાગાનાં ૧ શુદ્ધપક્ષે પુણ્યે વા તિથૌ ૨ પયસા યવમયં ચરું શ્રપયિત્વા ૩ ત્વં નો અગ્ન ઇતિ દ્વાભ્યામવ તે હેળ ઇમં મે વરુણોદુત્તમં વરુણેમાં ધિયં શિક્ષમાણસ્ય ૪ ગૃહ્યોઽપગૃહ્યો મયોભૂરાખરો નિખરો નિઃસરો નિકામઃ સપત્નદૂષણ ઇતિ વારુણ્યા દિક્પ્રભૃતિ પ્રદક્ષિણં જુહુયાન્ ૫ મધ્યે પયસા જુહોતિ વિશ્વતશ્ચક્ષુરિદં વિષ્ણુરિતિ ૬ યત્કિં ચેદમિતિ મજ્જયિત્વા ૭ ધેનુર્દક્ષિણા વસ્ત્રયુગ્મં ચાતો બ્રાહ્મણભોજનમ્ ૯

અથારામેઽગ્નિમુપસમાધાય ૧ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વા ૨ વિષ્ણવે સ્વાહેન્દ્રા ગ્નિભ્યાં સ્વાહા વિશ્વકર્મણે સ્વાહેતિ યાન્વો નર ઇતિ પ્રત્યૃચં જુહુયાદ્ ૩ વનસ્પતે શતવલ્શ ઇત્યભિમન્ત્ર્ય ૪ હિરણ્યં દક્ષિણા ૫

યદિ પાર્વણસ્ત્વકૃતોઽન્યતરસ્તતશ્ચરુરગ્નયે વૈશ્વાનરાય સ્વાહાગ્નયે તન્તુમતે સ્વાહેતિ ૨ હોમાતિક્રમે ૩ સાયં દોષાવસ્તર્નમઃ સ્વાહા ૪ પ્રાતઃ પ્રાતર્વસ્તર્નમઃ સ્વાહેતિ ૫ યાવન્તો હોમાસ્તાવતીર્હુત્વા પૂર્વવદ્ધોમઃ ૬

કપોતોલૂકાભ્યામુપવેશને ૧ દેવાઃ કપોત ઇતિ પ્રત્યૃચં જુહુયાદ્ ૨ દુઃસ્વપ્નદર્શને ચારિષ્ટદર્શને ચ ૩ નિશાયાં કાકશબ્દક્રાન્તે ચાન્યેષુ ચાદ્ભુતેષુ ચ ૫ પયસા ચરું શ્રપયિત્વા ૬ સરૂપવત્સાયા ગોઃ પયસિ ૭ ન ત્વેવ તુ કૃષ્ણાયા ૭ રાત્રીસૂક્તેન પ્રત્યૃચં જુહુયાદ્ ૯ હુતશેષં મહાવ્યાહૃતિભિઃ પ્રાશ્ય ૧૦ ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ કર્ણૌ ૧૧ શતમિન્નુ શરદો અન્તિ દેવા ઇત્યાત્માનમભિમન્ત્ર્ય ૧૨ બ્રાહ્મણેભ્યઃ કિંચિદ્દદ્યાત્ ૧૩

વ્યાધૌ સમુત્થિત ૧ ઇમા રુદ્રા ય તવસે કપર્દિન ઇતિ પ્રત્યૃચં ગાવેધુકં ચરું જુહુયાત્ ૨

અકૃતસીમન્તોન્નયને ચેત્પ્રજાયેતાકૃતજાતકર્માસીત્ ૨ તતોઽતીતે દશાહ ઉત્સઙ્ગે માતુઃ કુમારકં સ્થાપયિત્વા ૩ મહાવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા પૂર્વવદ્ધોમઃ ૪

સ્થૂણાવિરોહણે ૧ સ્થાલીપાકં શ્રપયિત્વાયા વિષ્ઠા જનયન્કર્વરાણિ પિશઙ્ગરૂપઃ સુભરો વયોધા ઇતિ દ્વાભ્યાં ચરું જુહુયાદ્ ૨ યદિ પ્રણીતાચરુરાજ્યસ્થાલ્યન્યદપિ મૃન્મયં ભિન્નં સ્રવેત્ ૩ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તાહુતીર્હુત્વા ય ઋતે ચિદિતિ તૃચેન ભિન્નમનુમન્ત્રયતે ૪ યદ્યસમાપ્તે હોમે પવિત્રે નશ્યેતે ૫ સર્વપ્રાયશ્ચિત્તં હુત્વાપ્સ્વગ્ન ઇતિ પુનરુત્પાદયેત્ ૬

અથ સપિણ્ડીકરણં ૧ ચત્વાર્યુદપાત્રાણિ પૂરયિત્વા પિતુઃ પ્રભૃતિ

તદ્વત્પિણ્ડાન્કલ્પયિત્વા

યે સમાનાઃ સમનસઃ પિતરો યમરાજ્યે
તેષાં લોકઃ સ્વધા નમો યજ્ઞો દેવેષુ કલ્પતાં
યે સમાનાઃ સમનસો જીવા જીવેષુ મામકાઃ
તેષાં શ્રીર્મયિ કલ્પતામસ્મિઁ લોકે શતં સમાઃ
સમાનો મન્ત્ર ઇતિ દ્વાભ્યામાદ્યં પિણ્ડં ત્રિષુ વિભજેત્ ૪ તથૈવાર્ઘપાત્રાણિ ૫ એવં માતુર્ભ્રાતુર્ભાર્યાયાઃ પૂર્વમારિણ્યા એભિઃ પિણ્ડૈઃ પ્રક્ષિપ્ય ૬

યદિ ગૃહે મધૂકા મધુ કુર્વન્ત્યુપોષ્યૌદુમ્બરીઃ સમિધોઽષ્ટશતં દધિમધુઘૃતાક્તા મા નસ્તોક ઇતિ દ્વાભ્યાં જુહુયાચ્છં ન ઇન્દ્રા ગ્ની ઇતિ ચ સૂક્તં જપેત્સર્વેષુ ચ કર્મસુ પ્રતિશ્રુતાદિષુ ૩ પ્રાદેશમાત્રીઃ પાલાશીઃ સમિધઃ સપ્તદશ હુત્વા પશ્ચાત્સ્રુવગ્રહણં ૪ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પઞ્ચદશ ૫ મધ્યાવર્ષેઽષ્ટકે તિસ્રો વા ભવન્તિ પિતૃયજ્ઞવદ્ધોમઃ ૬

યદિ ગૃહે વલ્મીકસંભૂતિર્ગૃહોત્સર્ગોઽથ ત્રિરાત્રમુપોષ્ય મહાશાન્તિં કુર્યાન્મહાશાન્તિં કુર્યાત્

ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
અથ ષષ્ઠોઽધ્યાય
ઃ
અથાતો બ્રહ્માણં બ્રહ્મઋષિં બ્રહ્મયોનિમિન્દ્રં પ્રજાપતિં વસિષ્ઠં વામદેવં કહોલં કૌષીતકિં મહાકૌષીતકિં સુયજ્ઞં શાઙ્ખાયનમાશ્વલાયનમૈતરેયં મહૈતરેયં કાત્યાયનં શાટ્યાયનં શાકલ્યં બભ્રું બાભ્રવ્યં મણ્ડું માણ્ડવ્યં સર્વાનેવ પૂર્વાચાર્યાન્નમસ્ય સ્વાધ્યાયારણ્યકસ્ય નિયમાનુદાહરિષ્યામોઽહોરાત્રં બ્રહ્મચર્યમુપેત્યાચાર્યોઽમાઁ સાશ્યામપિશિતં ચણ્ડાલં સૂતિકાં રજસ્વલાં તેદન્યપહસ્તકદર્શનાન્યનધ્યાયકાનિ ૩ શવરૂપાણાં ચ ૪ યાન્યાસ્યે ન પ્રવિશેયુર્વાન્તકૃતશ્મશ્રુકર્મ ૬ માઁ સાશનશ્રાદ્ધસૂતકભોજનેષુ ૭ ગ્રામાધ્યયનાનન્તર્હિતાન્યહાનિ ૮ ત્રિરાત્રોઽનવકૢપ્તઃ ૯ પરાભિમૃષ્ટ ૧૦ ઉપપર્વણામહ્ન ઉત્તરાર્ધાનિ ચાગ્નિવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુવર્ષામહાભ્રપ્રાદુર્ભાવાચ્ચ ૧૨ વાતે ચ શર્કરાકર્ષિણિ યાવત્કાલમ્ ૧૩

ઊર્ધ્વમાષાઢ્યાશ્ચતુરો માસાન્નાધીયીતાત્યન્તં શક્વર્ય ઇતિ નિયમાઃ ૨ પ્રાગ્જ્યોતિષમપરાજિતાયાં દિશિ પુણ્યમુપગમ્ય દેશમ્ ૩ અનુદિત ઉદકગ્રહણં ૪ મણ્ડલપ્રવેશશ્ચાઞ્જનગન્ધિમિત્યેતયર્ચા ૫ મણ્ડલં તુ પ્રાગ્દ્વારમુદગ્દ્વારં વાજનાગ્રીયમસંપ્રમાણમસંબાધમ્ ૬ આવામદેવ્યમુત્તરશાન્તિઃ ૭ પુનઃપ્રાધ્યેષણં ચ ૮ બહિર્મણ્ડલસ્થાભિરાચમ્ય ૯ પ્રાધીયીરન્કૃતશાન્તયઃ ૧૦ શાન્તિપાત્રોપઘાતે પ્રોક્ષણં પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ૧૧ પ્રોક્ષણં તુ હિરણ્યવતા પાણિના દર્ભપિઞ્જૂલવતા વેતિ ભાષિકમ્ ૧૨

અથ પ્રવિશ્ય મણ્ડલં ૧ પ્રાઙ્મુખ આચાર્ય ઉપવિશત્યુદઙ્મુખા દક્ષિણત ઇતરે યથાપ્રધાનમ્ ૨ અસંભવે સર્વતોમુખાઃ ૩ પ્રતીક્ષેરન્નુદયમાદિત્યસ્ય ૪ વિજ્ઞાય ચૈનં દીધિતિમન્તમ્ ૫ અધીહિ ભો૩ ઇતિ દક્ષિણૈર્દક્ષિણં સવ્યૈઃ સવ્યં દક્ષિણોત્તરૈઃ પાણિભિરુપસંગૃહ્ય પાદાવાચાર્યસ્ય નિર્ણિક્તાવથાધાય શાન્તિપાત્રે દૂર્વાકાણ્ડવતીષ્વપ્સ્વપિન્વમાનૈઃ પાણિભિઃ પ્રાધીયીરન્ ૭ એષ વિધિર્યદિ તુ ગ્લાયેરન્નેક એષામશૂન્યં શાન્તિભાજનં કુર્યાદ્ ૮ અધ્યાયાદ્યન્તયોશ્ચ સર્વે ૯ તત્સન્તતમવ્યવચ્છિન્નં ભવતિ ૧૦ અથ શાન્તિઃ ૧૧ ૐકારો મહાવ્યાહૃતયઃ સાવિત્રી રથન્તરં બૃહદ્વામદેવ્યં પુનરાદાયં કકુપ્કારમિતિ બૃહદ્ર થન્તરે ૧૨ દશૈતાઃ સંપાદિતા ભવન્તિ ૧૩ દશદશિની વિરાળિત્યેતદ્બ્રાહ્મણમ્ ૧૪

અદબ્ધં મન ઇષિરં ચક્ષુઃ સૂર્યો જ્યોતિષાં શ્રેષ્ઠો દીક્ષે મા મા હિઁ સીરિતિ સવિતારમીક્ષન્તે ૧ યુવં સુરામમિત્યેકા સ્વસ્તિ નઃ પથ્યાસ્વિતિ ચ તિસ્ર ઇતિ મહાવ્રતસ્ય ૨ શક્વરીણાં તુ પૂર્વં ૩ પ્રત્યસ્મૈ પિપીષતે યો રયિવો રયિન્તમસ્ત્યમુ વો અપ્રહણમિતિ ત્રયસ્તૃચા અસ્માઅસ્મા ઇદન્ધસ ઇત્યેવા હ્યસિ વીરયુરિત્યભિતઃ શક્વરીણામ્ ૪ અથોપનિષદાં ૫ યૈવં મહાવ્રતસ્ય ૬ સંહિતાનાં તુ પૂર્વમૃતં વદિષ્યામિ સત્યં વદિષ્યામીતિ વિશેષોઽથ મન્થસ્ય તત્સવિતુર્વૃણીમહે તત્સવિતુર્વરેણ્યમિતિ પૂર્વે ચાદબ્ધં મન ઇત્યાધિકારિકાઃ શાન્તયસ્તત ૯ ઇત્યાહ્નિકમ્ ૧૦ અથોત્થાનકાલેઽપકૃષ્ય પાપં ૧૧ નિત્યાં શાન્તિં કૃત્વોદિતઃ શુક્રિયં દધ ઇત્યાદિત્યમીક્ષન્તે ૧૩

તમહમાત્મનીત્યાત્માનમભિનિહિતં ત્રિર્હિતમ્ ૧ ઉપ મા શ્રીર્જુષતામુપ યશોઽનુ મા શ્રીર્જુષતામનુ યશઃ ૨ સેન્દ્રઃ સગણઃ સબલઃ સયશઃ સવીર્ય ઉત્તિષ્ઠાનીત્યુત્તિષ્ઠતિ ૩ શ્રીર્મા ઉત્તિષ્ઠતુ યશો મા ઉત્તિષ્ઠત્વિત્યુત્થાયેદમહં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં પાપ્માનમલક્ષ્મીં ચાપધુનોમીતિ વસ્ત્રાન્તમવધૂયાપ પ્રાચ ઇતિ સૂક્તમિન્દ્ર શ્ચ મૃળયાતિ ન ઇતિ દ્વે યત ઇન્દ્ર ભયામહ ઇત્યેકા શાસ ઇત્થા મહાનસીતિ પ્રાચીં સ્વસ્તિદા ઇતિ દક્ષિણાં દક્ષિણાવૃતો વિ રક્ષ ઇતિ પ્રતીચીં વિ ન ઇન્દ્રે ત્યુદીચીં સવ્યાવૃતોઽપેન્દ્રે તિ દક્ષિણાવૃતો દિવમુદીક્ષન્તે ૬

સવિતા પશ્ચાતાત્તચ્ચક્ષુરિત્યાદિત્યમુપસ્થાય ૧ વ્યાવર્તમાનાશ્ચ પ્રત્યાયન્ત્યુપવિશન્તિ ૨ યથાપઃ શાન્તા ઇતિ શાન્તિપાત્રાદપ આદાય ૩ પૃથિવ્યામવનિનીય ૪ યથા પૃથિવીત્યસ્યાભિકર્ષન્ત્યેવં મયિ શામ્યત્વિતિ દક્ષિણેઁ સે નિલિમ્પત્યેવં દ્વિતીયમ્ ૭ એવં તૃતીયમ્ ૮ કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્સંભવસિ કાણ્ડાત્કાણ્ડાત્પ્રરોહસિ શિવા નઃ શાલે ભવેતિ દૂર્વાકાણ્ડમાદાય મૂર્ધનિ કૃત્વાગ્નિસ્તૃપ્યતુ વાયુસ્તૃપ્યતુ સૂર્યસ્તૃપ્યતુ વિષ્ણુસ્તૃપ્યતુ પ્રજાપતિસ્તૃપ્યતુ વિરૂપાક્ષસ્તૃપ્યતુ સહસ્રાક્ષસ્તૃપ્યતુ સર્વભૂતાનિ તૃપ્યન્ત્વિતિ ૧૦ સુમન્તુજૈમિનિવૈશમ્પાયનપૈલાદ્યાચાર્યાઃ ૧૧ પિતૄન્પ્રત્યાત્મિકાન્ ૧૨ સમુદ્રં વ ઇત્યપો નિનીય ૧૩ વામદેવ્યં જપિત્વા ૧૪ યથાકામં વિપ્રતિષ્ઠન્તે ૧૫ યથાગમપ્રજ્ઞાશ્રુતિસ્મૃતિવિભવાદનુક્રાન્તમાનાદવિવાદપ્રતિષ્ઠાદભયં શંભવે નો અસ્તુ નમોઽસ્તુ દેવઋષિપિતૃમનુષ્યેભ્યઃ શિવમાયુર્વપુરનામયં શાન્તિમરિષ્ટિમક્ષિતિમોજસ્તેજો યશો બલં બ્રહ્મવર્ચસં કીર્તિમાયુઃ પ્રજાં પશૂન્નમો નમસ્કૃતા વર્ધયન્તુ દુષ્ટુતાદ્દુરુપયુક્તાન્ન્યૂનાધિકાચ્ચ સર્વસ્માત્સ્વસ્તિ દેવઋષિભ્યશ્ચ બ્રહ્મ સત્યં ચ પાતુ મામિતિ બ્રહ્મ સત્યં ચ પાતુ મામિતિ ૧૬

ઇતિ શાઙ્ખાયનગૃહ્યે ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
સમાપ્તં ચેદં શાઙ્ખાયનગૃહ્યસૂત્રમ્