સમ્યક્સંબુદ્ધભાષિતં પ્રતિમાલક્ષણમ્ · અધ્યાય 1

સમ્યક્સમ્બુદ્ધભાષિતં પ્રતિમાલક્ષણમ્
નમો બુદ્ધાય ।
એવં મયા શ્રુતમેકસ્મિન્ સમયે બુદ્ધો ભગવાન્ જેતવને વિહરતિ સ્મ । તુષિતવરભવનાત્ માતુર્ધર્મદેશનાગમનકાલસમયે શારિપુત્રો ભગવન્તમેતદવોચત્ । ભગવન્ ભગવતા ગતે પરિનિર્વૃતે વા શ્રાદ્ધૈઃ કુલપુત્રૈઃકુલદુહિતૃભિશ્ચ કથં પ્રતિપત્તવ્યમ્ । ભગવાનાહ - શારિપુત્ર! મયિ ગતે પરિનિર્વૃતે વા ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલં કાયં કર્તવ્યમ્ । યાવત્કાયં તાવદ્વ્યામં યાવદ્વ્યામં તાવત્કાયં પૂજાસત્કારાર્થં પ્રતિમા કર્તવ્યા । સર્વાઙ્ગોપાઙ્ગાવયવસ્થૌલ્યલાવણ્યલાલિત્યસલીલત્વં છત્રાકારં શિરઃસ્કન્ધાં(ધસુ)સંસ્થિતોષ્ણીષત્વાદિસુસંસ્થાનાત્ । તત્રાયામવિસ્તારોચ્છેદ(ત્સેધ)સન્ધિબન્ધનિર્ગમૈઃ પ્રમાણં બોધિસત્ત્વાનાં સુગતાનાઞ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ । તત્ર તાવત્ પ્રમાણં બોધિસત્ત્વાનાં સ્વેનાઙ્ગુલીપ્રમાણેનશતં વિંશત્યુત્તરમ્, બુદ્ધાનાં પઞ્ચવિંશત્યુત્તરમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલમુષ્ણીષં કેશસ્થાનં તથૈવ ચ ।
સાર્દ્ધત્રયોદસી(શી) માત્રા મુખભાગઞ્ચ તત્ત્રયમ્

લલાટં નાસિકાઞ્ચાધશ્ચિબુકાન્તં તૃતીયકમ્ ।
ચતુરઙ્ગુલં લલાટં ચ તુલ્યં નાસિકયા ભવેત્

સાધિકં ચિબુકાન્તં તુ ચિબુકં દ્વયઙ્ગુલં ભવેત્ ।
આયામં નિર્ગમાચ્ચૈવ ચતુરઙ્ગુલમિષ્યતે

ચતુરઙ્ગુલૌ કપોલૌ તુ કર્ણમૂલાદ્વિનિઃશ્રિ(સૃ)તૌ ।
હનુઃ સ્યાત્ત્ર્યઙ્ગુલોચ્છેદો(ત્સેધો)વિસ્તારે દ્વયઙ્ગુલશ્ચ સઃ

સા ઽધિકઃ પરિપૂર્ણ્ણઃ સ્યાન્મહાસિંહહનુર્યથા ।
અધરો દ્વયઙ્ગુલાયામો નિર્ગમોચ્છેદ(ત્સેધ)માત્રિકઃ

મધ્યે સ્યાચ્છોભના રેખા સૃક્કણી માતૃકે સ્મૃતૌ ।
ચતુરઙ્ગુલમાયામં વક્ત્રં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

યથોપપન્નસ્થાનાશ્ચત્વારિંશદ્દશનાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઉત્તરોષ્ઠો ઽઙ્ગુલાર્દ્ધઃ સ્યાત્તથૈબોચ્છેદ(ત્સેધ)નિર્ગમઃ

ત્રિભાગાઙ્ગુલિકા કાર્યા ગોધિસ્તસ્યૈવ ચ સ્થિતા ।
નાસા દ્વયઙ્ગુલવિસ્તારા સાર્દ્ધમઙ્ગુલમુન્નતા

અર્દ્ધાઙ્ગુલે સમે વૃત્તે નાસાયાઃ શ્રોતસી સ્મૃતૌ(તે) ।
નાસાવંશઃ સમો મધ્યે વિસ્તારેણાર્દ્ધમાત્રિકઃ

નેત્રાન્તરો ઽઙ્ગુલે જ્ઞેયો નેત્રે ચ ચતુરઙ્ગુલે ।
વિસ્તારાદ્દ્વયઙ્ગુલૌ મધ્યે તયોસ્તારા ત્રિભાગિકી

દૃષ્ટિઃ સ્યાત્પઞ્ચભાગેન દ્વયઙ્ગુલં ત્ર્યઙ્ગુલં તયોઃ ।
અઙ્ગુલસ્ય ચતુર્થાંશો વિસૃ(સ્તૃ)તો ઽક્ષિઃ સમુદ્ગકઃ

પદ્મપત્રાકૃતિઃ કાર્યો નેત્રકોશો ઽઙ્ગુલિત્રયમ્ ।
કરવીરસમં સૂત્રં નેત્રયોઃ નાસિકાપુટે

તારા સમે ચ ચિબુકે સૃક્કણી પરિયોજયેત્ ।
અન્તરસ્તુ ભ્રુવઃ કાર્યં વિસ્તૃતં સાર્દ્ધમઙ્ગુલમ્

મધ્યે ચોર્ણાત્ર વિજ્ઞેયા શુભા પૂર્ણેન્દુસન્નિભા ।
નાસિકાવત્સ(વંશ)સૂત્રોર્ણા તથા મૂર્ધ્વ(ર્ધ)જસંસ્થિતમ્

શિરોમણીઃ સ વિજ્ઞેયઃ સુપ્રભો વિમલસ્તથા ।
ચતુરઙ્ગુલમુચ્છેદાલ્લલાટોપરિ મસ્તકમ્

છત્રાકારં શુભન્નીલં દક્ષિણાવર્ત્તસ્તૂર્ધ્વજમ્ ।
ભ્રુરેખા સ્યાચ્ચતુર્માત્રા કર્ણાગ્રં ચાપિ તત્સમમ્

નિઃસૃતૌ દ્વયઙ્ગુલૌ કર્ણૌ તયોઃ પત્રાર્દ્ધમાત્રિકઃ ।
ઉચ્છેદો(ત્સેધો)માત્રિકો જ્ઞેયઃ શ્લિષ્ટશ્રોત્રાર્દ્ધમાત્રિકાઃ

અઙ્ગુલસ્ય ચતુર્થાંસઃ(શઃ) કર્ણાવર્ત્તસ્તુ વિસ્તરૈઃ ।
સાર્દ્ધમાત્રે ઽઙ્ગુલે દ્વે સ્યાત્ કર્ણસ્ત્વન્તરભાગતઃ

પાર્શ્વૌ સ્યાતાં યથાશોભં કેશાશ્ચાપિ તથૈવ ચ ।
અર્દ્ધપઞ્ચમમાત્રઞ્ચ કર્ણપત્રમપાઙ્ગતઃ

કર્ણાત્કર્ણાન્તવિજ્ઞેયો મસ્તકો ઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ ।
ચતુર્દશાઙ્ગુલં પૃષ્ઠં તયોરન્તરમિષ્યતે

ચત્વારિંશન્માત્રઞ્ચ શિરઃ સ્યાત્પરિણાહતઃ ।
ગ્રીવોચ્છેદા(ત્સેધા)ચ્ચતુર્માત્રા વિસ્તારાદષ્ટમાતૃકા

પરિણાહાચ્ચ કર્તવ્યા ચતુર્વિશતિમાતૃકા ।
ગ્રીવાન્તાન્યઙ્ગુલાન્યષ્ટૌ સ્કન્ધાંસો(શો) દ્વાદશાઙ્ગુલઃ

વિનાન્તરાંશો વૃત્તશ્ચ સ્કન્ધઃ સ્યાલ્લક્ષણાન્વિતઃ ।
ચત્વારિંશતમાત્રાણિ બાહૌ ચાયામમિષ્યતે

બાહુર્વિશતિમાત્રસ્તુ પ્રબાહુઃ ષોડશસ્તથા ।
દ્વાદશાઙ્ગુલહસ્તાગ્રં મણિબન્ધાત્પ્રકીર્તિતઃ

કુકુણીમણિબન્ધાભ્યામઙ્ગુલઞ્ચાઙ્ગુલં સ્મૃતમ્ ।
બાહૌ મધ્યપરિક્ષેપ ઇષ્ટો વિંશતિમાતૃકઃ

પ્રબાહુઃ ષોડશઃશ્ચ સ્યાદ્દ્વિષટ્કો મણિબન્ધને ।
આયામં સપ્તકં પાણૌ તલવિસ્તારપઞ્ચકમ્

શઙ્ખઞ્ચક્રં તલે ન્યસ્તં પદ્મ ચાકુલિશાઙ્કુશમ્ ।
સર્વલક્ષણરૂપિણ્યો લે(રે)ખાઃ કાર્ય્યાઃ પૃથગ્વિધાઃ

પઞ્ચાઙ્ગુલાયતા મધ્યા પર્વાર્દ્ધોના પ્રદેશિની ।
અઙ્ગુલાર્દ્ધવિહીના તુ કર્તવ્યા સ્યાદનામિકા

અનામિકાતઃ પર્વોના કર્તવ્યા તુ કનીયસી ।
ત્રિપર્વાઙ્ગુલયઃ સર્વાઃ પર્વાર્દ્ધેન નખાઃશુભાઃ

મણિબન્ધોપરિષ્ટાત્તુ સો ઽઙ્ગુષ્ઠશ્ચતુરઙ્ગુલઃ ।
તાવાનેવ પરિક્ષેપઃ પર્વાર્દ્ધેન નખશ્ચ સઃ

અઙ્ગુષ્ઠાત્તુ પ્રદેશિન્યા અન્તરં ત્ર્યઙ્ગુલં સ્મૃતમ્ ।
કનીયસી મણિબન્ધાદ્ભવેત્પઞ્ચાઙ્ગુલાયતઃ

અગ્રહસ્તપરિક્ષેપો વિજ્ઞેયો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ ।
દૈર્ઘ્યાત્તૃતીયભાગઃ સ્યાત્ સ્વાઙ્ગુલીનાં પરિગ્રહઃ

ગ્રીવાહૃદયયોર્મધ્યે સાર્દ્ધદ્વાદશમાત્રિકઃ ।
હૃન્નાભ્યોશ્ચ ચતુશ્ચૈવ સ્તનયોરપિ ચાન્તરમ્

સ્તનયોરુપરિષ્ટાચ્ચ કક્ષે કાર્યે ષડઙ્ગુલે ।
તદૂર્ધ્વં પુનરાસ્કન્ધાન્નવમાત્રા પ્રકીર્તિતા

ઉરસો ઽપિ ચ વિસ્તારઃ પઞ્ચવિંશતિમાત્રિકઃ ।
પરિણાહાદુરઃ કાર્યો વિસ્તારાત્ત્રિગુણં શુભમ્

સ્તનનાભ્યન્તરે(રં) ચૈવ ષોડશાઙ્ગુલમિષ્યતે ।
અવેધઃ સન્ધિરન્ધ્રાભ્યાં નાભિમણ્ડલમઙ્ગુલમ્

નાભિમધ્યાત્ પરિક્ષેપઃ ષટ્ચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ ।
અષ્ટાદશાઙ્ગુલં ચૈવ વિસ્તારેણ કટિર્ભવેત્

નાભિમેઢ્રોન્તરઞ્ચ સ્યાત્ સાર્દ્ધદ્વાદશમાત્રિકઃ ।
તદર્દ્ધેન તુ મેઢ્રઃ સ્યાદપાનપરિણાહતઃ

પઞ્ચમાત્રાયતૌ લમ્બૌ વૃષણૌ ચતુરઙ્ગુલૌ ।
પઞ્ચમાત્રાણિ ચત્વારિ વિસ્તારાયામતસ્તયોઃ

ઊરૂ સમાહિતૌ કાર્યૌ પઞ્ચવિંશતિમાત્રિકૌ ।
સુવિસ્તારં તયોર્મધ્યં માપયેદ્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્

પરિણાહે ઽપિ કર્તવ્યં શુભં ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલમ્ ।
મધ્યે................ચતુરઙ્ગુલં તુ જાનુતઃ

સન્ધિબન્ધશ્ચતુર્માત્રા ત્રિદ્વિકં જાનુગુલ્ફકમ્ ।
ગુઢગુલ્ફં સિરાસ્થિત્વં સુકુમારૌ સ્તયૌ(?) શુભૌ

ઋજુવૃત્તાયતે જંઘા(ઘે) પઞ્ચવિંશતિમાત્રિકે ।
તયોર્મધ્યે પરિણાહ એકવિંશતિમાત્રિકઃ

ચતુર્દશાઙ્ગુલા ઽયતા ગુલ્ફાન્તાશ્ચતુરઙ્ગુલમ્ ।
ગુલ્ફો દ્વાદશકાયામઃ પાદઃ પાદાર્દ્ધવિસ્તરઃ

પાર્શ્વૌ દ્વયઙ્ગુલવિસ્તારૌ પાર્ષ્ણી ચ ચતુરઙ્ગુલે ।
ષડઙ્ગુલં ત્વ(સુ)વિસ્તારં ત્રિગુણં પરિણાહતઃ

પઞ્ચાઙ્ગુલ્યો દ્વિપર્વાણિ પર્વાર્દ્ધેન નખાઃ સ્મૃતાઃ ।
પઞ્ચાઙ્ગુલં પરિક્ષેપાદઙ્ગુષ્ઠસ્ત્ર્યઙ્ગુલાયતઃ

અઙ્ગુષ્ઠકસમા ચૈવ આયામેન પ્રદેશિની ।
ષોડશાષ્ટાષ્ટભાગેન શેષા હીનાઃ પરસ્પરમ્

અઙ્ગુલ્યો માત્રિકોચ્છ્રે(ત્સે)ધાદઙ્ગુષ્ઠઃ સાર્દ્ધમાત્રિકઃ ।
તત્ર તામ્રનખાઃ સાર્દ્ધાં અઙ્ગુલાઃ કોમલાયતાઃ

કૂર્મપૃષ્ઠસમૌ પૂર્ણૌ પાદૌ બહિરલંકૃતૌ ।
સમશ્લિષ્ટાનતાચ્છિદ્રૌ સુપ્રતિષ્ઠતઃ(ષ્ઠિત) લક્ષણૈઃ

તયોસ્તલં સુચક્રાદિચિત્રાકારં તુ કારયેત્ ।
પાદાવત્ર પ્રશંસન્તિ સર્વજ્ઞા હતકિલ્વિષાઃ

કુક્કુટાણ્ડં તિલાકારં ચતુરસ્રં સુવર્તુલમ્ ।
સર્વસામાન્યલિઙ્ગાનાં મુખમેતચ્ચતુર્વિધમ્

મહાનરસુરસ્ત્રીણાં કુક્કુટાણ્ડં તિલાકૃતિઃ ।
લાવણ્યં દર્શનીયં તત્ કારયેત્ મુખદ્વયમ્

પ્રેતભૂતપિશાચાનાં રક્ષસાં વિકૃતાકૃતિઃ ।
મણ્ડલં ચતુરસ્રં ચ કારયેત્તુ મુખદ્વયમ્

સમા દૃષ્ટિઃ પ્રસન્ના ચ બુદ્ધાનામવલોકને ।
નાધો નોર્ધ્વં ન દૈન્યેન સંયુક્તં સર્વદર્શિનામ્