સંવિત્સિદ્ધિ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

તમિમં દૂષયિતુમદ્વિતીયપદે વૃત્તિં વિકલ્પયતિ સિદ્ધાન્તી અત્રે તિ ।
અદ્વિતીયોક્તૌ - અદ્વિતીયપદે ।
અથવા કિં બહુવ્રીહિરિત્યન્વયઃ

પૂર્વસ્મિન્નુત્તરસ્તાવત્પ્રાધાન્યેન વિવક્ષ્યતે ।
પદાર્થસ્તત્ર તદ્બ્રહ્મ તતો ઽન્યત્સદૃશં તુ વા

તદ્વિરુદ્ધમથો વા સ્યાત્રિષ્વપ્યન્યન્ન બાધતે ।
અન્યત્વે સદૃશત્વે વા દ્વિતીયં સિધ્યતિ ધ્રુવમ્

અદ્વિતીયપદસ્ય તત્પુરુષવૃત્તત્વે ન દ્વિતીયસ્ય બાધ ઇત્યાહ પૂર્વસ્મિન્ ઇત્યાદિના શ્લોકચતુષ્ટયેન ।
તત્પુરુષ ઇતિ પ્રથમકલ્પે તાવદુત્તરપદાર્થઃ પ્રાધાન્યેન વિવક્ષ્યતે, ઉત્તરપદાર્થપ્રધાનત્વાત્તત્પુરુષસ્યેત્યર્થઃ ।
તત્રે તિ ।
ન દ્વિતીયમદ્વિતીયમ્ ।
નઞ્તત્પુરુષે ચારોપિતત્વસ્ય પૂર્વપદાર્થત્વં તસ્ય ચોત્તરપદાર્થવિશેષણત્વમિષ્યતે શાબ્દિકૈઃ ।
આરોપશ્ચ સદૃશાદૌ ।
તત્ફલિતકથનં તદન્યાદ્યર્થે નઞ્ ઇતિ ।
નઞિવયુક્તમન્યસદૃશાધિકરણે તથા હ્યર્થગતિ રિતિ ચ શાબ્દિકાનાં પરિભાષા ।
તથા ચાદ્વિતીયપદેનારોપિતદ્વિતીયત્વવદ્બ્રહ્મેતિ બોધે તત્ર દ્વિતીયાન્યત્વસ્ય દ્વિતીયસદૃશત્વસ્ય દ્વિતીયવિરુદ્ધત્વસ્ય વા પ્રતીતિઃ ફલતિ ।
અર્થત્રયે ઽપિ બ્રહ્મભિન્નસ્ય દ્વિતીયપદાર્થસ્ય ન બાધઃ ।
દ્વિતીયપ્રતિયોગિકસ્ય ભેદસ્ય સાદૃશ્યસ્ય વા પ્રતિબોધને પ્રતિયોગિતયા દ્વિતીયસિદ્ધેર્નિષ્પ્રત્યૂહત્વાદિતિ ભાવઃ

4 ॥
વિરુદ્ધત્વે દ્વિતીયેન તૃતીયં પ્રથમં તુ વા ।
બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ યસ્માત્તત્ દ્વિતીયેન વિરુધ્યતે

નન્વેવમપિ દ્વિતીયવિરુદ્ધત્વે બ્રહ્મણો બોધિતે કથં ન દ્વિતીયસ્ય બાધ ઇત્યત્રાહ વિરુદ્ધત્વ ઇતિ ।
અયમાશયઃ - દ્વિતીયત્વં અત્ર દ્વિત્વસઙ્ખ્યાપૂરકત્વરૂપમ્ ।
દ્વિતીયવિરુદ્ધત્વં ચ દ્વિતીયત્વવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વાત્ ।
સ ચ ધર્મઃ પ્રથમત્વં નિયમતઃ તૃતીયત્વાદિ વા ।
નૈતાવતા દ્વિતીયસ્ય કસ્યચિદ્બાધ ઇતિ

અતઃ સપ્રથમાઃ સર્વે તૃતીયાદ્યર્થરાશયઃ ।
દ્વિતીયેન તથા સ્પૃષ્ટ્વા સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠન્ત્યબાધિતાઃ

તદાહ અત ઇતિ ।
દ્વિતીયેન - દ્વિત્વસઙ્ખ્યાપૂરકેણ, તથા સ્પૃષ્ટ્વા - વિરોધસંબન્ધેન સમ્બધ્ય, સ્વસ્થાઃ - સ્વસ્વપ્રમાણાધીનસિદ્ધિકાઃ સન્તઃ, અદ્વિતીયોક્ત્યાબાધિતાઃ પ્રથમતૃતીયાદ્યર્થરાશયો વર્તન્ત એવેત્યર્થઃ ।
સ્પૃષ્ટા ઇતિ પાઠઃ સંભાવ્યતે

નનુ નઞ્ બ્રહ્મણો ઽન્યસ્ય સર્વસ્યૈવ નિષેધકમ્ ।
દ્વિતીયગ્રહણં યસ્માત્સર્વસ્યવોપલક્ષણમ્

અત્ર શઙ્કતે પૂર્વપક્ષી નનુ ન ઞિતિ ।
અયમાશયઃ-દ્વિતીયપદં ન મુખ્યાર્થકમ્ ।
કિન્તુ ભેદપ્રપઞ્ચમાત્રલક્ષકમ્ ।
નઞ્પદં ચાત્યન્તાભાવાર્થકમ્ ।
દ્વિતીયસ્યાભાવો ઽદ્વિતીયમ્ ।
અર્થાભાવે ઽવ્યયીભાવઃ ।
તથા ચ ભેદપ્રપઞ્ચબાધઃ સિધ્યત્યદ્વિતીયશ્રુત્યેતિ

નૈવં વિષેધો ન હ્યસ્માદ્વિદીયસ્યાવગમ્યતે ।
તતો ઽન્યત્તદ્વિરુદ્ધં વા સદૃશં વાત્ર વક્તિ સઃ

પરિહરતિ નૈવમ્ ઇતિ ।
હિર્હેતૌ ।
યતો ઽસ્માદદ્વિતીયપદાદ્બ્રહ્મપદસમાનાધિકરણાત્ દ્વિતીયતો ભિન્નત્વાદિરેવ બોધ્યતે બ્રહ્મણઃ ।
ન તુ પ્રપઞ્ચનિષેધમાત્રમ્ ।
અતો નાત્રાવ્યયીભાવો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
અવિકલ્પિતો ઽપ્યયં પ્રસઙ્ગાત્પ્રતિક્ષિપ્યતે ઽત્ર ।
સઃ-અદ્વિતીયશબ્દઃ

દ્વિતીયં યસ્ય નૈવાસ્તિ તદ્બ્રહ્મેતિ વિવક્ષિતે ।
સત્યાદિલક્ષણોક્તીનામપલક્ષણતા ભવેત્

અનુપપન્નશ્ચ બ્રહ્મભિન્નસ્ય સર્વસ્ય નિષેધઃ ।
તથા સતિ બ્રહ્મલક્ષણવાક્યાનામસઙ્ગતિપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ દ્વિતીયમ્ ઇતિ ।
યત્સંબન્ધિનો ઽન્યસ્ય-યતો ભિન્નસ્ય સર્વસ્યાભાવઃ, તદ્બ્રહ્મેત્યર્થકથને લક્ષ્યવૃત્ત્યસાધારણધર્મરૂપસ્ય લક્ષણસ્યાપ્યસત્ત્વાત્સત્યજ્ઞાનાદિલક્ષણવાક્યમપલક્ષણંભવેદિતિ ભાવઃ

અદ્વિતીયે દ્વિતીયાર્થનાસ્તિતામાત્રગોચરે ।
સ્વનિષ્ઠત્વાન્નઞર્થસ્ય ન સ્યાદ્બ્રહ્મપદાન્વયઃ

અવ્યયીભાવસ્ય સત્પદેનાનન્વયમપ્યાહ અદ્વિતીય ઇતિ ।
અદ્વિતીયે-અદ્વિતીયપદે ।
સ્વનિષ્ઠત્વાત્સ્વપ્રધાનત્વાત્ ।
ઇતરપદાર્થાવિશેષણત્વાદિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મવાચિસત્પદે વિશેષણતયાન્વયો ન સ્યાત્ ।
તત્સમાનાધિકરણં તદ્વિશેષણં હીદમ્ ।
તન્નેષ્ટાપત્તિઃ કર્તું શક્યા ।
વાક્યભેદપ્રસઙ્ગશ્ચ તથાસતીતિ ભાવઃ

દ્વિતીયશૂન્યતા તત્ર બ્રહ્મણો ન વિશેષણમ્ ।
વિશેષણે વા તદ્બ્રહ્મ તૃતીયં પ્રથમં તુ વા

નનુ દ્વિતીયાભાવો બ્રહ્મસ્વરૂપમેવ ।
તદ્બ્રહ્મપદસામાનાધિકરણ્યં ઘટત ઇતિ ચેત્તત્રાહ દ્વિતીયે તિ ।
દ્વિતીયાભાવો ઽભેદેન બ્રહ્મણો ન વિશેષણં ભવિતુમર્હતિ ।
અભાવસ્ય તુચ્છત્વાદ્બ્રહ્મણઃ સત્યત્વાત્ સત્યતુચ્છયોરૈક્યાયોગાદિતિ પૂર્વાર્ધસ્યાર્થઃ ।
બ્રહ્મવિશેષણત્વે ઽપિ વદામઃ દ્વિતીયં પ્રતીયોગિ પ્રથમમ્ ।
તદભાવત્વં દ્વિતીયમ્ ।
તૃતીયં ચ વિશેષ્યં બ્રહ્મ ।
યદ્વા બ્રહ્મ પ્રથમમ્ ।
દ્વિતીયં પ્રતિયોગિ દ્વિતીયમ્ ।
તૃતીયં તદભાવત્વવિશેષણમિતિ પ્રથમત્વં તૃતીયત્વં વા બ્રહ્મણો ઽવર્જનીયમિત્યુત્તરાર્ધાર્થઃ ।
એવમવ્યયીભાવપક્ષે ઽપ્યનુપપત્તિરુક્તા

પ્રસક્તં પૂર્વવત્સર્વં બહુર્વીહૌ સમસ્યતિ ।
બ્રહ્મણઃ પ્રથમા યે ચ તૃતીયાદ્યા જગત્ર્ત્રયે

બ્રહ્મ પ્રત્યદ્વિતીયત્વાત્સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠન્ત્યબાધિતાઃ ।
કિઞ્ચ તત્ર બહુવ્રીહૌ સમાસે સંશ્રિતે સતિ

વૃત્ત્યર્થસ્ય નઞર્થસ્ય ન પદાર્થાન્તરાન્વયઃ ।
સત્યા(ત્યર્)થાન્તરસમ્બન્ધે ષષ્ઠી યસ્યેતિ યુજ્યતે

અથ બહુવ્રીહિપક્ષે દૂષણમાહ પ્રસક્તમ્ ઇતિ ।
બહુવ્રીહિવૃત્તે ઽપ્યદ્વિતીયપદેતત્પુરુષ ઇવ પ્રથમતૃતીયાદિસર્વસદ્ભાવો ઽનિવાર્યઃ પ્રસક્ત એવેત્યર્થઃ ।
તદેવોપપાદયત્યર્ધાભ્યાં બ્રહ્મણ ઇતિ, બ્રહ્મે તિ ચ ।
નાસ્તિ દ્વિતીયં યસ્ય તદ્બ્રહ્મેત્યત્ર પક્ષે વિગ્રહઃ ।
બ્રહ્મનિષ્ઠદ્વિત્વસઙ્ખ્યાપૂરકં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તથા ચ બ્રહ્મણ એવ દ્વિતીયત્વં લભ્યેત ।
તતશ્ચ બ્રહ્માપેક્ષયા પ્રથમસ્ય તૃતીયાદેશ્ચ ન બાધો ઽદ્વિતીયશ્રુત્યેત્યર્થઃ ।
આદ્યસઙ્ખ્યાપૂરકત્વં પ્રથમત્વમ્ , ત્રિત્વાદિસઙ્ખ્યાપૂરકત્વં ચ તૃતીયત્વાદીતિ બોધ્યમ્ ।
બ્રહ્મ પ્રત્યદ્વિતીયત્વાત્-બ્રહ્માપેક્ષયા દ્વિતીયત્વાભાવાત્ ।
તચ્ચ બ્રહ્માપેક્ષયા પ્રથમત્વાત્તૃતીયાદિત્વાદ્વા ।
સ્વસ્થા ઇત્યાદિ પૂર્વપદ્વ્યાખ્યેયમ્ ।
નનુ બહુવ્રીહિઘટકસ્ય દ્વિતીયપદસ્ય દ્વિત્વસઙ્ખ્યાપૂરકાર્થત્વં, દ્વિત્વે ચ યચ્છબ્દાર્થસ્ય બ્રહ્મણો નિષ્ઠત્વસંબન્ધોનાન્વયો નોપેયતે; યેન પ્રથમતૃતીયાદિપ્રસક્તિઃ ।
કિન્તુ દ્વિતીયપદં ભિન્નપરમ્ ।
ભેદે ચ બ્રહ્મપ્રતિયોગિકત્વસ્યાન્વયઃ ।
યતો બ્રહ્મણો ભિન્નં નાસ્તિ તદ્બ્રહ્માદ્વિતીયમિતિ દ્વિતીયબાધો ઽદ્વિતીયશ્રુત્યા લભ્યત એવેત્યત્રાહ કિઞ્ચે તિ ।
અન્યપદાર્થપ્રધાનો હિ બહુવ્રીહિઃ ।
તથા ચ બહુવ્રીહિવૃત્તપદોપસ્થાપ્યદ્વિતીયાભાવસ્યાન્યપદાર્થબ્રહ્મવિશેષણત્વં વક્તવ્યમ્ ।
તન્ન ઘટતે ।
બ્રહ્મભિન્નસર્વશૂન્યવાદે દ્વિતીયાભાવસ્યાપિ શૂન્યતયા બ્રહ્મપદાર્થવિશેષણત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
વૃત્ત્યર્થસ્ય બહુવ્રીહ્યર્થસ્ય, નઞર્થસ્ય દ્વિતીયાભાવસ્ય ।
કુતો ન પદાર્થાન્તરાન્વયાસમ્ભવઃ ? તત્રાહ સત્યે તિ ।
યસ્યેતિ ષષ્ઠી પ્રકૃત્યર્થાન્વિતેર્ઽથાન્તરસંબન્ધે પ્રામાણિકે સતિ સઙ્ગચ્છતે ।
નિર્વિશેષે ચ બ્રહ્મણિ પ્રકૃત્યર્થે પદાર્થાન્તરસંબન્ધસ્યાસત્યત્વાત્ ષષ્ઠીબહુવ્રીહિશ્ચ પ્રકૃતે ન ઘટત ઇત્યર્થઃ

13

દ્વિતીયવસ્તુનાસ્તિત્વં ન બ્રહ્મ ન વિશેષણમ્ ।
અસત્ત્વાન્ન હ્યસદ્બ્રહ્મ ભવેન્નાપિ વિશેષણમ્

રાહોઃ શિર ઇત્યાદાવભેદે ઽપિ ષષ્ઠ્યા દૃષ્ટેર્યદભિન્નો દ્વિતીયાભાવસ્તદદ્વિતીયં બ્રહ્મેતિ વિવક્ષાં પ્રતિક્ષેપતિ, દ્વિતીયે તિ ।
અસતઃ સત્પદાર્થાભેદસ્તદ્વિશેષણત્વમપિ ન યુજ્યતે ઇતિ ભાવઃ

તસ્માત્પ્રપઞ્ચસદ્ભાવો નાદ્વૈતશ્રુતિબાધિતઃ ।
સ્વપ્રમાણબલાત્સિદ્ધઃ શ્રુત્યા ચાપ્યનુમોદિતઃ

પરાભિમતાદ્વિતીયશ્રુત્યર્થાનુપપત્તિનિરૂપણં નિગમયતિ તસ્મા દિતિ ।
નિર્દેષપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણસિદ્ધઃ શ્રુત્યાપિ પરમાર્થત્વેનાનુવર્ણિતો ભેદપ્રપઞ્ચસદ્ભાવો નાદ્વિતીયશ્રુતિબાધ્યઃ, ઉપપાદિતપ્રકારેણાદ્વિતીયશ્રુતેઃ બ્રહ્મભિન્નનાસ્તિતાપ્રતિપાદનાસામર્થ્યાદિત્યર્થઃ

( ઇત્યદ્વિતીયશ્રુતેઃ પરાભિમતાર્થે દૂષણનિરૂપણમ્ ) તેનાદ્વિતીયં બ્રહ્મેતિ શ્રુતેરર્થો ઽયમુચ્યતે ।
દ્વિતીયગણનાયોગ્યો નાસીદસ્તિ ભવિષ્યતિ

સમો વાભ્યધિકો વાસ્ય યો દ્વિતીયસ્તુગણ્યતે ।
યતો ઽસ્ય વિભવવ્યૂહકલામાત્રમિદં જગત્

દ્વિતીયવાગાસ્પદતાં પ્રતિપદ્યેત તત્કથમ્ ।
યથા ચોલનૃપઃ સમ્રાડદ્વિતીયો ઽદ્ય ભૂતલે

ઇતિ તત્તુલ્યનૃપતિનિવારણપરં વચઃ ।
ન તુ તદ્ભૃત્યતત્પુત્રકલત્રાદિનિષેધકમ્

॥
તથા સુરાસુરનરબ્રહ્મબ્રહ્માણ્ડકોટયઃ ।
ક્લેશકર્મવિપાકાદ્યૈરસ્પૃષ્ટસ્યાખિલેશિતુઃ

જ્ઞાનાદિષાઙ્ગુણ્યનિધેરચિન્ત્યવિભવસ્ય તાઃ ।
વિષ્ણોર્વિભૂતિમહિમસમુદ્રદ્રપ્સવિપ્રુષઃ

કસ્તર્હ્યદ્વિતીયશ્રુત્યર્થઃ ? તત્રાહ તેને તિ ।
પરાભિમતાર્થસ્યાનુપપત્ત્યાન્યાદૃશોર્ઽથઃ સુસઙ્ગત ઉપન્યસ્યતે ઽસ્માભિરિત્યર્થઃ ।
ઉચ્યત ઇતિ પ્રતિજ્ઞાનમુચ્યમાનાર્થસ્યાપૂર્વવદાશ્ચર્યાવહત્વદ્યોતનાર્થમવધેયત્વાર્થં ચ ।
તમેવાર્થમાહ દ્વિતીયે તિ ।
પ્રથમતો બ્રહ્મણો ગણને કૃતે તેન સહ ગણનાર્હે દ્વિતીયઃ સમો વાધિકો વા પદાર્થઃ કાલત્રયે ઽપિ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ વિવિધવિચિત્રાનન્તચિદચિત્પ્રપઞ્ચે કથં કસ્યચિદપિ બ્રહ્મસમસ્યાભાવઃ ? તત્રાહ યત ઇતિ ।
અસ્ય પરમાત્મનો ઽનન્તમહાવિભૂતેર્વિભૂત્યેકદેશાંશમાત્રત્વાચ્ચતુર્દશભુવનાત્મકબ્રહ્માણ્ડકોટેરપિ તદન્તર્ગતસ્યોદુમ્બરમશકવત્પરિચ્છિન્નસ્વરૂપસ્વભાવાદેર્ભવબ્રહ્માદેરપિ ન તેન સામ્યગન્ધપ્રસઙ્ગ ઇતિ દ્વિતીયવાગાસ્પ દતાં-દ્વિતીયપદવાચ્યતાં, બ્રહ્મણા સહ ગણનાયોગ્યત્વમ્ , કથં તત્-જગત્ પ્રતિપદ્યેત-પ્રાપ્નુયાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તે ઽદ્વિતીયપદસ્ય વૃત્તિદ્વયમપિ સંભવતીત્યભિપ્રેતમ્ ।
તથા ચાનુગૃહીતં શતદૂષણ્યાં શ્રીમદ્વેદાન્તદેશિકચરણૈઃઅસ્મત્પક્ષે તુ વૃત્તિદ્વયમપિ સમ્યક્ ।
દ્વિતીયવ્યતિરેકોક્ત્યા સતઃ સ્યાદગ્રગણ્યતા ।
દ્વિતીયશૂન્યતોક્ત્યા ચ તત્સમાનનિષેધકમ્ ॥
ઇતિ ।
એતદ્વ્યાકુર્મહે-અતિશયિતવસ્તુગણનાપ્રસ્તાવે બ્રહ્મણ એવ પ્રથમપરિગણનં ન્યાય્યમ્ ।
તસ્યૈવ મુખ્યાતિશયવત્ત્વાત્ ।
મુખ્યસ્યૈવ પ્રથમપરિગણનસ્ય લોકે શાસ્ત્રે ચ દૃષ્ટેઃ ।
કવિકુલગણનાપ્રસઙ્ગે કાલિદાસસ્યૈવ હિ પ્રાથમ્યેન ગણનં કવિલોકપ્રસિદ્ધમ્ ।
યથોચ્યતેપુરાકવીનાં ગણનાપ્રસઙ્ગે કનિષ્ઠિકાધિષ્ઠિતકાલિદાસા ઇતિ ।
શાસ્ત્રકૃતો જૈમિનેરાચાર્યસ્યાપિ સંમતં મુખ્યસ્ય પ્રથમપરિગણનમ્ ।
તથા હિ સૂત્રયામાસ મુખ્યં વા પૂર્વચોદનાલ્લોકવ દિતિ ।
એવં નઞ્તત્પુરુષે બ્રહ્મણ એવાગ્રગણ્યતા સ્થિતા ।
તતઃ સર્વાધિતકત્વસિદ્ધિઃ ।
તતશ્ચાધિકનિષેધઃ ફલતિ ।
સમસ્યૈવ દ્વિતીયગણનાયોગ્યત્વમિત્યાશયમૂલકં ચપુરા કવીનામિતિશ્લોકસ્યોત્તરાર્ધં પરિપઠ્યતે અદ્યાપિ તત્તુલ્યકવેરભાવાદનામિકા સાર્ઽથવતી બભૂવૈતિ ।
તથા ચ બહુવ્રીહિવૃત્ત્યા સમનિષેધઃ ફલતિ બ્રહ્મણ ઇતિ ।
મુક્તાનામપિ ભોગમાત્રસામ્યમિતિ ન બ્રહ્મણા સહ ગણનં મુખ્યપરિગણનપ્રસ્તાવે યુક્તમ્ ।
તન્મુખ્યં વસ્તુ વસ્તુતો બ્રહ્મૈકમેવેતિ અદ્વિતીયત્વં તસ્ય પ્રતિતિષ્ઠતીતિ ચ બોધ્યમ્ ।
એવમદ્વિતીયશ્રુતેઃ બ્રહ્મણઃ સમાભ્યધિકરાહિત્યપ્રતિપાદનપરત્વં વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ઇતિ શ્રુત્યન્તરાનુસારાત્ ન ત્વત્સમો ઽસ્ત્યભ્યધિકઃ કુતો ઽન્યો લોકત્રયે ઽપ્યપ્રતિમપ્રભાવ ઇત્યુપબૃંહણાનુસારાચ્ચૈદમર્થ્યમેવ તસ્ય ન્યાય્યમિતિ હાર્દમ્ ।
અથાદ્વિતીયપદસ્ય સમાન્તરનિષેધપરત્વે લૌકિકપ્રયોગં ચ નિદર્શયતિ યથે તિ ।
ચોલનૃપસ્યાસ્થાનપણ્ડિતં વિજિત્યવાદાહવેરાજાસનં રાજ્યાર્ધં ચ તત્સમર્પિતમધિગતવન્ત ઇમે પરમાચાર્યાઃ પૂર્વાશ્રમે ।
તત્પ્રસઙ્ગસ્મારકશ્ચાયં ચોલનૃપપ્રસ્તાવો ઽત્ર ।
યથા રાજ્ઞો ઽદ્વિતીયત્વવર્ણનં રાજવિભૂત્યાદેર્નિષેધકં ન, કિન્તુ તત્સમનૃપાન્તરનિષેધકમેવ, એવં બ્રહ્મણો ઽદ્વિતીયત્વશ્રુતિર્ન તદ્વિભૂતેર્નિષેધિકેત્યાહ તથે તિ ।
અત્ર યા ઇત્યપતિતમ્ ।
યાઃ સુરાસુરનરબ્રહ્મગર્ભબ્રહ્માણ્ડકોટયઃ, તા વેષ્ણવમહાવિભૂત્યર્ણવવિશીર્યમાણ જલકણિકાયમાનાઃ તદદ્વિતીયત્વશ્રુત્યા ન બાધ્યન્ત ઇતિ યાવત્ ।
ઔપનિષદં પરં તત્ત્વં પરં બ્રહ્મ શ્રીમન્નારાયણ એવેતિ ચ વિષ્ણોરિતિ નિર્દેશેન જ્ઞાપિતમ્

18

20

22 ॥
કઃ ખલ્વઙ્ગુલિભઙ્ગેન સમુદ્રાન્ સપ્તસઙ્ખ્યા ।
ગણયન્ ગણયેદૂર્મિફેનબુદ્બુદવિપ્રુષઃ

યથૈક એવ સવિતા ન દ્વિતીયો નભઃસ્થલે ।
ઇત્યુક્તા ન હિ સાવિત્રા નિષિધ્યન્તે ઽત્ર રશ્મયઃ

યથા પ્રધાનસઙ્ખ્યેયસઙ્ખ્યાયાં નૈવ ગણ્યતે ।
સઙ્ખ્યા પૃથક્સતી તત્ર સઙ્ખ્યેયાન્યપદાર્થવત્

નન્વતુલ્યત્વે ઽપિ સહગણનેષ્યતામિત્યત્રાહ ક ઇતિ ।
તત્સ્વરૂપાન્તર્ગતસ્ય તેન સહ ગણનાયોગ ઇત્યત્રેદં નિદર્શનમ્ , સવિતૃનિદર્શનં ચ ।
ગુણસ્ય ગુણિના સહ ગણનાયોગ ઇત્યત્ર યથા પ્રધાને તિ ।
પૃથક્સતી-સઙ્ખ્યેયાદ્ભિન્નત્વેન સ્થિતા ।
યદ્વા અપૃથક્સતીતિચ્છેદઃ ।
અપૃથક્સિદ્ધવિશેષણભૂતેત્યર્થઃ ।
સઙ્ખ્યેયાન્યપદાર્થવદિતિ તુ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
સઙ્ખ્યેયદ્રવ્યગણનાયાં સઙ્ખ્યેયો ઽન્યઃ પદાર્થો યથા ગણ્યતે ન તથા તદ્ગુણભૂતા સઙ્ખ્યા તેન સહ ગણ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વા સઙ્ખ્યેયત્વેનાપ્રસ્તુતવસ્ત્વન્તરવદિત્યર્થઃ ।
સાધર્મ્યદૃષ્ટાન્તત્વમિદાનીં ઘટતે

24

તથા, પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિ ।
ઇતિ બ્રુવન્ જગત્સર્વમિત્થમ્ભાવે ન્યવેશયત્

નનુ સર્વં તદા શોભનમ્ ; યદિ બ્રહ્મવિભૂતિત્વાદૌ પ્રમાણં સ્યાદિત્યત્રાહ તથે તિ ।
પાદો ઽસ્યે તિ ।
યથા બ્રહ્મગુણત્વં સિધ્યેજ્જગતઃ તથૈવ બ્રહ્માંશત્વં પ્રતિપાદયચ્છ્રુતિજાતં સર્વં જગત બ્રહ્માપૃથક્સિદ્ધપ્રકારત્વે વ્યવાર્થાપયદિત્યર્થઃ ।
ગુણત્વં ચાત્યન્તપારતન્ત્ર્યરૂપમિત્થમ્ભાવશબ્દિતમપૃથક્સિદ્ધપ્રકારત્વલક્ષણમેવ ।
ઇત્થમ્ભાવ ઇત્યનેન ન સ્વરૂપૈકદેશત્વલક્ષણમંશત્વમ્ ।
કિન્તુ વિશિષ્ટબ્રહ્મસ્વરૂપાન્તર્ગતપ્રકારતૈકરૂપત્વલક્ષણમેવ જગતો બ્રહ્માંશત્વમિતિ વ્યજ્યતે

તથા, એતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયસ્તરો હિ સઃ ।
યત્રાન્યન્ન વિજાનાતિ સ ભૂમોદરમન્તરમ્ ।
કુરુતે ઽસ્ય ભયં વ્યક્તમિત્યાદિશ્રુતયઃ પરાઃ

મેરોરિવાણુર્યસ્યેદં બ્રહ્માણ્ડમખિલં જગત્ ।
ઇત્યાદિકાઃ સમસ્તસ્ય તદિત્થમ્ભાવતાપરાઃ

બ્રહ્મસ્વરૂપૈકદેશત્વમેવ જગતઃ કુતો નેત્યત્રાહ તથે તિ ।
એતાવા નિતિ ।
મહિમા ઇત્યનેન જગતો વિભૂતિત્વં બ્રહ્મણો ઽતિશયાવહત્વાદ્ગુણત્વં ચ જ્ઞાયતે ।
તતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષ ઇતિ બ્રહ્મણો જગદપેક્ષયાતિવૈલક્ષણ્યં ચ ।
અતો ન બ્રહ્મસ્વરૂપૈકદેશતા મૃદંશતેવ તત્પરિણામઘટાદેર્જગતો યુક્તા ।
અતો ઽપૃથક્સિદ્ધવિશેષણતયા વિશિષ્ટૈકવસ્ત્વેકદેશત્વરૂપમેવ બ્રહ્માંશત્વં જગતો ઽભિમતમિતિ ભાવઃ ।
સર્વસ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપાન્તર્ગતત્વે શ્રુતિમુદાહરતિ યત્રે તિ ।
યત્ર વિશિષ્ટે બ્રહ્મણિ સમનુભૂયમાને ઽન્યત્સ્વતન્ત્રં વસ્તુ ન પશ્યતિ, સર્વસ્ય તદન્તર્ભાવાત્ , સ ભૂમેત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રકારકઃ સર્વાત્મા પરં બ્રહ્મ પરમપુરુષો નારાયણ એવ ભૂમા, અન્યઃ સર્વો ઽપ્યલ્પક ઇતિ પ્રોક્તં ભવતિ ।
સ્વનિષ્ઠપ્રઞ્ચદર્શનનિન્દયા ચ બ્રહ્મનિષ્ઠત્વમેવ તસ્ય ગમ્યત ઇત્યાશયેન શ્રુત્યન્તરમુપાદત્તે ઉદરમ્ ઇતિ ।
યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુ દરમન્તરં કુરુતે, અથ તસ્ય ભયં ભવતી તિ તૈત્તિરીયોપનિષદિ ।
એતસ્મિન્ પ્રપઞ્ચે દરમલ્પમપિ અન્તરમન્તરાલં બ્રહ્મસંબન્ધવિચ્છેદં યદા પશ્યતિ તદૈવાસ્યૈવં જાનતઃ સંસારભયમુપસ્થિતમગ્રે ભવતીત્યર્થઃ ।
પરપ્રક્રિયાચ્છાયયૈવમત્રાર્થો વિવક્ષિતો ભેદમિથ્યાત્વં ન સિધ્યત્યેતદ્વાક્યત ઇતિ બોધનાય ।
પરમાત્મનિ નિષ્ઠાશબ્દિતસ્ય ધ્રુવાનુસ્મરણસ્ય પૂર્વવાક્યપ્રસ્તુતસ્યાલ્પકાલવિચ્છેદે ઽપિ સંસારભયપ્રસઙ્ગ એવેતિ તુ સિદ્ધાન્તિસમ્મતોર્ઽથઃ ।
વિષ્ણુમહાવિભૂત્યેકદેશત્વે જગતઃ સ્મૃતિવાક્યં મેરો રિત્યાદિ ।
ઇત્યાદય ઇત્યસ્યાગ્રે સ્મૃતયશ્ચેતિ યોજ્યમ્ ।
તદિત્થમ્ભાવતાપરાઃ- બ્રહ્માપૃથક્સિદ્ધપ્રકારત્વપ્રતિપાદનતત્પરાઃ

28 ॥
વાચારમ્ભણમાત્રં તુ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
વિકારજાતં, કૂટસ્થં મૂલકારણમેવ સત્

નનુ વિરુક્તેષુ વચનેષુ બ્રહ્મવિભૂતિત્વાદૌ જગતઃ પ્રતિપાદિતે ઽપિ વચનાન્તરેષુ કારણમાત્રસ્ય સત્યત્વમ્ અન્યસ્ય સર્વસ્યાસત્યત્વં ચ પ્રતીયતે ઇતિ તદનુરોધેનેષાં વ્યાવહારિકવિષયત્વમેવ મન્તવ્યમિતિ ચેત્તત્રાહ વાચે તિ ।
વચનાન્તરેષ્વપિ મિથ્યાત્વં નોચ્યતે ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય, કિન્તુ બ્રહ્માત્મકત્વેન સત્તૈવેતિ ભાવઃ ।
શ્રૌતકતિપયપદઘટિતં શ્રૌતાર્થાનુવાદરૂપં વાચારમ્ભણમાત્ર મિત્યાદિ ।
તત્તત્પદસ્મારિતાનિ શ્રુતિવાક્યાનિ વિવક્ષિતાનિ ।
વાચાઽસમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યે ષષ્ઠપ્રપાઠકે ।
વાચા ઇતિ તૃતીયા પ્રયોજનસ્ય હેતુત્વવિવક્ષયા ।
આરમ્ભણમ્-આલમ્ભવમ્-સ્પૃષ્ટમ્ ।
આલમ્ભઃ સ્પર્શહિંસયોઃ ।
ગૃહીતમિતિ યાવત્ ।
આરમ્ભતે ઇત્યારમ્ભણં-સૃષ્ટમિતિ વા ।
નપુંસકૈકશેષૈકવદ્ભાવૌ ।
કિન્તત્ ? વિકારો નામધેયં ચ ।
કેન સ્પૃષ્ટમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાંન્ત્વેથ યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેનેતિ પૂર્વપ્રકૃતો મૃત્પિણ્ડો યોગ્યત્વાત્કર્તૃતયાન્વેતિ ।
ઘટત્વાદ્યવસ્થારૂપો વિકારઃ તત્તદવસ્થાયોગપ્રયુક્તં ઘટાદિનામ ચ મૃત્પિણ્ડેનૈવ ગૃહીતં વાક્પૂર્વકવ્યવહારાયેતિ ફલિતમ્ ।
એવં કારણદ્રવ્યસ્યૈવ નાનાવસ્થાભાક્ત્વેન નાનાકાર્યાત્મકત્વાત્કાર્યાણાં કારણાનન્યત્વમિત્યાહ મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ઇતિ ।
અત્ર સર્વં મૃણ્મયં વિશેષ્યમ્ ।
ઇતિશબ્દઃ પ્રકારવાચી ।
સર્વં મૃણ્મયં મૃત્તિકાત્વપ્રકારેણૈવ પ્રામાણિકમ્ ।
ન તુ મૃદનાત્મકત્વેનેત્યર્થઃ ।
અનેન કાણાદાભિમત ઉપાદાનોપાદેયયોરત્યન્તભેદો નિરસ્તઃ ।
એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞોપપાદનાર્થં પ્રવૃત્તત્વાદસ્ય વાક્યસ્યોપાદાનોપાદેયયોરનન્યત્વ એવ તાત્પર્યમુક્તદિશા ।
ન તુ કાર્યમાત્રસ્ય મિથ્યાત્વે ।
તથા સતિ સર્વસ્ય જ્ઞાતવ્યસ્યાભાવાદેવ સર્વં જ્ઞાતં સ્યાદિત્યસઙ્ગતમાપદ્યેત ।
સમસ્તપદત્વે પરાભિમતે વાગારમ્ભણમિતિ ભવેત્ ।
વાચારમ્ભણશબ્દસ્ય મિથ્યાર્થકત્વં ચાપ્રસિદ્ધમેવ પરાભિમતમિતિ બોધ્યમ્ ।
તત્સત્ય મિત્યસ્યાર્થતો ઽનુવાદઃ કૂટસ્થ મિત્યાદિઃ ।
ઉપાદાનત્વે ઽપિ બ્રહ્મણો નિર્વિકારત્વં કૂટસ્થશબ્દેન વિવક્ષિતમ્ ।
સત્સત્યમ્-સતતૈકરૂપમ્ ।
નનુ નિર્વિકારત્વે કથમુપાદાનત્વમ્ ? સર્વચિદચિચ્છરીરકત્વાત્ સૂક્ષ્મચિદચિદ્વિશિષ્ટત્વેનોપાદાનત્વં બ્રહ્મણ ઉપપન્નમેવ ।
સો ઽયં શરીરાત્મભાવો જગદ્બ્રહ્મણોઃ સદાયતનાઃ ઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ ।
નચૈવં સ્વરૂપપરિણામાભાવે મૃણ્મયદૃષ્ટાન્તાસઙ્ગતિઃ, કાર્યકારણયોરનન્યત્વમાત્રે દૃષ્ટાન્તસઙ્ગતેઃ ।
નનુ ચેતનાચેતનપ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્માનન્યત્વં વા કથમ્ ? બ્રહ્માત્મકત્વેન બ્રહ્મરૂપત્વેનાનન્યત્વોપપત્તેઃ ।
તદિદમેવ પ્રામાણિકમિતિ ચોચ્યતે એતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્ય મિત્યેકવાક્યતયાન્વયાત્ ।
દૃષ્ટાન્તવાક્યાનુગુણશ્ચાયમેવાર્થં ઇતિ ધ્યેયમ્ ।
પરવ્યાખ્યાચ્છાયયા તુ તદ્બ્રહ્મ સત્યં સદૈકરૂપમિત્યર્થો વર્ણિતઃ ।
શ્લોકેવાચારમ્ભણમાત્રમિત્યસ્ય વાક્પૂર્વવ્યવહારાયૈવ નિષ્પન્નં કાર્ત્સ્ન્યેનેત્યર્થઃ

અનન્યત્કારણાત્કાર્યં પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગવત્ ।
મૃત્તિકાલોહબીજાદિનાનાદૃષ્ટાન્તવિસ્તરૈઃ

સમાનપ્રકરણેષૂપાદાનોપાદેયયોરૈક્યસ્યૈવ પ્રતિપાદનાચ્ચ ન કાર્યસ્ય મિથ્યાત્વં વાચારમ્ભણશ્રુતેરર્થઃ । કિન્તુ કારણાત્મકતૈવેતિ પ્રતિબોધયન્નાહ અનન્ય દિતિ ।
પાપકાદ્વ્યુચ્ચ રિતાનાં વિસ્ફુલિઙ્ગાનામગ્ન્યંશત્વેનાગ્ન્યનન્યત્વવદ્બ્રહ્મણ ઉદ્ભૂતસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યાપિ બ્રહ્માંશભૂતસ્ય બ્રહ્માનન્યત્વમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
ઇદં ચાનન્યત્વં મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ શ્રુતિષુ નિરૂપિતમિતિ યાવત્

નાશકદ્દગ્ધુમનલસ્તૃણં મજ્જયિતું જલમ્ ।
ન વાયુશ્ચલિતું શક્તઃ તચ્છક્ત્યાપ્યાયનાદૃતે

કાર્યાણાં કારણાત્મકત્વે ઉપત્તિરુક્તા ।
અર્થવાદરૂપમપિ તાત્પર્યલિઙ્ગમસ્તીત્યાહ નાશક દિતિ ।
કેનોપનિષદિ પ્રસિદ્ધો ઽયમર્થઃ

એકપ્રધાનવિજ્ઞાનાદ્વિજ્ઞાતમખિલં ભવેત્ ।
ઇત્યાદિવેદવચનતન્મૂલાપ્તાગમૈરપિ

બ્રહ્માત્મનાઽત્મલાભો ઽયં પ્રપઞ્ચશ્ચિદચિન્મયઃ ।
ઇતિ પ્રમીયતે બ્રાહ્મી વિભૂતિર્ન નિષિધ્યતે

નનુ ઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યોયેનાશ્રતં શ્રુતં ભવતી તિ પ્રતિજ્ઞાતમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં બ્રહ્મણ એકસ્યૈવ પારમાર્થ્યે ઘટતે ।
નતુ તદ્ભિન્નાનાં બહૂનાં પારમાર્થ્યે ।
તત્પ્રપઞ્ચસ્યાપારમાર્થ્યમકામેનાપિ સ્વીકર્તવ્યમિતિ ચેત્તત્રાહ એકે તિ ।
બ્રહ્મણો નિખિલજગદન્તરાત્મત્વેન નિખિલજગત્પ્રધાનતયા નિખિલસ્ય ચ તચ્છરીરત્વેન તત્પ્રકારતૈકસ્વરૂપતયા તસ્મિન્ જ્ઞાતે તદનન્તર્ગતં કિમપિ જ્ઞાતવ્યં મુખ્યં નાવશિષ્યત ઇતિ એકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાવાક્યસ્યાર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
ઇત્યાદી તિ ।
નિરુક્તાર્થપરૈઃ શ્રુતિવચનૈસ્તન્મૂલોપબૃંહણસ્મૃતિવચનૈશ્ચ બ્રહ્માત્મકત્વેન લબ્ધસ્વરૂપઃ પ્રપઞ્ચ ઇત્યેવ બોધ્યતે ।
ન તુ બ્રહ્મણો વિભૂતિભૂતઃ સ નિષિધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્માત્મનાઽત્મલાભ ઇતિ ।
આત્મનો લાભો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
બ્રહ્માભિન્નાન્તરાત્મના પ્રયોજ્યસ્વરૂપલાભવાનિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મતાત્મલાભો ઽયમિતિ સમસ્તપાઠઃ સંભાવ્ય ।
તત્ર ચ આત્મનો લાભઃ આત્મલાભઃ-સ્વરૂપસત્તા બ્રહ્મત્મતયા-બ્રહ્મત્મકત્વેન આત્મલાભો યસ્યેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
બ્રહ્માવિભૂતિભૂતસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય ન નિષેધઃ કૃતઃ શાસ્ત્રેષ્વિતિ નિરૂપિતમેતાવતા

33 ॥
તન્નિષેધે સમસ્તસ્ય મિથ્યાત્વાલ્લોકવેદયોઃ ।
વ્યવહારાસ્તુ લુપ્યેરન્ તથા સ્યાદ્બ્રહ્મધીરપિ

અથ પ્રપઞ્ચનિષેધસ્યાનુપપન્નત્વાદપિ નિષેધપરતયેવાપાતતઃ પ્રતિપન્નાતાં શ્રુતિવાક્યાનામપ્યાન્યપર્યમેવૈષ્ટવ્યમિત્યાશયવાનાહ તન્નિષેધ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચનિષેધે વિવક્ષિતે શાસ્ત્રવચનતઃ તત્તદર્થવિશેષપ્રતિપાદનોપાદાનાદ્યર્થાઃ સર્વે વ્યવહારા લૌકિકા વૈદિકાશ્ચ લુપ્યેરન્-અપ્રામાણિકા વિસંવાદિનશ્ચ ભવેયુઃ, સર્વસ્ય મિથ્યાત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ભેદવ્યવહારાણામપ્રામાણિકત્વમિષ્ટમેવેતિ ચેત્તત્રાહ તથે તિ ।
બ્રહ્મભિન્નસર્વમિથ્યાત્વે બ્રહ્મવિષયકધિય ઔપનિષદ્યા અપિવિલોપો ઽસત્યતા પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અસત્યકારણજન્યત્વાદસત્યત્વમસત્યવિષયત્વં ચ ભવેત્તસ્યા ઇતિ ભાવઃ

વ્યાવહારિકસત્યત્વાન્મૃષાત્વે ઽપ્યવિરુદ્ધતા ।
પ્રત્યક્ષાદેરિતિ મતં પ્રાગેવ સમદૂદુષમ્

નનુ પરમાર્થદૃષ્ટ્યા બ્રહ્મભિન્નસ્ય સર્વસ્ય મિથ્યાત્વે ઽપિ તતઃ પ્રાક્ અવિદ્યાતઃ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારાદિ નિરૂહ્યત ઇતિ ચેત્તત્રાહ વ્યાવહારિકે તિ ।
એતદ્દૂષણભાગો વિલુપ્તઃ ।
વ્યાવહારિકસત્તયા પ્રમાણપ્રમેયવ્યવહારોપપાદને વ્યાવહારિકપ્રમાણભાવેન શ્રુત્યાદિના જનિતા પરબ્રહ્મબુદ્ધિરપિ ભવતભિમતા વ્યાવહારિકાર્થમાત્રગોચરા ભવેત્ ; નિર્વિશેષબ્રહ્મમાત્રપારમાર્થ્યસ્યાપિ વ્યવહારૈકશરણત્વાત્ ।
તથા ચ બ્રહ્મમાત્રપારમાર્થ્યમપિ પરમાર્થસાધકાભાવાન્ન સિધ્યેત્ ।
એતદ્વિષયે પૂર્વાચાર્યૈઃ સૂરિભિરેવ પરાક્રાન્તં નિતરામિતિ વિસમ્યતે ઽત્રેતિ બોધ્યમ્

અતશ્ચોપનિષજ્જાતબ્રહ્માદ્વૈતધિતધિયા જગત્ ।
ન બાધ્યતે વિભૂતિત્વાદ્બ્રહ્મણશ્ચેત્યવસ્થિતમ્

( ઇતિ પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મવિભૂતિત્વસ્થાપનપૂર્વકમદ્વિતીયશ્રુત્યર્થવર્ણનમ્ ) અદ્વિતીયશ્રુતેઃ પ્રપઞ્ચાબાધકત્વનિરૂપણં નિગમયતિ અતશ્ચે તિ ।
બ્રહ્મણો વિભૂતિત્વાચ્ચ જગદ્બ્રહ્માદ્વૈતધિયા ન બાધ્યતે ।
સવિભૂતિકસ્યૈવ તસ્યાદ્વિતીયત્વધિય ઉપનિષત્સિદ્ધત્વાત્ ।
ચકારો ઽબાધિતપ્રતીતિસિદ્ધત્વાદિહેત્વન્તરસમુચ્ચાયકઃ ।
યદ્વા ચસ્ત્વર્થે ।
સમો ઽધિકો વા બાધ્યતે ।
ન તુ જગદ્વિભૂતિભૂતમિત્યર્થઃ

નનુ સત્ત્વે પ્રપઞ્ચસ્ય નાસ્તીતિ પ્રત્યયઃ કથમ્ ।
અસત્ત્વે વા કથં તસ્મિન્નસ્તીતિ પ્રત્યયો ભવેત્

પ્રપઞ્ચસ્યાદ્વિતીયશ્રુત્યા બાધ ઇતિ પરપક્ષો નિરસ્તઃ ।
અથ તસ્ય સદસદનિર્વચનીયત્વમપિ પરાભિમતં નિરસિતું વિચારમુપક્રમતે નનુ સત્ત્વે ઇતિ ।
સત્ત્વે પ્રપઞ્ચસ્ય નાસ્તીતિ બાધવિષયત્વં કથં ઘટતેત્યાક્ષેપો માધ્યમિકાદીનામ્ ।
અત્ર પ્રતીપક્ષઃ સાઙ્ખ્યાદીનામ્ અસત્ત્વેવે તિ ।
અસત્ત્વે સદ્બુદ્ધિબોધ્યત્વં પ્રતિપન્નં તસ્ય કથં ઘટેતેતિ

સદસત્ત્વં તથૈકસ્ય વિરુદ્ધત્વાદસમ્ભવિ ।
સદસત્પ્રત્યયપ્રાપ્તવિરુદ્ધદ્વન્દ્વસઙ્ગમે

તયોરન્યતરાર્થસ્ય નિશ્ચયાભાવહેતુતઃ ।
સદસત્ત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય જૈનાસ્તુ પ્રતિપેદિરે

નનુ અસ્તિનાસ્તિબુદ્ધિબલાત્સદસત્ત્વં વાચ્યમિતિ જૈનાઃ ।
તત્રાહ સદસત્ત્વમ્ ઇતિ ।
વિરુદ્ધદ્વયમસમ્ભવદેકસ્મિન્નોપગમાર્હમિતિ યાવત્ ।
વિચારપ્રસક્તિમાહ સદસ દિતિ ।
વિરુદ્ધાકારદ્વયપ્રસઙ્ગે પરસ્પરવિરોધાદુભયસ્યાન્યતરસ્યાકારસ્ય વાનિર્ણયાદ્ધેતોર્વિચારઃ પ્રાપ્તાવસર ઇતિ યાવત્ ।
અત્રવિચારઃ પ્રક્રમ્યતૈતિ શેષપૂરણેન વાક્યાર્થો વક્તવ્યઃ ।
તત્રાદાવનૈકાન્ત્યવાદિનાં જૈનાનાં મતમાહ સદસત્વમ્ ઇતિ ।
પ્રતીયમાનત્વાદેવૈકસ્મિન્ સદસત્ત્વયોર્ન વિરોધ ઇત્યભિમાનઃ ।
યદ્વા જૈનમતાનુવાદઃ સદસત્પ્રત્યયપ્રાપ્તે ત્યારભ્ય જૈનાસ્તુ પ્રતિજાનત ઇત્યન્તેન ।
સદસત્ત્વયોઃ પ્રતીયયોર્મધ્યે એકસ્યૈવ નિર્ણયે હેત્વભાવાદ્યથાપ્રતીતિ પ્રપઞ્ચસ્યોભયમેવૈષ્ટવ્યમિતિ જના આસ્થિતા ઇત્યર્થઃ ।
નિશ્ચયાભાવહેતુત ઇત્યનેન નિશ્ચયહેત્વભાવો વિવક્ષિતઃ ।
પાઠાન્તરં વા સંભાવ્યતે

39 ॥
સત્ત્વપ્રાપ્તિં પુરસ્કૃત્ય નાસ્તીતિ પ્રત્યયોદયાત્ ।
સદા સત્ત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય સાઙ્ખ્યાસ્તુ પ્રતિપેદિરે

એતદ્વિરોધિસત્ત્વેકાન્તવાદિકાપિલમતમાહ સત્ત્વપ્રાપ્તિમ્ ઇતિ ।
પ્રસક્તિપૂર્વકત્વાન્નિષેધસ્યોપજીવ્યત્વાત્સત્ત્વપ્રતીતિઃ પ્રબલા ।
તત્સદા સત્ત્વમેવ પ્રપઞ્ચસ્ય ।
નાસ્તીતિ ત્વભિવ્યક્ત્યભાવપરા પ્રતીતિરિત્યેતેષામાશયઃ

સદસત્પ્રત્યય પ્રાપ્તવિરુદ્ધદ્વન્દ્વસઙ્કટે ।
વિરોધપરિહારાર્થં સત્ત્વાસતત્વાંશભઙ્ગતઃ ।
સદસદ્ભ્યામનિર્વાચ્યં પ્રપઞ્ચં કેચિદૂચિરે

મતદ્વયપ્રત્યનીકં માયાવાદિનાં મતમાહ સદસ દિતિ ।
પ્રતીતિબલાત્સત્ત્વાસત્ત્વરૂપવિરુદ્ધધર્મદ્વયાપત્તિરૂપસઙ્કટે પ્રસક્તે વિરુદ્ધયોરૈકાધિકરણ્યાનુપપત્તિબલાત્સત્ત્વમસત્ત્વં ચ વિરુદ્ધં ધર્મદ્વયં પરિત્યજ્ય ન સત્ નાપ્યસદિતિ સદસદનિર્વચનિયં પ્રપઞ્ચ નિર્વચન્તિ શાઙ્કરા ઇત્યર્થઃ

સત્ત્વાસત્ત્વે વિભાગેન દેશકાલાદિભેદતઃ ।
ઘટાદેરિતિ મન્વાના વ્યવસ્થામપરે જગુઃ

નૈયાયિકાદીનાં પક્ષમાહ સદસત્ત્વે ઇતિ ।
વિભાગેનેતિ તૃતીયેત્થમ્ભાવે ।
વિભક્તદેશકાલાદિવિશેષતઃ સત્ત્વમસત્ત્વં ચ પ્રતીતં વ્યવસ્થિતં ઘટાદેર્ઘટત એવેતિ ભાવો ઽમીષામ્

તદેવં વાદિસમ્મર્દાત્ સંશયે સમુપસ્થિતે ।
નિર્ણયઃ ક્રિયતે તત્ર મીમાંસકમતેન તુ

તદેવમ્ ઇતિ ।
વાદિસંમર્દાત્-વાદિવિવાદાત્ ।
વિપ્રતિપત્તેરિતિ યાવત્ ।
વિપ્રતિપત્તેઃ સન્દેહોદયાત્ સન્દિગ્ધાર્થનિર્ણયાય વિચાર ઉપચિક્રમિષિતઃ ।
તત્ર પક્ષાન્તરાણાં સદોષત્વપ્રતિપાદનપૂર્વકં સોપાધિકસત્ત્વાસત્ત્વપક્ષો મીમાંસકાભિમતો નિર્ણીયતે સદ્યુક્ત્યેતિ ભાવઃ ।
ક્રિયત ઇતિ વર્તમાનવ્યપદેશસ્તત્સામીપ્યાત્ ।
પ્રતિજ્ઞાચેયં શ્રોતૃબુદ્ધિસમાધ્યર્થા

ઘટસ્વરૂપે નાસ્તિત્વમસ્તિત્વં યદ્યબૂબુધત્ ।
સ્યાદેવ યુગપત્સત્ત્વમસત્ત્વં ચ ઘટાદિષુ

ઇદાનીમિદમત્રાસ્તિ નાસ્તીત્યેવંવિધા યતઃ ।
દેશકાલદશાભેદાદસ્તિનાસ્તીતિ નો ધિયઃ

અતો દેશાદિભેદેન સદસત્ત્વં ઘટાદિષુ ।
વ્યવસ્થિતં નિરસ્તત્વા(સ્યા)દ્વાદસ્યેહ ન સમ્ભવઃ

તત્ર નિરુપાધિકસત્ત્વાસત્ત્વસમુચ્ચયપક્ષનિરસનેન સિદ્ધાન્તઃ સમનુવર્ણ્યતે ઘટસ્વરૂપ ઇત્યાદિના શ્લોકત્રયેણ ।
અયમર્થઃ - ઘટસ્વરૂપે નાસ્તિત્વં પ્રતીયમાનમેવ, નાસ્તીતિપ્રતીતિરેવેતિ યાવત્ , યદ્યસ્તિત્વમપિ તસ્ય પ્રત્યપાદયિષ્યત્ , યદ્વા પ્રતીતિઃ સત્ત્વમસત્ત્વં ચ નિરૂપાધિ યદિ પ્રત્યપાદયિષ્યત્ , તર્હિ સદસત્ત્વસમુચ્ચયો ઽભ્યુપાગંસ્યત ।
નચૈવમ્ ।
કિન્તુ કિઞ્ચિદ્દેશકાલાવસ્થાદિવિશેષેણ સત્ત્વમ્ , અન્યદેશાદ્યૌપાધિકમસત્ત્વમેવ ચ પ્રતિપાદયન્તિ પ્રતીતયઃ ।
અતો દેશાદિભેદતઃ સદસત્ત્વે વ્યવસ્થિતે ઘટાદૌ ।
તત્ વાદસ્યાન્યવાદસ્ય બાધાદિદોષદૂષિતત્વાન્ન સમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
નિરસ્તસ્યાદ્વાદસ્યેતિ પાઠઃ સમ્ભાવ્યતે ।
તદાયમર્થઃ - નિરસ્તસ્ય વ્યાઘાતબાધિતસ્ય સ્યાદ્વાદસ્ય સ્યાદસ્તિ, સ્યાન્નાસ્તીતિ જૈનાનામનૈકાન્ત્યવાદસ્ય ન સમ્ભવ ઇતિ ।
અત્ર ચ નૈયાયિકાદિમતં, તતઃ સિદ્ધાન્તે વિશેષશ્ચ શતદૂષણ્યાં વ્યવ્રિયત ષષ્ટિતમે વાદે શ્રીમન્નિગમાન્તાચાર્યચરણૈઃ ।
યથા ઉપાધિભેદાદુભયવ્યવસ્થેતિ પક્ષમદૂરવિપ્રકર્ષાત્પરિગૃહ્ણીમહે ।
ઉપાધિભેદસ્તુ સ્વાત્મના સત્ત્વમ્ , અન્યાત્મનાસત્ત્વમ્ ।
સ્વકાલે સત્ત્વમ્ , અન્યકાલે પુનરસત્ત્વમ્ ।
તથા સ્વદેશે સત્ત્વમ્ , અન્યદેશે પુનરસત્ત્વમિતિ ।
ઇહ તાદાત્મ્યં સંસર્ગો વા સત્ત્વમિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
તદ્વિરુદ્ધવેષેણ વસ્તુન્યેવાસદ્વ્યપદેશઃ ।
ષષ્ઠે તુ પક્ષે વિરુદ્ધધર્મયોગ એવ વસ્તુન્યસદ્વ્યવહારહેતુતયા વ્યપદિશ્યતે ।
ઘટો હિ ઘટાત્મના સન્ પટાત્મના પુનરસન્નિતિ નિર્દિશ્યતે ।
સન્નેવ સ્વદેશકાલયોઃ સ્વવિરોધિદેશકાલયોરસન્નિતિ ।
ઉપલમ્ભાનુકૂલત્વાલ્લાઘવાચ્ચેદમેવાદ્રિયન્તે વૃદ્ધાઃઇતિ ।
અત્રાયં વિવેકઃ - સત્તા તાદાત્મ્યતદિતરસંબન્ધાન્યતરલક્ષણા ।
અયં ઘટો ઽસ્તીત્યત્ર ઘટતાદાત્મ્યલક્ષણા સત્તા પ્રતીયતે ।
અત્રેદાનીં ઘટો ઽસ્તીત્યત્ર ચૈતદ્દેશકાલસંયોગલક્ષણા ।
તથા અયં પટો નાસ્તીત્યત્ર પટતાદાત્મ્યાભાવલક્ષણા પટાત્મનાસત્તા પ્રતીયતે ।
તત્ર તદા ઘટો નાસ્તીત્યત્ર ચ તદ્દેશકાલસંયોગાભાવલક્ષણાસત્તા પ્રતીયતે ।
એવં ભાવાભાવરૂપયોઃ સદસત્ત્વયોર્દેશાદિભેદેનોપપત્તિર્ઘટાદાવિતિ એકઃ પક્ષઃ ।
અભાવો ઽપિ ભાવાન્તરરૂપ એવેતિ પક્ષાન્તરણ્ ।
યથા ઘટત્વમેવ હિ અયં ઘટો ઽસ્તીત્યત્ર પ્રતીતં ઘટસ્ય સત્ત્વમ્ ।
તદેવાયં પટો નાસ્તીત્યત્રાપિ પ્રતીયતે પટાદ્ભેદરૂપમ્ ।
એવં સ્વદેશકાલસંબન્ધલક્ષણા સત્તૈવાન્યદેશકાલનાસ્તિતાપ્રતીતાવપિ વિષયો ભવતિ દેશાન્તરાદિસંબન્ધાભાવત્વેનેતિ ।
તથા ચ ધર્મવિશેષ એવ ભાવાનામસ્તિનાસ્તિપ્રતીતિગોચર ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
ઇદમેવ સિદ્ધાન્તિનામપિ સંમતમિતિ

45

નનુ દેશાદિસમ્બન્ધઃ સત એવોપપદ્યતે ।
ન દેશકાલસમ્બન્ધાદસતઃ સત્ત્વમિષ્યતે

સમ્બધો દ્વ્યાશ્રયસ્તસ્માત્સતઃ સત્ત્વં સદા ભવેત્ ।
અસતઃ કારકૈઃ સત્ત્વં જન્મનેત્યતિદુર્ઘટમ્

આદ્યન્તવાન્ પ્રપઞ્ચો ઽતઃ સત્કક્ષ્યાન્તર્નિવેશ્યતે ।
ઉક્તં ચ - આદાવન્તે ચ યન્નાસ્તિ નાસ્તિ મધ્યે ઽપિ તત્તથા ઇતિ ।
અતો નિશ્ચિતસદ્ભાવઃ સદા સન્નભ્યુયેયતામ્

અવિરોધેન સદસત્ત્વસમર્થનસમહમાનઃ સત્ત્વૈકાન્ત્યવાદી કાપિલો ઽત્ર પ્રત્યવતિષ્ઠતે નનુ દેશાદી તિ ।
પૂર્વમસતો ઘટાદેઃ સ્વદેશકાલસંબન્ધેન સત્તોત્પત્ત્યા દુરુપપાદા ।
સંબન્ધસ્ય સંયોગસ્ય સંબન્ધિદ્વયજન્યસ્યાસતિ સંબન્ધિન્યતરસ્મિન્નપિ સમુત્પત્તેરયોગાત્ ।
તથા ચ સ્વદેશકાલસંબન્ધાત્સત્ત્વમ્ ।
સત્ત્વે ચ સ્વદેશકાલસંબન્ધ ઇત્યન્યોન્યસંશ્રયઃ ।
અતઃ સત્ત્વમેવ સદા મન્તવ્યં ભાવાનામિતિ સતઃ સત્ત્વં સદા ભવે દિત્યન્તસ્યાર્થઃ ।
નનુ સદા સત્ત્વે કારકચક્રવ્યાપારાનર્થક્યં પ્રસજ્યેત ।
તત્પૂર્વમસત એવ કારકવ્યાપારેણોત્પત્તિર્વાચ્યેત્યત્રાહ અસત ઇતિ ।
અસતઃ પ્રયત્નશતેનાપિ નિષ્પત્ત્યા સત્ત્વં દુરુપપાદં સિકતાભ્યસ્તૈલસ્યેવ ।
કિઞ્ચાસત ઉત્પત્તૌ દણ્ડચક્રાદિતો ઽસત્ત્વાવિશેષાદ્ઘટસ્યેવ પટસ્યાપ્યુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ ।
કેનચિદેદ્વ્યાપારેણ શશે ઽપિ શૃઙ્ગસ્ય કદાચિદુદયપ્રસઙ્ગશ્ચ ।
એતદનુસન્ધાનેનોક્તમિતિ ।
નનૂપાદાનવિશેષે કાર્યવિશેષોત્પાદનસામર્થ્યપ્રતિનિયમાન્નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્મૈવમ્ , કાર્યગર્ભત્વમન્તરા સામર્થ્યનિયમસ્યાપિ દુર્નિરૂપત્વાત્ ।
તત્સદેવ કાર્યં કારકવ્યાપારેણાભિવ્યજ્યત ઇત્યેષ્ટવ્યમિત્યાહ આદ્યન્તવા નિતિ ।
આવિર્ભાવતિરોભાવલક્ષણાવેવ ચાદ્યન્તૌ ઉત્પાદવિનાશાવિતિ ભાવઃ ।
અત્ર સંવાદઃ આદા વિતિ ।
અત ઇતિ ।
સત્ત્વેન નિઞ્ચિતઃ સદા સન્નેવેતીષ્યતામિત્યર્થઃ

48

અસતઃ સર્વદાસત્ત્વં જન્યયોગાત્ ખપુષ્પવત્ ।
અસત્ત્વે ન વિશેષો ઽસ્તિ પ્રાગત્યન્તાસતોરિહ

( ઇતિ પ્રપઞ્ચસ્ય સત્ત્વપક્ષસમર્થનમ્ ) અસત ઇતિ ।
જન્યયોગાત્ - ઉત્પત્ત્યયોગાત્ ।
પ્રાગત્યન્તાસતોઃ - પૂર્વમસતોત્યન્તાસ તશ્ચ ।
ઇતિ કાપિલમતમુપપાદિતમ્ ।
અત્રોપપાદિતસ્ય કાપિલમતસ્ય પ્રતિક્ષેપપરઃ, મતાન્તરોપપાદનપ્રતિક્ષેપપરશ્ચ ગ્રન્થભાગો વિલુપ્ત ઇત્યૂહ્યતે ।
બુદ્ધિસૌકર્યાય સાઙ્ખ્યપક્ષપ્રતિક્ષેપપ્રકારો દિડ્માત્રં પ્રદર્શ્યતે ઽત્ર ।
દ્વવ્યં તાવત્ નિત્યમેવ ।
અવસ્થાભેદાસ્તુ ઘટત્વકપાલત્વાદય આગન્તુકાઃ ।
અવસ્થાવિશેષસમ્પત્ત્યર્થ એવ ચ કારકવ્યાપારઃ ।
દ્રવ્યસ્ય સત્ત્વાદેવ કારકવ્યાપારગોચરત્વમવસ્થાન્તરભાક્ત્વં ચ ઘટતે ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચ કારકચક્રસ્ય તસ્ય તસ્ય તત્ર તત્ર કાર્યે સામર્થ્યનિયમઃ સિધ્યતીતિ નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
તત્તદવસ્થાવિશિષ્ટવેષેણ જાતત્વનષ્ટત્વાદિપ્રતીતિશ્ચોપપદ્યતે ।
કારકચક્રસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વમિતિ પક્ષે તુ કારકજ્ઞાપકવિભાગાયોગઃ ।
અભિવ્યક્તેર્જ્ઞાનાદ્ભેદે પ્રકારાન્તરેણોત્પત્તિરેવાપતિતા ।
કિઞ્ચ અભિવ્યક્તેર્નિત્યત્વે કારકવ્યાપારવૈયર્થ્યમેવ ।
તસ્યા અપિ અભિવ્યક્ત્યન્તરસ્વીકારે ઽનવસ્થા ।
તસ્યા ઉત્પાદ્યત્વે ત્વસત્કાર્યવાદપ્રસઙ્ગઃ ।
તદભિવ્યક્તેરુત્પત્ત્યુપગમતો યથોપલમ્ભં તસ્યોત્પત્તિરુપગન્તુમુચિતા ।
સદેવ દ્રવ્યમવસ્થાન્તરભાક્સત્કાર્યં ભવતીત્યેવ સત્કાર્યવાદઃ સંરક્ષણીયઃ ।
અયમેવ ચ ત્રય્યન્તસિદ્ધો ઽપીતિ ।
આવિદ્યો ભેદપ્રપઞ્ચો મિથ્યા ।
અદ્વિતીયશ્રુત્યા ચ મિથ્યાત્વં ગમ્યતે ।
તચ્ચ પ્રતીતિબાધાભ્યાં સદસદ્વિલક્ષણત્વસિદ્ધેઃ સુપ્રતિષ્ઠિતમિતિ હિ માયાવાદિનાં મતમ્ ।
તચ્ચ પૂર્વોત્તરપ્રઘટ્ટકૈઃ પ્રતિક્ષિપ્તપ્રાયમેવેતિબોધ્યમ્

શ્વેતકેતુમુપાદાય તત્ત્વમિત્યપિ યચ્છ્રુતમ્ ।
ષષ્ઠપ્રપાઠકે તસ્ય કુતો મુખ્યાર્થસમ્ભવઃ

અથ નિર્વિશેષચિન્માત્રબ્રહ્માત્મૈક્યજ્ઞાનમેવાવિદ્યાનિવર્તકમ્ ।
નિર્વિશેષચિન્માત્રબ્રહ્માત્મૈક્યં ચ તત્ત્વમસિ વાક્યપ્રતિપન્નમિતિ વાદમદ્વૈતિનાં પ્રતિક્ષેપ્તું તત્ત્વમસિવાક્યાર્થવિચારમુપક્રમતે શ્વેતકેતુમ્ ઇતિ ।
ઉપાદાયસમ્બોધ્ય ।
છાન્દોગ્ય ઇત્યાદિઃ ।
જીવબ્રહ્મૈક્યે તત્ત્વમસિવાક્યમેવ મુખ્યં પ્રમાણમભિમન્યતે તૈઃ ।
અસ્યાપિ સમાનાધિકરણવાક્યસ્ય મુખ્યાર્થત્વં તન્મતે ન સંભવતીત્યહ તસ્યે ત્યાદિના

કાર્પણ્યશોકદુઃખાર્તશ્ચેતનસ્ત્વંપદોદિતઃ ।
સર્વજ્ઞસ્સત્યસઙ્કલ્પો નિસ્સીમસુખસાગરઃ ।
તત્પદાર્થસ્તયોરૈક્યં તેજસ્તિમિરવત્કથમ્

કાર્પણ્યે તિ ।
કાર્પણ્યં-દૈન્યમ્ , ગતિશૂન્યતા ।
શોકઃ ગતદુઃખાનુસન્ધાનજા ચિત્તવૈયાકુલી ।
દુઃખં વર્તમાનાનિષ્ટાનુભવલક્ષણમ્ ।
સમાનવિભક્ત્યા પ્રતિપન્નમૈક્યં જીવેશ્વરયોર્વિરુદ્ધસ્વભાવયોર્ન ઘટત ઇતિ મુખ્યાર્થાસંભવ એવેત્યાશયઃ

ત્વમર્થસ્થે તટસ્થે વા ..... ( તદેર્થસ્થે વિભેદકે ) ।
ગુણે તત્ત્વંપદશ્રુત્યોરૈકાર્થ્યં દૂરવારિતમ્

ત્વમર્થસ્થે ઇતિ ।
ત્વમર્થનિષ્ઠો ગુણો ઽજ્ઞત્વદુઃખિત્વાદિઃ ।
તદર્થનિષ્ઠશ્ચ સર્વજ્ઞત્વજગત્કારણત્વાદિઃ ।
સ ચ બ્રહ્મણસ્તટસ્થલક્ષણત્વેન પરાભિમતઃ ।
અનયોર્ધર્મયોરાશ્રયભેદકત્વાત્તત્ત્વમર્થયોરૈક્યં સુદૂરનિરસ્તમશ્વગર્દભયોરિવેત્યર્થઃ

અજ્ઞત્વસર્વવેદિત્વદુઃખિત્વસુખિતાદિકે ।
વિશેષણે વા ચિદ્ધાતોરથવાપ્યુપલક્ષણે ।
વિરુદ્ધગુણસઙ્કાન્તેર્ભેદઃ સ્યાત્ ત્વન્તદર્થયોઃ

નન્વજ્ઞત્વાદિ સર્વજ્ઞત્વાદિ ચોપલક્ષણતયૈવોચ્યતે, ન તુ વિશેષણતયા ।
ઉભયોપલક્ષિતં વસ્ત્વેકમેવેત્યર્થઃ ।
અતો ન વિરોધ ઇત્યત્રાહ અજ્ઞત્વે તિ ।
ચિદ્ધાતોઃ - ચિત્તત્ત્વાસ્ય ।
ઉપલક્ષણત્વે ઽપિ અજ્ઞત્વાદિનોપલક્ષ્યસ્ય જીવભાવસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિનોપલક્ષ્યસ્યેશ્વરભાવસ્ય ચ વૈયધિકરણ્યાદેવ ત્વન્તદર્થયોરૈક્યં ન સિધ્યતીત્યર્થઃ

વાચ્યૈકદેશભઙ્ગેન ચિદેકવ્યક્તિનિષ્ઠતા ।
સો ઽયં ગૌરિવત્તત્ત્વંપદયોરિત્યપેશલમ્

નનુ વિરોધાન્મુખ્યાર્થસ્ત્યજ્યતે ।
ચિન્માત્રે તુ પદદ્વયલક્ષણોપેયતે, યથા સો ઽયં રૌરિત્યત્ર તત્તેદન્તોપલક્ષિતે વસ્તુમાત્રે લક્ષણા પદદ્વયસ્ય તથેતિ શઙ્કતે વાચ્યે તિ ।
વાચ્યૈકદેશસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદસ્ય ત્યાગેન વિશેષ્યમાત્રે ચિન્માત્રે પદદ્વયસ્ય વૃત્તિઃ જહદજહલ્લક્ષણયેતિ ।
એતત્પ્રતિક્ષિપતિ ઇત્યપ્યપેશલમ્ ઇતિ ।
અપેશલમ્ - અસુન્દરમ્ ।
એકપદલક્ષણયૈવ વિરોધપરિહારે પદદ્વયલક્ષણાકલ્પના ન મનોરમેત્યર્થઃ

દેશકાલદશાભેદાદેકસ્મિન્નપિ ધર્મિણિ ।
વિરુદ્ધદ્વન્દ્વસઙ્કાન્તેઃ સો ઽયં ગૌરિતિ યુજ્યતે

દૃષ્ટાન્તે પદદ્વયસ્યાપિ ન લક્ષણેત્યાહ દેશકાલે તિ ।
તત્તા નામ તદ્દેશકાલયોગિતા ।
ઇદન્તૈતદ્દેશકાલયોગિતા ।
તત્તાવિશિષ્ટે ઇદન્તાન્વયસ્ય બાધે ઽપિ એકસ્મિન્ ધર્મિણ્યુભયાન્વયે ન વિરોધઃ । દેશદ્વયસંબન્ધઃ પરિચ્છિન્નસ્ય વસ્તુનઃ કાલભેદાત્પરિહ્રિયતે ।
કાલદ્વયસમ્બન્ધસ્તુ સ્થિરત્વાદેવ નિરૂહ્યતે ।
પ્રાતિપદિકાભ્યાં દેશદ્વયકાલદ્વયસંબન્ધસ્ય સમાનવિભક્ત્યા તદાશ્રયદ્રવ્યૈક્યસ્ય ચ પ્રતિપાદને ન વિરોધલેશો ઽપિ ।
અસ્મિન્નેવાર્થેસોયમિતિ વાક્યસ્ય તાત્પર્યમ્ ।
તન્ન પદદ્વયલક્ષણા દૃષ્ટાન્તે ઇત્યર્થઃ

સ્વપ્રકાશસ્ય ચિદ્ધાતોર્વિરુદ્ધદ્વન્દ્વસઙ્ગતૌ ।
ન વ્યવસ્થાપકં કિઞ્ચિદ્દેશકાલદશાદિકે

ન ત્વેવં ભવતા વક્તું શક્યત ઇત્યાહ સ્વપ્રકાશસ્યે તિ ।
નિર્વિશેષે ચિન્માત્રે વિરુદ્ધધર્મદ્વયસમ્બન્ધસ્યાવિરોધોપપાદકં દેશકાલાવસ્થાભેદાદૌ કિઞ્ચિદપિ ન ઘટતે ।
સ્વયમ્પ્રકાશસ્વરૂપત્વાદજ્ઞાનમપ્યવિરોધોપપાદકં ન શક્યશઙ્કતસ્મિન્નિતિ ભાવઃ

નિર્ધૂતનિખિલદ્વન્દ્વસ્વપ્રકાશે ચિદાત્મનિ ।
દ્વૈતાનર્થભ્રમાભાવાચ્છાસ્ત્રં નિર્વિષયં ભવેત્

બ્રહ્મણ્યવિદ્યાન્વયાયોગાદેવાવિદ્યાકૃતભેદદર્શનનિરસનાર્થત્વં શાસ્ત્રસ્ય નિર્વિશેષચિન્માત્ર બ્રહ્માત્મૈક્યવિષયત્વં ચ પરાભિમતં ન સંભવીત્યાહ નિર્ધૂતે તિ ।
દ્વન્દ્વશબ્દો ભેદવાચ્યત્ર ।
અજ્ઞાનેનૈવ ભેદભ્રમો વક્તવ્યઃ ।
ન ચ નિર્વિશેષે સ્વપ્રકાશે ચ તત્પ્રસક્તિઃ ।
તન્નિરસનીયસ્યાસિદ્ધેસ્તન્નિરાસકત્વાભિમતૈક્યજ્ઞાને શાસ્ત્રતાત્પર્યં ન કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
તન્નિરર્થકમાપદ્યેતાધ્યાત્મશાસ્ત્રં તત્ત્વમસિમહાવાક્યં વેત્યર્થઃ ।
એતેનાવિદ્યાકૃતાન્તઃકરણભેદ એવ જીવેશ્વરભાવકલ્પકોપાધિશ્ચિન્માત્રે ઇત્યપિ પરસ્તમ્ ।
અવિદ્યાયા એવાસમ્ભવાત્તત્રેતિ બોધ્યમ્

એતેન સત્યકામત્વજગત્કારણતાદયઃ ।
મા ... પરે ( માયોપાધૌ પરે )ઽધ્યસ્તાઃ શોકમોહદયઃ પુનઃ

અવિદ્યોપાધિકે જીવે વિનાશે નેતિ યન્મતમ્ ।
ક્ષુદ્રબ્રહ્મવિદામેતન્મતં પ્રાગેવ દૂષિતમ્

ચિન્માત્રે બ્રહ્મણ્યવિદ્યાન્વયાનુપપત્તિપર્યાલોચનયા કૈશ્ચિદદ્વૈતિભિઃ કલ્પિતં માયાવિદ્યોપાધિભેદં તત એવેશેશિતવ્યભેદં ચાપરમાર્થમુપપાદ્યમાનં નિરસ્યતિ એતેને તિ ।
એતેન-નિર્ધૂતત્રિવિધભેદે ચિન્માત્રે માયાવિદ્યોપાધિભેદાસિદ્ધ્યૈવ ।
માયોપાધૌ-માયોપહિતચિન્માત્રે પરે-ઈશ્વરે ।
વિનાશેનેતિ ।
તત્ત્વમસિવાક્યજન્યૈક્યસાક્ષાત્કારેણ માયાવિદ્યોપાધિનાશે તત્કલ્પિત ઈશજીવભાવો ઽપિ નિવૃત્તો નાવતિષ્ઠત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રાગેવ દૂષિતમ્ ઇતિ ।
એતદ્દૂષણભાગો વિલુપ્તઃ ।
અપરમાર્થત્વેનાભિમતયોસ્તયોઃ કલ્પકાભાવાદસિદ્ધિરેવ ।
સ્વતઃકલ્પનાયામાત્માશ્રયઃ ।
બ્રહ્મણ એવ તત્કલ્પકત્વે બ્રહ્મસ્વરૂપસ્ય નિત્યત્વાત્તયોર્નિત્યત્વપ્રસક્તિઃ ।
ઐક્યજ્ઞાનેન નિવૃત્ત્યુપગમે ઽપિ તસ્ય ક્ષણિકત્વાદેવ પુનરપિ બ્રહ્મસ્વરૂપબલાત્તયોઃ કલ્પનાપ્રસઙ્ગઃ ।
કિઞ્ચ માયાયા ભ્રાન્તિજનકત્વે દુઃખાદિજનકત્વે ચાવિદ્યાતો વિભાગાસિદ્ધિઃ ।
તસ્યા યથાર્થબુદ્ધિજનકત્વે ક્રીડારસમાત્રપરિકરત્વે ચાપુરુષાર્થત્વાયોગાત્તન્નિરસનાનુપપત્તિઃ ।
અનાદિભાવરૂપાયાસ્તસ્યા જ્ઞાનમાત્રતો નિરસનાયોગશ્ચેત્યાદિ દૂષણમનુસન્ધેયમ્ ।
અવિદ્યાયા એવ બહુસંમતત્વાન્માયાવિદ્યોપાધિભેદવાદિનો ઽમી ક્ષુદ્રા બ્રહ્મવિદો ઽદ્વૈતિષ્વિતિ ચ બોધ્યમ્

60 ॥
ચિત્સ્વરૂપે વિશિષ્ટે વા માયાવિદ્યાદ્યુપાધયઃ ।
પૂર્વસ્મિન્ સર્વસાઙ્કર્યં પરજીવાવિભાગતઃ

ઉત્તરસ્મિન્નપિ તથા વિશિષ્ટમપિ ચિદ્યદિ ।
ચિત્સ્વરૂપં હિ નિર્ભેદં માયાવિદ્યાદ્યુપાધિભિઃ ।
વિભિન્નમિવ વિભ્રાન્તં વિશિષ્ટં ચ ... (મતં તવ )

ઉપાધિભેદોપગમાસમ્ભવ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદુપગમેન દૂષણાન્તરં ચોચ્યતે ચિત્સ્વરૂપે ઇતિ ।
કિં ચિન્માત્રેમાયાવિદ્યાદ્યુપાધયઃ સંબન્ધન્તે, ઉત વિશિષ્ટે ।
નિરંશે ચિન્માત્રે માયાવિદ્યાસમ્બન્ધે તત્પ્રયુક્તસ્વભાવભેદા એકસ્મિન્નેવ પ્રસજ્યન્તે ઇતિ જીવેશ્વરસ્વભાવસાઙ્કર્યપ્રસઙ્ગઃ ।
વિશિષ્ટે ચેત્ કિં તદ્વિશેષણમ્ ? માયાવિદ્યા ચેતિ ચેદાત્માશ્રયઃ, જીવત્વેશ્વરત્વે ઇતિ ચેદન્યોન્યાશ્રયઃ, અન્યત્તુ વિશેષણં દુર્વચમેવ ।
કિઞ્ચ માયયાવિદ્યયા વા સંવિત્સ્વરૂપસ્ય ચ્છેદાસમ્ભવાદેકમેવ તત્તદુપહિતં ભવેદ્ગગનમિવ મઠાન્તવર્તિઘટેન મઠેન ચોપહિતમ્ ।
તથા ચ હસ્તપાદાદ્યવચ્છિન્નસુખદુઃખભોગ એકસ્યૈવ યથા જીવસ્ય, તથા તત્તદુપાધિપ્રયુક્તૈશ્વર્યદુઃખાદિભોગ એકસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યત ઇતિ જીવપરસ્વભાવાવ્યવસ્થિતિરેવેત્યર્થઃ

62 ॥
તટસ્થાવસ્થિતા ધર્માઃ સ્વરૂપં ન સ્પૃશન્તિ કિમ્ ।
ન હિ દણ્ડિશિરશ્છેદાદ્દેવદત્તો ન હિંસિતઃ

નન્વૌપાધિકપ્રદેશભેદોપગમાદ્બ્રહ્મણિ ન જીવેશસ્વભાવસાઙ્કર્યમિતિ ચેત્તત્રાહ તટસ્થે તિ ।
માયયાવિદ્યયા વોપહિતં તટસ્થમિત્યુચ્યતે બ્રહ્મ ।
તન્નિષ્ઠસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદેરજ્ઞત્વાદેશ્ચ દણ્ડેન કુણ્ડલેન વોપહિતે કાદાચિત્કદણ્ડાદિવિશેષણવત્તયા તટસ્થશબ્દિતે દેવદત્તે વર્તમાનસ્ય સુખસ્ય દુઃખસ્ય ચ દેવદત્તાત્મનીવ બ્રહ્મણિ સમ્બન્ધો દુર્વાર એવેતિ ભાવઃ ।
તત્રાનન્દિત્વપ્રસઙ્ગસ્ય સહ્યત્વાત્કથઞ્ચિહુઃખિત્વસ્યાસહ્યસ્ય પ્રસઙ્ગે નિદર્શનમાહ નહી તિ ।
ઉપાધિભેદે ઽપિ વિરુદ્ધસમાવેશપ્રસઙ્ગો દુર્વારઃ ।
વસ્તુભેદમન્તરા કલ્પિતપ્રદેશભેદમાત્રેણ વ્યવસ્થા દુર્ઘટા ।
તથાચ માયાવિદ્યોપાધિભે દકલ્પનાપાર્થેતિ સ્થિતમ્

અચિદંશવ્યપોહેન ચિદેકપરિશેષતા ।
અતસ્તત્ત્વમસીત્યાદેરર્થ ઇત્યપ્યસુન્દરમ્

( ઇતિ તત્ત્વમસિવાક્યસ્ય પરાભિમતબ્રહ્માત્મૈક્યપરત્વે ઽનુપપત્ત્યુપપાદનમ્ ) એતેન માયાવિદ્યોપાધિરૂપવિશેષણભેદપરિત્યાગેન વિશેષ્યીભૂતચિન્માત્રૈક્યં તત્ત્વમસિવાક્યાર્થ ઇત્યપિ નિરસ્તમિત્યાહ અચિદંશે તિ ।
પદદ્વયલક્ષણા, બ્રહ્મણ્યેવ દોષાપત્તિશ્ચેત્યુક્તમેતાવતા

અબ્રહ્માનાત્મતાભાવે પ્રત્યક્ ચિત્ પરિશિષ્યતે ।
તત્ત્વંપદદ્વયં જીવપરતાદાત્મ્યગોચરમ્ ।
તન્મુખ્યવૃત્તિ તાદાત્મ્યમપિ વસ્તુદ્વયાશ્રયમ્

અથ પરમતે સામાનાધિકરણ્યાર્થસ્ય તાદાત્મ્યસ્યાપ્યનુપપત્તિમુપપાદયતિ અબ્રહ્મે તિ ।
બ્રહ્મભિન્નસ્યાનાત્મત્વે તત્ત્વંપદદ્વયલક્ષ્યાર્થ એક પ્રત્યક્તત્વં ચિન્માત્રમવ શિષ્યતે ।
તત્ર ચ સમાનાધિકરણવાક્યાર્થસ્ય તાદાત્મ્યસ્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
અત્રોત્તરાર્ધં વિલુપ્તમિત્યૂહ્યતે ।
તચ્ચ એકશેષે તુ તાદાત્મ્યં ચિન્માત્રે નૈવ સમ્ભવેત્ ઇતિ સ્યાત્ ।
એકશેષે તાદાત્મ્યાનુપપત્તિમેવ વિવૃણોતિ તત્ત્વમ્ ઇતિ ।
સમાનાધિકરણમિતિ શેષઃ ।
તસ્ય મુખ્યવૃત્તિર્યત્ર તત્ તન્મુખ્યવૃત્તિ ।
વસ્તુદ્વયાશ્રયમ્ ઇતિ ।
ભેદસમાનાધિકરણાભેદસ્ય તાદાત્મ્યસ્યાત્યન્તાયાભેદે ઽસમ્ભવ ઇતિ ભાવઃ ।
અત્ર યાદવપ્રકાશપ્રક્રિયયા ભાટ્ટપ્રક્રિયયા વા નિરૂપ્યતે તાદાત્મ્યમિતિ બોધ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ વસ્તુદ્વયાશ્રય મિત્યસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તધર્મભેદવદેકવસ્ત્વાશ્રિતમિત્યર્થઃ ।
ધર્મદ્વારકભેદવિશિષ્ટસ્વરૂપાભેદ એવ ચ તાદાત્મ્યં મતમિતિ વિવેકઃ

ભેદાભેદવિકલ્પસ્તુ યસ્ત્વયા પરિચોદિતઃ ।
અભેદાભેદિનો ઽસત્યે બન્ધે સતિ નિરર્થકઃ

નનુ ભેદાભેદસ્તાદાત્મ્યમિતિ ન સંભવતિ ।
ભેદાભેદયોરભેદે ઽત્યન્તભેદે ઽપિ ભેદાભેદસ્યાસિદ્ધેઃ ।
ભેદાભેદે વા તત્રાપિ તથેત્યનવસ્થેતિ ચેત્તત્રાહ ભેદાભેદે તિ ।
અયં વિકલ્પનપ્રકારો નોપલભ્યમાનગ્રન્થભાગે ઽસ્તિ ।
તદ્ભાગો વિલુપ્તઃ સ્યાદ્વા ।
ભિન્નયોસ્તાદાત્મ્યમુતાભિન્નયોઃ ।
આદ્યે ઘટઃ પટ ઇતિ પ્રસજ્યતે ।
અન્ત્યે ઘટો ઘટ ઇતીતિ વા ભેદાભેદવિકલ્પો બોધ્યઃ ।
અભેદાભેદિનઃ-ભેદાભેદિભિન્નસ્ય, અત્યન્તભિન્નસ્યાત્યન્તાભિન્નસ્ય વા બન્ધે - તાદાત્મ્યસમ્બન્ધે અસતિ-અપ્રામાણિકે સતિ ભવત્કૃતો ઽયં વિકલ્પો ઽપાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ન હિ ઘટો ઘટ ઇતિ વા ઘટઃ પટ ઇતિ વા સામાનાધિકરણ્યં દૃષ્ટમ્ ।
કિન્તુ નીલો ઘટ ઇત્યેવ ।
તદ્ભેદાભેદ એવ તાદાત્મ્ય મેષ્ટવ્યમ્ ।
ભેદાભેદયોર્ભેદ એવ ।
ન ચ ભેદે તયોર્વિરોધાદેકત્ર સમાવેશો ન ઘટત ઇતિ વાચ્યમ્ , નીલઘટયોઃ પ્રતીતત્વાદેવ તયોર્વિરોધાભાવાત્ ।
ધર્મતો ભેદઃ સ્વરૂપતો ઽભેદ ઇતિ વાવિરોધ ઇતિ ભાવઃ

અભેદો ભેદમર્દી તુ સ્વાશ્રયીભૂતવસ્તુનોઃ ।
ભેદઃ પરસ્પરાનાત્મ્યં ભાવાનામેવમેતયોઃ

સ્વરૂપમભ્યુપેત્યૈવ ભેદાભેદવિકલ્પયોઃ ।
ભેદાભેદં વિકલ્પયતઃ સ્વવ્યાઘાતો ઽપીત્યાહ અભેદ ઇતિ શ્લોકદ્વયેન ।
ભેદમર્દીતિઇતિ ક્વચિત્પાઠઃ ।
તત્ર ઇતિશબ્દસ્ય એવમિત્યનેનાન્વયઃ ઇત્યેવમિતિ ।
ભેદમર્દી-અત્યન્તભેદનિરાસકઃ ।
એતયોઃ-ભેદાભેદયોઃ સ્વરૂપં સ્વરૂપભેદમુપગમ્યૈવ ભેદો ઽભેદો વેતિ વિકલ્પકોટ્યોર્બાધનં દૂષણં ક્રિયતે ।
તેનસ્વાભ્યુગમેન, વાગ્બાધા-ભવદુક્તદૂષણવચનોપરોધઃ ।
પ્રસજ્યત ઇતિ શેષઃ ।
ત્વં ચ સ્વાભ્યુપગમવિરુદ્ધવચનત્વેન નિગૃહ્યસ ઇત્યર્થઃ

68 ॥
ભિન્નાભિન્નત્વસમ્બન્ધસદસત્ત્વવિકલ્પનમ્ ।
પ્રત્યક્ષાનુભાવાપાસ્તં કેવલં કણ્ઠશોષણમ્

ભિન્નાભિન્નત્વે તિ ।
ભિન્નાભિન્નત્વસ્ય ધર્મિણા સમ્બન્ધો ઽસ્તિ ન વા ।
આદ્યે તત્સમ્બન્ધે ઽપિ સમ્બન્ધાન્તરં વાચ્યમ્ ।
તત્રાપિ તથેત્યનવસ્થા ।
અન્ત્યે અસમ્બદ્ધસ્ય વિશિષ્ટબુદ્ધિનિર્વાહકત્વં તસ્ય ન સ્યાદિતિ વિકલ્પનમપિ કણ્ઠશોષણમાત્રફલકં પ્રત્યક્ષાનુભવબાધિતં ચેત્યર્થઃ

નીલે નીલમતિર્યાદૃગુત્પલે નીલધીર્હિ સા ।
નીલમુત્પલમેવેદમિતિ સાક્ષાચ્ચકાસ્તિ નઃ

નીલ ઇતિ ।
નીલરૂપવતિ ઘટાદૌ નીલબુદ્ધિર્યથા નીલસમવાયાવગાહિની વિદિતા નાપલપ્યા, એવં નીલમુત્પલમિતિ વિદિતાપ્રસિદ્ધા નીલતાદાત્મ્યમતિરપિ નાપલપ્યા ।
સ્વપરનિર્વાહકસમાધિના સ્વરૂપસમ્બન્ધેન વાનવસ્થા પરિહાર્યેતિ ભાવઃ

યથા વિદિતસંયોગસમ્બન્ધે ઽપ્યક્ષગોચરે ।
ભેદાભેદાદિદુસ્તર્કવિકલ્પાધાનવિભ્રમઃ

તદ્વત્તાદાત્મ્યસમ્બન્ધે શ્રુતિપ્રત્યક્ષમૂલકે ।
શ્રુતિદણ્ડેન દુસ્તર્કવિકલ્પભ્રમવારણમ્

તાદાત્મ્યસમ્બન્ધવિદ્વેષિપ્રયુક્તાનાં દુસ્તર્કાણાં પ્રત્યક્ષશાસ્ત્રપરાહતત્વમેવ પ્રપઞ્ચયતિ યથે તિ ।
સંયોગે ભેદાભેદાદિતુસ્તર્કો યથા-ભિન્નયોઃ સંયોગ ઉતાભિન્નયોઃ ।
આદ્યે હિમવદ્વિન્ધ્યયોરપિ સંયોગપ્રસઙ્ગઃ ।
અન્ત્યે સ્વેનૈવ સ્વસ્ય સઃ ।
સંયોગો ધર્મિણો ભિન્નો ન વા ।
ભેદે તસ્યાપિ સમ્બન્ધાન્તરં તસ્યાપિ તથેત્યનવસ્થા ।
અભેદે સંયોગ એવ ન સિધ્યતીત્યાદિઃ ।
સ્ફુટપ્રતિપન્ને સંયોગે દુસ્તર્કતન્મૂલવિકલ્પનાદિ યથા ભ્રમલક્ષણં કણ્ઠશોષણમાત્રમ્ , પ્રત્યક્ષપરાહતં ચ ; એવં નીલોત્પલાદિતાદાત્મ્યે પ્રત્યક્ષે જીવબ્રહ્મતાદાત્મ્યે ચ શાસ્ત્રસિદ્ધે દુસ્તર્કવિકલ્પનાદિ પ્રત્યક્ષશાસ્ત્રદણ્ડનિવારિતમિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિદણ્ડેનેતિ પ્રકૃતતત્ત્વમસિવાક્યાર્થાભિપ્રાયેણોક્તમ્

72 ॥
નિર્દેષાપૌરુષેયી ચ શ્રુતિરત્યર્થમાદરાત્ ।
અસકૃત્તત્ત્વમિત્યાહ તાદાત્મ્યં બ્રહ્મજીવાયોઃ

જીવપરયોસ્દાત્મ્યે ઽભ્યાસરૂપં તાત્પર્યલિઙ્ગમપ્યસ્તીત્યાહ નિર્દેષે તિ ।
પ્રવૃત્તિનિમિત્તરૂપધર્મભેદેન ધર્મિસ્વરૂપાભેદેન ચ તાદાત્મ્યં તત્ત્વમસીત્યાદૌ ત્વમાદિશબ્દાનાં તત્તચ્છરીરકબ્રહ્મપર્યન્તતયા નિરૂપણીયમ્ , તદાદિપદાનાં બ્રહ્માત્મકપરતયા વા ।
યાદવપ્રકાશાદિમતે તુ જીવબ્રહ્મસ્વરૂપગતાવેવ ભેદાભેદાવિતિ વિવેકઃ

બ્રહ્માનન્દહ્રદાન્તઃસ્થો મુક્તાત્મા સુખમેધતે ।
ફલે ચ ફલિનો ઽભાવાન્મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થતા ।
એકશેષે હિ ચિદ્ધાતોઃ કસ્ય મોક્ષઃ ફલં ભવેત્

( ઇતિ પરમતે સામાનાધિકરણ્યાર્થાયોગવર્ણનમ્ ) એતાવતા પરમતે પ્રાતિપદિકયોરિવ સમાનવિભક્તેરપિ ન મુખ્યાર્થતેતિ વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
યદ્યપિ અભેદમાત્રસ્ય સમાનવિભક્ત્યર્થત્વં સમ્ભવતિ ।
તથાપિ પ્રવૃત્તિનિમિત્તધર્મભેદપ્રહાણાન્ન સામાનાધિકરણ્યમુખ્યાર્થતા પરમત ઇતિ બોધ્યમ્ ।
અથ ચિન્માત્રપરિશેષે ઽપિ ન યુક્તઃ ।
તથા સતિ મોક્ષસ્યાપુરુષાર્થતાપ્રસક્તેરિત્યાહ બ્રહ્મે તિ ।
એષ બ્રહ્મ પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ ગ્રીષ્મે શીતમિવ હ્રદમ્ ઇતિવચનાનુસારેણ બ્રહ્માનન્દસ્ય હ્રદત્વરૂપણમ્ , સકલસંસારતાપક્લેશહરત્વાન્નિરતિશયાહ્લાદકરત્વાચ્ચ તસ્ય ।
બ્રહ્માનન્દં હૃદન્તઃસ્થ ઇતિ પૂર્વમુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સમીચીનઃ ।
મુક્તાત્માપરિચ્છિન્નબ્રહ્માનન્દસાગરે નિમગ્નો નિત્યપ્રવૃદ્ધસુખો વરીવર્તિતરામિતિ શાસ્ત્રમર્યાદા ।
પરમફલે મોક્ષે ભોક્તૃત્વાવસ્થાપન્નસ્ય સ્વસ્ય વિલયં ચેજ્જાનીયાન્નાભિલષ્યેત્તામિત્યર્થઃ ।
એકશેષે-નિર્વિશેષચિન્મા ત્રપરિશેષે, કસ્ય-બ્રહ્મણો જીવસ્ય વા મોક્ષઃ ફલમ્ ? ન બ્રહ્મણઃ, નિત્યમુક્તત્વાત્ , નાપિ જીવસ્ય, તસ્યૈવ તદા વિલયાદિતિ ભાવઃ ।
ચિન્માત્રમેવ બ્રહ્મ જીવસ્ય સ્વરૂપમિતિ ચેત્તર્હિ બ્રહ્મણ એવાવિદ્યાજીવભાવાદિ વક્તવ્યમ્ ।
તચ્ચ શ્રુતિયુક્તિપરાહતમિતિ ધ્યેયમ્ ।
એવમવિદ્યાપરિકલ્પિતજીવેશ્વરત્વાદિવિકલ્પપરિત્યાગેન નિર્વિશેષચિન્માત્રૈક્યંન્તત્ત્વમસિવાક્યાર્થ ઇત્યત્ર દૂષણજાતં પ્રોક્તમ્

કિઞ્ચ પ્રપઞ્ચરૂપેણ કો નુ સંવિદ્વિવર્તતે ।
ન તાવદ્ઘટધીસ્તસ્યામસત્યામપિ દર્શનાત્

ન હિ તસ્યામજાતાયાં નષ્ટાયાં વાખિલં જગત્ ।
નાસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમુક્તૌ પ્રત્યક્ષબાધનાત્ ।
નાપ્યન્યસંવિત્ તન્નાશે ઽપ્યન્યેષામુપલમ્ભનાત્

અથ પ્રપઞ્ચભ્રમાધિષ્ઠાનસ્ય તદ્ભ્રમહેતોશ્ચ સ્વરૂપવિમર્શેનાપિ પરમતે ઽસામઞ્જસ્યમુદ્ભાવયતિ કિઞ્ચે ત્યાદિના ।
વિવર્તતે અયથાકારેણ ભાસતે ।
દર્શનાત્ - ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય દૃષ્ટેઃ ।
અધિષ્ઠાનમન્તરાઽરોપ્યપ્રતીત્યયોગાન્ન ઘટપટાદિધિયામાગમાપાયિનીનાં પ્રપઞ્ચભ્રમાધિષ્ઠાનત્વં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ ।
જગત્ - ભેદપ્રપઞ્ચઃ ।
તદ્ભાનમિતિ યાવત્ ।
નાપી તિ ।
પટજ્ઞાનનાશે ઽપિ અન્યેષાં ઘટાદિભેદાનામુપલમ્ભાન્ન પટજ્ઞાનાદેરપિ પ્રપઞ્ચાધ્યાસાધિષ્ઠાનત્વં સંભવતીત્યર્થઃ ।
સંવિદેવ પ્રપઞ્ચભ્રમાધિષ્ઠાનમિતિ પરેષાં મતમ્ ।
તત્ર ઘટપટાદિસંવિદાં નાધિષ્ઠાનત્વં સમ્ભવતીત્યુક્તં ભવતિ

76 ॥
નનુ સંવિદભિન્નૈકા ન તસ્યામસ્તિ ભેદધીઃ ।
ઘટાદયો હિ ભિદ્યન્તે ન તુ સા ચિત્ પ્રકાશનાત્

ઘટધીઃ પટસંવિત્તિસમયે નાવભાતિ ચેત્ ।
નૈવં, ઘટો હિ નાભાતિ સા સ્ફુરત્યેવ તુ સ્ફુટમ્

ઘટવ્યાવૃત્તસંવિત્તિરથ ન સ્ફુરતીતિ ચેત્ ।
તદ્વ્યાવૃત્તિપદેનાપિ કિં સૈવોક્તાથ વેતરત્ ।
સૈવ ચેદ્ભાસતે ઽન્યચ્ચેન્ન બ્રૂમસ્તસ્ય ભાસનમ્

અત્ર પરેષામાશઙ્કા નનુ ઇતિ ।
અખણ્ડા સંવિદેકા નિત્યાવિભ્વી ચ ।
ઘટાદીનામેવાન્યજ્ઞાનેષ્વભાસમાનાનાં ભેદઃ ।
સંવિદસ્તુ સર્વજ્ઞાનેષુ પ્રકાશમાનત્વાદેકત્વમેવ ।
તસ્યાં ભેદબુદ્ધિસ્ત્વૌપાધિકવિષયા ન યથાર્થસંવિત્સ્વરૂપભેદવિષયા ।
સૈવ પ્રપઞ્ચભ્રમાધિષ્ઠાનં ભવતિ ।
ઘટબુદ્ધિઃ પટજ્ઞાનકાલે ન ભાસતે, કિન્તુ પટધીરેવેતિ ચેત્ , મૈવમ્ ।
તદા ઘટ એવ ન ભાસતે ।
જ્ઞાનં તુ ભાસત એવ ।
નનુ ઘટવિષયકત્વવિશિષ્ટસંવિદઃ પટજ્ઞાને ઽભાનમિતિ ચેત્ , મૈવમ્ ।
ઘટવિષયકત્વરૂપં ઘટવ્યાવૃત્તત્ત્વમપિ સંવિત્સ્વરૂપમેવ ।
અતઃ પટજ્ઞાને તસ્ય ભાનમેવ ।
ઘટઃ પરં ન ભાસતે ।
તસ્યાતિરિક્તત્વે તુ પટજ્ઞાને તદભાને ઽપિ સંવિદોભાનમક્ષતમેવેતિ સમુદિતાશયઃ

78

કિઞ્ચાસ્યાઃ સ્વપ્રકાશાયા નીરૂપાયા ન હિ સ્વતઃ ।
ઋતે વિષયનાનાત્વાન્નાનાત્વાવગ્રહભ્રમઃ

નનુ સંવિદિભેદાભાવે ઘટજ્ઞાનમિદં, પટજ્ઞાનં તત્ , એકમુત્પન્નમપરં વિનષ્ટમિત્યાદ્યનુપપન્નં ભવેદિત્યત્રાહ કિઞ્ચે તિ ।
નીરૂપાયાઃ-નિરાકારાયાઃ ।
નિર્વિશેષાયા ઇતિ યાવત્ ।
નાનાત્વાવગ્રહભ્રમઃ-નાનાત્વરૂપાસદાકારોપહિતત્વભ્રમઃ ।
સ્વપ્રકાશાયા ઇતિ હેતુગર્ભમ્ ।
સંવિન્ન નાના સ્વપ્રકાશત્વાત્ , યન્નાના તદસ્વપ્રકાશં યથા ઘટાદીતિ ।
સંવિદિ નાનાત્વપ્રતીતિરપિ વિષયભેદૌપાધિકી ભ્રાન્તિરેવ ।
ન તુ વાસ્તવો ભેદસ્તસ્યામિતિ ભાવઃ

ન વસ્તુ વસ્તુધર્મો વા ન પ્રત્યક્ષો ન લૈઙ્ગિકઃ ।
ઘટાદિવેદ્યભેદો ઽપિ કેવલં ભ્રમલક્ષણઃ

નનૂપાધિભેદેનૈવ ભેદો ઽપિ તત્ર વાસ્તવો ભવેત્ ।
સાંસર્ગિકસ્ય ધર્મસ્ય તત્ર તત્રોદયદર્શનાદિત્યત્રાહ ને તિ ।
વિષયભેદસ્યૈવાવાસ્તવિકત્વાત્તત્પ્રયુક્તં સંવિન્નાનાત્વમપ્યવાસ્તવિકમેવેતિ ભાવઃ ।
ભેદસ્ય ચાવાસ્તવિકત્વં દુર્નિરૂપત્વાત્ ।
તથાહિ-ભેદો ન તાવદ્વસ્તુસ્વરૂપમ્ ।
પ્રતિયોગિગ્રહાપેક્ષગ્રહસ્ય ભેદસ્ય તદનપેક્ષગ્રહસ્વરૂપત્વાયોગાત્ ।
નાપિ વસ્તુધર્મો ઽયમ્ ।
ભેદસ્ય ધર્મિભેદો ધર્માન્તરમ્ ।
તસ્યાપિ સ્વધર્મિભેદો ધર્માન્તરમ્ , એવમુપર્યપિ ।
એવં ઘટસ્ય પટભેદો ધર્મઃ, પટભેદભેદો ઽપિ તથા, એવં તદ્ભેદો ઽપીતિ ચાનવસ્થાપ્રસક્તેઃ ।
એવં સ્વરૂપતો દુર્નિરૂપસ્ય પ્રમાણતો ઽપિ દુર્નિરૂપત્વમ્ ।
યથા-પ્રત્યક્ષં તાવન્ન ભેદગ્રાહિ, ક્ષણિકસ્ય તસ્ય સ્વરૂપપ્રતિયોગિગ્રહણપૂર્વકભેદગ્રહણપર્યન્તાવસ્થાનાભાવાદ્વિરમ્ય વ્યાપારાયોગાચ્ચ ।
યુગપદેવ ત્રિતયં ગૃહ્ણાતિ ચેત્ , સમૂહાલમ્બનવદુપશ્લેષવિશેષાસિદ્ધિઃ ।
પ્રત્યક્ષેણ ભેદગ્રહણાભાવાદેવ તન્મૂલાવિનાભાવગ્રહાધીનોદયમનુમાનમપિ ન ભેદે પ્રમાણં ભવેદિતિ હૃદયમ્ ।
નનુ તર્હિ ભેદગ્રહઃ કથમ્ ? તત્રાહ કેવલં ભ્રમલક્ષણ ઇતિ

યદા, તદા તદાયત્તો ધીભેદાવગ્રહોદયઃ ।
કુતઃ, કુતસ્તરાં તસ્ય પરમાર્થત્વસમ્ભવઃ

યદે તિ ।
સંવિદિનાનાત્વસ્ય સ્વાભાવિકત્વકથા સુદૂરે ।
ઔપાધિકમપિ નાનાત્વં ન ।
ઉપાધિભેદસ્યાભાવાત્ ।
કિન્તુ અનાદ્યવિદ્યાદોષમૂલાપરમાર્થોપાધિભેદાધીનનાનાત્વ ભ્રમમાત્રમિત્યર્થઃ ।
એવં જ્ઞાને વિષયભેદેન ભેદબુદ્ધિરયથાર્થેત્યુક્તમ્

કિઞ્ચ સ્વયંપ્રકાશસ્ય સ્વતો વા પરતો ઽપિ વા ।
પ્રાગભાવાદિસિદ્ધિઃ સ્યાત્ , સ્વતસ્તાવન્ન યુજ્યતે

સ્વસ્મિન્ સતિ વિરુદ્ધત્વાદભાવસ્યાનવસ્થિતેઃ ।
સ્વનિમિત્તપ્રકાશસ્ય સ્વસ્યાભાવે ઽપ્યસમ્ભવાત્ ॥
અનન્યગોચરત્વેન ચિતોન પરતો ઽપિ ચ

અથોત્પત્ત્યાદિપ્રતીત્યા ભેદબુદ્ધિરપિ તત્રાયથાર્થૈવેતિ નિરૂપયિતુમુત્પત્ત્યાદ્યયોગમાહ કિઞ્ચે તિ ।
સંવિદઃ પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો વા કિં તયૈવ ગૃહ્યતે ? ઉત સંવિદન્તરેણેતિ વિકલ્પ્ય પ્રથમં કલ્પ પ્રતિક્ષિપતિ સ્વત ઇતિ ।
સ્વેન સતા સ્વાભાવો ગૃહ્યત ? ઉતાસતા ? આદ્યન્દૂષયતિ સ્વસ્મિ ન્નિતિ ।
અન્ત્યં દૂષયતિ સ્વનિમિત્તે તિ ।
સ્વાધીનસ્ય પ્રકાશસ્ય સ્વસ્ય ગ્રાહકસ્યાભાવે ઽસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ।
પરત ઇતિ કલ્પં દૂષયતિ અનન્યે તિ ।
પ્રતિયોગિનમુલ્લિખ્ય હ્યભાવો ગ્રાહ્યઃ ।
જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરગોચરત્વાભાવાન્ન જ્ઞાનાન્તરેણાપિ તત્પ્રાગભાવગ્રહણં સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
સંવિન્નાનાત્વોપગમે ઽપિ ન તત્પ્રાગભાવગ્રહસમ્ભવ ઇત્યભ્યુપગમ્ય વાદઃ કૃતઃ ।
નત્વદ્વૈતિનામભિમતં વસ્તુતઃ તન્નાનાત્વમિતિ બોધ્યમ્

84 ॥
કિઞ્ચ વેદ્યસ્ય ભેદાદેર્ન ચિદ્ધર્મત્વસમ્ભવઃ ।
રૂપાદિવત્ , અતઃ સંવિદદ્વિતીયા સ્વયંપ્રભા

સંવિદિ નાનાત્વાભાવે પ્રમાણમાહ કિઞ્ચે તિ ।
ભેદો ન ચિતો વેદ્યત્વાદ્રૂપાદિવદિત્યનુમાનમત્ર વિવક્ષિતમ્ ।
અત ઇતિ ।
ભેદસ્ય દુર્નિરૂપત્વાત્સંવિદ્ધર્મત્વાસમ્ભવાચ્ચ સાદ્વિતીયા-સજાતીયવિજાતીયસ્વગતભેદશૂન્યૈવ, સ્વયમ્પ્રકાશત્વાચ્ચ તુચ્છવ્યાવૃત્તેતિ ભાવઃ

અતસ્તદ્ભેદમશ્રિત્ય યદ્વિકલ્પાદિજલ્પિતમ્ ।
તદવિદ્યાવિલાસો ઽયમિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

( ઇતિ પરકીયસંવિદેકત્વવ્યવસ્થાપનાનુવાદઃ ) અત ઇતિ ।
યતો નિર્ભેદત્વં સંવિદઃ, અતઃ કિં ઘટસંવિદધિષ્ઠાનમાહોસ્વિત્પટ- સંવિદિત્યાદિવિકલ્પજલ્પનં યત્ , સો ઽયં સંવિદ્ભેદાવલમ્બી વિકલ્પાદિવાદઃ સંવિત્સ્વરૂપયાથાત્મ્યાજ્ઞાનકાર્ય ઇત્યદ્વૈતિનો મન્યન્ત ઇત્યર્થઃ

હન્ત બ્રહ્મોપદેશો ઽયં શ્રદ્દધાનેષુ શોભતે ।
વયમશ્રદ્દધાનાઃ સ્મો યે યુક્તિં પ્રાર્થયામહે

અનૂદિતં પરમતં પ્રતિક્ષેપ્તુમુપક્રમતે હન્તે તિ ।
હન્તેતિ વ્યામોહવત્સુ પરેષુ ખોદો વ્યજ્યતે ।
શ્રદ્ધામાત્રશરણેષુ વિનેયબુદ્ધિષુ નિરૂપણાસમર્થેષુ ભવદભિમતો ઽયં બ્રહ્મોપદેશઃ શોભતે નામ ।
યુક્તિવિમર્શકા વયં તુ નાત્ર ભવદીયે બ્રહ્મોપદેશે શ્રદ્ધાલવઃ ।
અતો ઽસ્માન્ રઞ્જયિતું સત્પ્રમાણતર્કા એવોપાદેયાઃ, ન તુ શુષ્કોપદેશા ઇતિ ભાવઃ

પ્રતિપ્રમાતૃવિષયં પરસ્પરવિલક્ષણાઃ ।
અપરોક્ષં પ્રકાશન્તે સુખદુખાદિવદ્ધિયઃ

આદૌ તાવત્ સંવિન્નાનાત્વમનુભવસિદ્ધં નાપલાપાર્હં કૂટયુક્તિભિરિત્યાહ પ્રતિપ્રમાત્રિ તિ ।
પુરુષભેદેન, એકસ્મિન્નપિ પુરુષે વિષયભેદેન, એકસ્મિન્નેવ વિષયે કાલભેદેન કરણભેદેન ચ ધિયો નાના પ્રત્યાત્મમધ્યક્ષસિદ્ધાઃ સુખદુઃખાદિવદિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનનાનાત્વાપલાપે તુલ્યનયેન સુખદુઃખનાનાત્વસ્યાપ્યપલાપપ્રસઙ્ગઃ ।
ઇષ્ટશ્ચેદનુભવવિરોધ ઇતિ ભાવઃ

સમ્બન્ધિવ્યઙ્ગ્યભેદસ્ય સંયોગેચ્છાદિકસ્ય નઃ ।
ન હિ ભેદઃ સ્વતો નાસ્તિ નાપ્રત્યક્ષશ્ચ સમ્મતઃ

નનુ યથા નિર્ભેદે ઽપ્યાકાશે સમ્બન્ધિવ્યઙ્ગ્યો ભેદો ઘટાકાશો ઽયમયં તુ મઠાકાશ ઇતિ પ્રતીયતે, એવં સંવિદ્યપિ વિષયાશ્રયવ્યઙ્ગ્યો ભેદો ન વાસ્તવ ઇતિ ચેત્તત્રાહ સમ્બન્ધી તિ ।
યથા ભૂતલઘટસંયોગો ઽયમ્ , સ તુ કુડ્યમુસલસંયોગ ઇતિ સમ્બન્ધિભેદેનૈવ વ્યાવૃત્તતયા પ્રતીયમાનઃ સંયોગભેદો વાસ્તવ એવ સમ્બન્ધિજન્યત્વાત્તસ્ય, યથા વા ચૈત્રસ્ય ઘટેચ્છા, મૈત્રસ્ય પટેચ્છેત્યેવં સમ્બન્ધિભેદેન ભિન્નતયા પ્રતીયમાના ભિન્નભિન્નૈવેચ્છા તત્તત્પુરુષીયા તદા તદા જાયમાના, એવં વિષયાશ્રયભેદેન પ્રતીયમીનઃ સંવિદ્ભેદો ઽપિ વાસ્તવિક એવ કાલાદિભેદેન જાયમાન ઇતિ ભાવઃ ।
સિદ્ધાન્તે તત્તત્પુરુષે વર્તમાનસ્ય ધર્મભુતજ્ઞાનસ્યૈકત્વે નિત્યત્વે ઽપિ તત્તદર્થપ્રકાશનાર્થપ્રસરણાવસ્થાભેદવિશિષ્ટવેષેણ નાનાત્વમનિત્યત્વં ચ સંમતં, પ્રકૃતેર્નિત્યૈકત્વે ઽપિ તત્પરિણામભેદાનામિવેત્યવધેયમત્ર

યદિ સર્વગતા નિત્યા સંવિદેવા(કા)ભ્યુપેયતે ।
તતઃ સર્વં સદા ભાયાત્ , ન વા કિઞ્ચિત્કદાચન

એવમુપલમ્ભબલાત્ સંવિન્નાનાત્વં સમાર્થ્ય તદૈક્યે બાધકમપ્યાહ યદી ત્યાદિના ।
નિત્યવિભુનઃ પ્રકાશકસ્યૈકસ્ય જ્ઞાનસ્ય સર્વવિષયસમ્બન્ધે સમાને સદા સર્વાર્થસ્ય ભાનપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રકાશકજ્ઞાનસમ્બન્ધે ઽપ્યભાને તુ કસ્યચિદપિ કદાપિ ભાનં ન સ્યાત્ ।
પ્રકાશેજ્ઞાનસંબન્ધાતિરેકિણો હેત્વન્તરસ્યાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ

તદાનીં ન હિ વેદ્યસ્ય સન્નિધીતરકારિતા ।
વ્યવસ્થા ઘટતે, વિત્તેર્વ્યોમવદ્વૈભવાશ્રયાત્

તદાનીમ્ ઇતિ ।
સન્નિધીતરત્-અસન્નિધાનમ્ ।
જ્ઞાનસન્નિધ્યસન્નિધિપ્રયુક્તાર્ઽથભેદે ભાનાભાનવ્યવસ્થા દુરુપપદા ।
જ્ઞાનસ્ય સર્વદા સર્વસમ્બદ્ધત્વાદ્ગગનવદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ સઙ્કોચવિકાસાભ્યાં જ્ઞાનસ્ય વિષયભેદે સન્નિધ્યસન્નિધી વ્યવસ્થિતે ઇતિ બોધ્યમ્

નાપિ કારણભેદેન, નિત્યાયાસ્તદભાવતઃ ।
ન ચ સ્વરૂપનાનાત્વાત્ , તદેકત્વપરિગ્રહાત્

એતત્કરણજન્યં જ્ઞાનમેતમેવાર્થં ગૃહ્ણાતીત્યેવં કરણભેદેનાપિ વ્યવસ્થા દુર્વચા ભવદ્ભિરિત્યાહ નાપી તિ ।
નિત્યત્વે જ્ઞાનસ્ય કરણાસમ્ભવાદિતિ યાવત્ ।
અર્થભેદેન જ્ઞાનભેદો ઽપિ દુર્વચઃ સંવિદદ્વૈતવાદિભિરિત્યાહ ન ચે તિ

તતશ્ચ બધિરાન્ધાદેઃ શબ્દાદિગ્રહણં ભવેત્ ।
ગુરુશિષ્યાદિભેદશ્ચ નિર્નિમિત્તઃ પ્રસજ્યતે

( ઇતિ સંવિદૈક્યમતદૂષણેન સંવિન્નાનાત્વોપપાદનમ્ ) પ્રકાશકસંવિદૈક્યવાદે લૌકિકવૈદિકમર્યાદાભઙ્ગપ્રસઙ્ગમપ્યુદ્ભાવયતિ તતશ્ચે તિ ।
નનુ પ્રકાશકસ્ય ચૈતન્યસ્યૈકત્વે ઽપિ ચક્ષુરાદિપ્રસૃતયાઽન્તરકરણવૃત્ત્યા વિષયસમ્બદ્ધયાવિદ્યાવરણનિવર્તન એવ ચૈતન્યં તં તમર્થં પ્રકાશયતીતિ વ્યવસ્થા ઘટત ઇતિ ચેત્ ; નૈતત્સાધુ ; વૃત્તેર્જડાયા અવિદ્યાવરણનિવર્તકત્વાયોગાત્ ।
તથાત્વે વા તસ્યા એવાર્થપ્રકાશકત્વમપિ ભવતુ ।
કિમન્તર્ગડુના ચૈતન્યેનેત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ ।
તદ્ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદેન જ્ઞાનભેદો મન્તવ્ય એવેતિ ભાવઃ

નનુ નઃ સંવિદો ભિન્નં સર્વં નામ ન કિઞ્ચન ।
અતઃ સર્વં સદા ભાયાદિત્યકાણ્ડે ઽનુજ્યતે

સર્વસ્ય સર્વદા ભાનપ્રસઙ્ગં સિદ્ધાન્તિનોદ્ભાવિતમાક્ષિપતિ પરઃ નનુ ઇતિ ।
સંવિદ્ભિન્નસ્ય સર્વસ્ય વિરહાદેવાસ્મન્મતે સર્વં સદા ભાયાદિત્ય સ્થાનંઽનુયોગો ભવતામિત્યર્થઃ

ઇદમાખ્યાહિ ભોઃ કિં નુ નીલાદિર્ન પ્રકાશતે ।
પ્રકાશમાનો નીલાદિઃ સંવિદો વા ન ભિદ્યતે

પ્રતિવક્તિ સિદ્ધાન્તી ઇદમ્ ઇતિ ।
કિં નીલાદિપ્રતીતિરેવ નાસ્તીત્યુચ્યતે, ઉત નીલાદેઃ સંવિદભિન્નત્વેન તત્પ્રતીતિઃ સંવિત્પ્રતીતિરેવાભિમન્યત ઇત્યર્થઃ

આદૌ પ્રતીતિસુભગો નિર્વાહો લોકવેદયોઃ ।
યતઃ પદપદાર્થાદિ ન કિઞ્ચિદવભાસતે

આદ્યઃ કલ્પો ન કલ્પત ઇત્યાહ આદા વિતિ ।
નાનાપ્રતીતિનિહ્નિવે નાનાપદપદાર્થપ્રતીતિનિર્વાહ્યઃ સર્વો લૌકિકો વૈદિકશ્ચ વ્યવહારઃ પ્રતીતિસુભગઃ-અબાધિતાનુભવસિદ્ધઃ સમ્યઙ્ નિર્વ્યૂઢો ભવેદ્ભવદ્ભિરિત્યુપાલમ્ભઃ ।
કથમ્ ઇતિ શેષપૂરણેન વ્યાખ્યેયમ્

દ્વિતીયે સંવિદો ઽદ્વૈતં વ્યાહન્યેત સમીહિતમ્ ।
યદ્યયં વિવિધાકારપ્રપઞ્ચઃ સંવિદાત્મકઃ ।
સાપિ સંવિત્તદાત્મેતિ યતો નાના પ્રસજ્યતે

દ્વિતીયં દૂષયતિ દ્વિતીય ઇતિ ।
પ્રતીયમાનનાનાપ્રપઞ્ચૈક્યે સંવિદો નાનાત્વં પ્રસજ્યત ઇત્યભિમતતદદ્વૈતહાનિરિત્યર્થઃ ।
એવં વદતો ઽપસિદ્ધાન્તશ્ચેતિ હાર્દમ્

નચાવિદ્યાવિલાસત્વાદ્ભેદાભેદાનિરૂપણા ।
સા હિ ન્યાયાનપસ્પૃષ્ટા જાતુષાભરણાયતે

અત્ર શઙ્કતે નચે તિ ।
નીલાદિભિદેતિ વિશેષ્યમધ્યાહાર્યમત્ર ।
ભિન્નત્વેનાભિન્નત્વેન વા નિરૂપયિતુમશક્યત્વં ચ તસ્યા અવિદ્યાવિલાસત્વાત્ ભેદાભેદયોરનિરૂપણં યસ્યા ભેદાભેદાનિરૂપણા ।
આવિદ્યાસ્ય નીલાદિભેદસ્ય મિથ્યાત્વાત્ મિથ્યાર્થે ચ દુર્ઘટત્વસ્ય ભૂષણત્વાદ્ભેદાભેદાનિરૂપણોપપત્તિઃ ।
ઉપપત્ત્યનનુવર્તિત્વાદેવ ચ સર્વં સદા ભાયાદિત્યાદ્યાપત્તેરપ્યનવકાશ ઇતિ હૃદયમ્ ।
પરિહરતિ સા હી તિ ।
જતુનો વિકારો જાતુષમ્ ।
ત્રપુજતુનોઃ ષુક્ ઇત્યણ્ ષુક્ ચ ।
અવિદ્યા હિ ન્યાયાનલસ્પૃષ્ટા જાતુષવન્ન જીવિતું પ્રભવતિ ।
તત્તદ્વિલાસત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય ન સેત્સ્યતિતરામિત્યાશયઃ

તથાહિ યદ્યવિદ્યેયં વિદ્યાભાવાત્મિકેષ્યતે ।
નિરુપાખ્યસ્વભાવત્વાત્સા ન કિઞ્ચિન્નિયચ્છતિ

અર્થાન્તરમવિદ્યા ચેત્સાધ્વી ભેદાનિરૂપણા ।
અર્થાનર્થાન્તરત્વાદિવિકલ્પો ઽસ્યા ન યુજ્યતે ।
વિદ્યાતોર્ઽથાન્તરં ચાસાવિતિ સુવ્યાહૃતં વચઃ

ન્યાયપરાહતત્વમેવાવિદ્યાયાઃ પ્રપઞ્ચયતિ તથાહી ત્યાદિના ।
અત્ર વિકલ્પઃ-કિં વિદ્યાભાવો ઽવિદ્યા, ઉત વિદ્યાભિન્નં ભાવાન્તરમિતિ ।
આદ્યે દૂષણમાહ નિરુપાખ્યે તિ ।
નિરુપાખ્યસ્વભાવત્વં શૂન્યસ્વરૂપત્વમ્ ।
તથા ચ સ્વયમેવાલબ્ધસત્તાવિદ્યા કથં પ્રપઞ્ચવ્યવસ્થાપિકા ભવેદિત્યાકૂતમ્ ।
કલ્પાન્તરમનૂદ્યદૂષયતિ અર્થાન્તરમ્ ઇતિ ।
સાધ્વી-ઉપપત્ત્યસહા, ભેદાનિરૂપણા-ભિન્નત્વેનાભિન્નત્વેન વાશક્યનિરૂપણા ચાવિદ્યાર્ઽથાન્તરં ચેદિત્યન્વયઃ ।
અત્ર સ્વવાગ્વિરોધમાહ અર્થાનર્થે તિ ।
સુવ્યાહૃતમિતિ વિપરીતલાક્ષણિકમ્ ।
અર્થાનર્થાન્તરત્વાદિવિકલ્પો ઽસ્યા ન યુજ્યતૈતિ વચનંવિદ્યાતોર્ઽથાન્તરમસાવિતિ ચ વચનં મિથો વિરુદ્ધમિતિ યાવત્

100 ॥
અથાર્થાન્તરભાવો ઽપિ તસ્યાસ્તે ભ્રાન્તિકલ્પિતઃ ।
હન્તૈવં સત્યવિદ્યૈવ વિદ્યા સ્યાત્પરમાર્થતઃ

અવિદ્યાયા અર્થાન્તરત્વમપિ કલ્પિતમેવેતિ ચેત્તત્રાહ અથે તિ ।
ભેદાનિરૂપણે ભવદભિમતા વિદ્યૈવ સ્યાદવિદ્યેતિ ભાવઃ

કિઞ્ચ શુદ્ધાજડા સંવિત્ , અવિદ્યેયં તુ નેદૃશી ।
તત્કેન હેતુના સેયમન્યૈવ ન નિરૂપ્યતે

વસ્તુતો ભિન્નત્વેનૈવ નિરૂપણમર્હત્યવિદ્યેત્યાહ કિઞ્ચે તિ ।
તથા ચ શુદ્ધાજડસંવિદપેક્ષયા વિકારાસ્પદાશુદ્ધજડાવિદ્યાયા ભેદ એવ પરમાર્થતઃ કુતો ન નિરૂપ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ પરમાર્થાવિદ્યાવિલાસો ભેદઃ સર્વો ઽપિ સંવિદ એકસ્યા એવ સકલાર્થપ્રકાશકત્વે સર્વદા ભાસેતેતિ દોષસ્તદવસ્થ ઇતિ ભાવઃ

અપિ ચેયમવિદ્યા તે યદભાવાદિરૂપિણી ।
સા વિદ્યા કિં નુ સંવિત્તિર્વેદ્યં વા વેદિતાથવા

અવિદ્યાયા ભિન્નાભિન્નત્વાભ્યામનિર્વચનીયત્વં નિરસ્ય તસ્યાઃ સ્વરૂપાનુપપત્તિમપ્યાહ અપિચેયમ્ ઇતિ ।
વિદ્યાભાવરૂપા વિદ્યાભિન્નરૂપા વાવિદ્યાસ્તુ ।
તત્ર પ્રતિયોગિભૂતા વિદ્યા કિંરૂપેતિ વિકલ્પનં વિમર્શનાર્થમ્

વેદ્યત્વે વેદિતૃત્વે ચ નાસ્યાસ્તાભ્યાં નિવર્તનમ્ ।
ન હિ જ્ઞાનાદૃતે ઽજ્ઞાનમન્યતસ્તે નિવર્તતે ॥
સંવિદેવેતિ ચેત્તસ્યા નનુ ભાવાદસમ્ભવઃ

તત્ર વિદ્યાયા વેદ્યરૂપત્વે વેદિતૃસ્વરૂપત્વે વા દોષમાહ વેદ્યત્વે ઇતિ ।
તયોરવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવાત્તદ્રૂપાયા વિદ્યાયા અપ્યવિદ્યાનિવર્તકત્વાભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
તે ઇત્યસ્યાગ્રે મતે ઇતિ શેષઃ ।
સંવિત્તિરૂપત્વે દોષમાહ સંવિદેવેતી તિ ।
સંવિદો નિત્યસિદ્ધત્વાત્સર્વગતત્વાચ્ચ તદભાવરૂપાવિદ્યાયા અસિદ્ધિરેવેતિ ભાવઃ

કિઞ્ચેયં તદ્વિરુદ્ધા વા, ન તસ્યાઃ ક્વાપિ સમ્ભવઃ ।
યતો ઽખિલં જગદ્વ્યાપ્તં વિદ્યયવાદ્વિતીયયા

વિદ્યા સંવિત્ , તદ્વિરુદ્ધાવિદ્યેત્યત્ર દૂષણમાહ કિઞ્ચેયમ્ ઇતિ ।
દિવાકરકરવ્યાપ્તે દેશે દિવાકરે વા તદ્વિરોધિનો ઽન્ધતમસસ્યેવ વિભ્વ્યા સંવિદા વ્યાપ્તે સર્વત્ર સંવિદિ વા નાવિદ્યાયાઃ સમાવેશસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ ।
વિદ્યાભિન્નાવિદ્યેત્યપિ દુર્વચમેવાદ્વૈતવાદિભિરિતિ સૂચ્યતે અદ્વિતીયયે ત્યનેન

અભાવો ઽન્યો વિરુદ્ધો વા સંવિતો ઽપિ યદીષ્યતે ।
તદાનીં સંવિદદ્વૈતપ્રતિજ્ઞાં દૂરતસ્ત્યજ

( ઇત્યવિદ્યાયાઃ સ્વરૂપાનિર્વચનીયત્વાનુપપત્તિવર્ણનમ્ ) કલ્પત્રયે ઽપિ દૂષણમાહ અભાવ ઇતિ ।
સંવિદભાવાદિરૂપાનાદિરવિદ્યાસ્તિ ચેત્ , સંવિદેવૈકાસ્તીતિ ભવદભિમતમદ્વૈતં ન સિધ્યેદિતિ ભાવઃ ।
નનુ સંવિન્માત્રં પરમાર્થસદિતિ પરમાર્થૈક્યમેવાસ્માકમભિમતમ્ ।
અવિદ્યાયા અપરમાર્થત્વેન તદનાદિત્વે ઽપિ નાસ્મદભિમતાદ્વૈતોપરોધ ઇતિ ચેદત્ર બ્રમઃ-અનાદિત્વેનોપગમ્યમાનાયા અવિદ્યાયાઃ કલ્પકદોષાન્તરાયોગેનાપારમાર્થ્યાયોગઃ ।
બ્રહ્મણ એવ તત્કલ્પકદોષત્વે દુર્ઘટત્વેન હેત્વન્તરાનપેક્ષત્વે વા મુક્તાવપિ તત્પ્રસઙ્ગઃ ।
અનાદિભાવસ્યાત્યન્તનાશાયોગાજ્જ્ઞાનનિવર્ત્યત્વસ્યાપ્યયોગ ઇતિ દિક્ ।
એવમવિદ્યાસ્વરૂપાનુપપત્તિરુક્તા

કિઞ્ચાસૌ કસ્ય ? જીવસ્ય, કો જીવો યસ્ય સેતિ ચેત્ ।
નન્વેવમસમાધાનમન્યોન્યાશ્રયણં ભવેત્

ન તે જીવાદવિદ્યા સ્યાત્ , ન ચ જીવસ્તયા વિના ।
ન બીજાઙ્કુરતુલ્યત્વં જીવોત્પત્તેરયોગતઃ

અથ તસ્યા આશ્રયાનુપપત્તિમાહ કિઞ્ચાસા વિતિ ।
ન વિદ્યતે સમાધાનં યસ્ય તદસમાધાનમ્ - અસમાધેયમ્ ।
અવિદ્યાકલ્પિતો જીવભાવઃ, તસ્મિન્ સિદ્ધ એવાવિદ્યાસિદ્ધિરિતિ જીવાવિદ્યાપક્ષે પરમતે ઽન્યોન્યાશ્રયો ઽસમાધેયઃ પ્રસજતીત્યર્થઃ ।
અસ્મન્મતે ઽકલ્પિતત્વાજ્જીવસ્ય તત્રાવિદ્યોપગમે ન દોષઃ ।
કિન્તુ ભવતામેવેતિ દ્યોત્યતે તે ઇતિ નિર્દેશેન ।
જીવાદિત્યસ્યાગ્રે ઽપિ વિનાપદં યોજ્યમ્ ।
નર્તેઇતિ વા પાઠઃ સમ્ભાવ્યતે ।
બીજાઙ્કુર ન્યાયેન સ દોષઃ પરિહાર્ય ઇત્યત્રાહ ને તિ ।
બીજાઙ્કુરપ્રવાહે ત્વન્યાન્યસ્ય બીજસ્યાઙ્કુરસ્ય ચોત્પાદ્યોત્પાદકભાવઃ ।
નૈવં પ્રકૃતે સમ્ભવતિ ।
એકજીવસ્થાને ઽનેકજીવપ્રસઙ્ગાજ્જીવાનામુત્પાદવિનાશપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિભાવઃ

108 ॥
બ્રહ્મણશ્ચેન્ન સર્વજ્ઞં કથં તત્ બંભ્રમીતિ તે(ભોઃ) ।
અવિદ્યાકૃતદેહાત્મપ્રત્યયાધીનતા ન તે ।
બ્રહ્મસર્વજ્ઞભાવસ્ય, તત્સ્વાભાવિકતાશ્રુતેઃ

નન્વસ્તુ તર્હિ બ્રહ્મૈવાશ્રયો ઽવિદ્યાયાઃ ।
તત્રાહ બ્રહ્મણ ઇતિ ।
સર્વં સર્વદા સર્વથા યથાવસ્થિતં સ્વતઃ સાક્ષાત્કુર્વતસ્તસ્ય નાનાવિધભ્રાન્તિલક્ષણાવિદ્યાશ્રયત્વં વિરુદ્ધત્વાન્ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મ બમ્ભ્રમીતીતિ તે ઽભિમતં કથં ઘટતે ? તસ્ય સર્વજ્ઞત્વેન ભ્રમાયોગાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ સંવિન્માત્રં બ્રહ્મ ।
તસ્ય સાર્વજ્ઞ્યમપ્યવિદ્યાકલ્પિતં મિથ્યાભેદપ્રપઞ્ચસદ્ભાવગોચરં ભ્રાન્તિલક્ષણં મિથ્યૈવેત્યત્રાહ અવિદ્યાકૃતે તિ ।
તે ઇત્યસ્યાગ્રે ઽભિમતેતિ શેષઃ ।
અવિદ્યામૂલાહઙ્કારનિબન્ધનતા ચ બ્રહ્મનિષ્ઠસ્ય સાર્વજ્ઞ્યસ્ય ન ઘટતે, પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચેતિ તસ્યાનન્યોપાધિકત્વશ્રવણાદિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણઃ સ્વભાવો ઽવિદ્યા, તન્મૂલત્વાત્સ્વા- ભાવિકત્વમિત્યર્થકરણં તૂપહાસ્યમ્ ।
સ્વભાવસ્ય દુરતિક્રમત્વાત્સદા બ્રહ્મણો ઽજ્ઞત્વાદનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગશ્ચ તથાસતીતિ બોધ્યમ્

ભેદાવભાસગર્ભત્વાદથ સર્વજ્ઞતા મૃષા ।
તત એવામૃષા કસ્માન્ન સ્યાચ્છબ્દાન્તરાદિવત્

એવમવિદ્યાકલ્પિતત્વં નિરસ્ય સાર્વજ્ઞ્યસ્ય ભેદાવભાસગર્ભત્વાદયથાર્થત્વમિત્યપિ નિરસ્ય તિ ભેદે તિ ।
અથશબ્દો યદ્યર્થકઃ ।
તત એવ-ભેદાવભાસગર્ભત્વાદેવ ।
અમૃષા યથાર્થવિષયા ।
પૂર્વોત્તરાર્ધાભ્યાં પૂર્વોત્તરપક્ષપ્રતિપાદનમ્ ।
ભેદસ્ય મિથ્યાત્વમેવાસિદ્ધમ્ ।
યેન તદવભાસકસ્યાયથાર્થત્વં મિધ્યેદિત્યાશયઃ

યથા શબ્દાન્તરાભ્યાસસઙ્ખ્યાદાયાઃ શાસ્ત્રભેદકાઃ ।
ભેદાવભાસગર્ભાશ્ચ યથાર્થાઃ, તાદૃશી ન કિમ્

શબ્દાન્તરાદિવ દિત્યુક્તમેવ વિવૃણોતિ યથે તિ ।
પૂર્વમીમાંસાયાં શબ્દાન્તરાભ્યાસસઙ્ખ્યાસંજ્ઞાગુણપ્રકરણાન્તરૈઃ કર્મભેદો નિરૂપ્યતે ।
તે શબ્દાન્તરાદયઃ શાસ્ત્રભેદકાઃ-તત્તદ્વિધિવાક્યસ્ય વિભિન્નવિભિન્નવિધેયકત્વેન ભેદવ્યવસ્થાપકાઃ ભેદકપ્રમાણભૂતાસ્તાન્ત્રિકૈર્મતાઃ, તન્મૂલા વિધેયભેદપ્રત્યયાશ્ચ યથાર્થા એવ યથા ; તથા સર્વજ્ઞતાપિ પારમાર્થિકાર્થભેદગોચરા યથાર્થૈવ કિં ન સ્યાદિત્યર્થઃ

સર્વજ્ઞે નિત્યમુક્તે ઽપિ યદ્યજ્ઞાનસ્ય સમ્ભવઃ ।
તેજસીવ તમસ્તસ્માન્ન નિવર્તેત કેનચિત્

પરબ્રહ્મણિ પરમેશ્વરે સ્વતઃ સર્વજ્ઞે ઽવિદ્યાયા અસમ્ભવ ઉક્તઃ ।
તત્ર તદુપગમે બાધકં ચાહ સર્વજ્ઞ ઇતિ ।
નિત્યમુક્તસ્વભાવત્વાત્સર્વજ્ઞત્વાચ્ચ બન્ધકાવિદ્યાપ્રતિભટે સર્વેશ્વર એવ યદ્યવિદ્યા વિન્દેત પદં ગભસ્તિમાલિનીવાન્ધતમસં તર્હિ ન તસ્યા નિવર્તકમન્યત્કિઞ્ચિદપિ સમ્ભવેદિત્યનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ તત્ત્વમસીતિવાક્યજન્યાપરોક્ષચિન્માત્રબ્રહ્માત્મૈક્યસાક્ષાત્કારેણૈવાવિદ્યાનિવૃત્તિરિતિ ચેત્ , નૈતત્સાધુ, વાક્યસ્યાપરોક્ષજનકત્વાભાવાત્ , શુકાદેઃ સાક્ષાત્કારેણૈવાવિદ્યાનિવૃત્તેઃ સંસારોપલમ્ભવિરોધાત્ , એકજીવવાદસ્ય ચ નિરાકરિષ્યમાણત્વાત્ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મ સ્વાવિદ્યયા બમ્ભ્રમીતિ, જીવઃ સ્વવિદ્યયા તદુન્મોચયતીતિ વિપરીતમિદમધ્યાત્મદર્શનં વેદાન્તિવિખ્યાતાનામ્ ।
સ્વરૂપવ્યાક્રિયૈવૈતન્મતસ્ય પરાક્રિયા ।
તથા ચામનન્તિ સ્મ પરાશરભટ્ટપાદાઃ
એતદ્રામાસ્ત્રં દલયતુ કલિબ્રહ્મમીમાંસકાંશ્ચ જ્ઞપ્તિર્બ્રહ્મૈતજ્જવલદપિ નિજાવિદ્યયા બમ્ભ્રમીતિ ।
તસ્ય ભ્રાન્તિં તાં શ્લથયતિ જિતાદ્વૈતવિદ્યસ્તુ જીવો યદ્યદ્દૃશ્યં તદ્વિતથમિતિ યે જ્ઞાપયાઞ્ચક્રુરજ્ઞાઃ ॥
ઇતિ

પ્રમાણત્વમદ્વૈતવચસામિતિ ।
નિયામકં ન પશ્યામો નિર્બન્ધાત્તાવકાદૃતે

નનુ ભેદકપ્રમાણાનાં સર્વજ્ઞત્વાદિવચનાનામપિ વ્યાવહારિકાર્થભેદગોચરાણાં વ્યાવહારિકમેવ પ્રમાણ્યમ્ ।
પરમાર્થપ્રમાણત્વં ત્વદ્વૈતવચસામેવ ।
પરમાર્થસ્તુ પરં બ્રહ્મ નિર્વિશેષસચ્ચિન્માત્રમેવ ।
તત્ર જીવેશ્વરાદિભેદો ઽપ્યવિદ્યયા વિનાનુપપન્ન ઇતિ બ્રહ્માશ્રિતૈવ સાનાયત્યા મન્તવ્યેતિ શઙ્કતે સર્વજ્ઞત્વાદી તિ ।
એતદ્દૂષયતિ નિયામકમ્ ઇતિ ।
ત્વત્કલ્પિતસઙ્કેતબલેન વિના નૈવંવિધવ્યવસ્થાયાં કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તિ ।
શાસ્ત્રં તુ ન ત્વદુક્તાર્થે પ્રમાણમ્ ।
તથાહિ-દ્વૈતાદ્વૈતશ્રુત્યોઃ પ્રકારનાનાત્વપ્રકાર્યેકત્વપરત્વાન્નન્યતરસ્યાપિ મિથ્યાર્થકત્વમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યશ્રુતીનાં ચ સર્વશરીરકસર્વાત્મભૂતબ્રહ્મૈક્યપરત્વમિતિ ન જીવભાવાદિકલ્પિકાવિદ્યા બ્રહ્મણ્યુપગન્તવ્યેતિ ચ હાર્દમ્ ।
વિસ્તૃતં ચૈતદાકરાદાવિતિ વિરમ્યતે

આશ્રયપ્રતિયોગિત્વે પરસ્પરવિરોધિની ।
કથં વૈકરસં બ્રહ્મ સદિતિ પ્રતિપદ્યતે

પ્રત્યક્ત્વેનાશ્રયો બ્રહ્મરૂપેણ પ્રતિયોગિ ચેત્ ।
રૂપભેદઃ કુતસ્ત્યો ઽયં યદ્યવિદ્યાપ્રસાદજઃ ।
નનુ સાપિ તદાયત્તેત્યન્યોન્યાશ્રયણં પુનઃ

બ્રહ્મણો ઽવિદ્યાશ્રયત્વે દૂષણાન્તરં ચાહ આશ્રયે તિ ।
પ્રતિયોગિત્વમત્ર વિષયત્વરૂપમ્ ।
કર્તૃકર્મભાવવિરોધો યુગપદેકત્રૈકસ્યાભિપ્રેતઃ ।
પરસ્પરવિરોધિની તિ ।
સદિતિ સત્તામાત્રમેકરસં સ્વપ્રકાશરૂપં બ્રહ્મ કથં સ્વવિષયકાવિદ્યાયતનં ભવેદાકારભેદાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
આકારભેદેનાવિરોધમાશઙ્કતે પ્રત્યક્ત્વેને તિ ।
સન્માત્રમેવ બ્રહ્મ સ્વપ્રકાશત્વરૂપેણાહન્ત્વરૂપેણ વા પ્રત્યક્ત્વેનાશ્રયો ઽવિદ્યાયાઃ, બ્રહ્મત્વેન વિષય ઇતિ ચેદયં રૂપભેદઃ કથમાયાતસ્તત્ર ? યદ્યવિદ્યયા, અન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગઃ ।
સ્વાભાવિકો ઽયમિતિ તુ ન વક્તું શક્યતે સવિશેષત્વભિયા પરૈરિતિ ભાવઃ જીવાવિદ્યાપક્ષ ઇવાત્રાપ્યન્યોન્યાશ્ર ઇતિ પુનરિત્યનેન દ્યોત્યતે

115 ॥
અવસ્તુત્વાદવિદ્યાયાઃ .....(નેદં તદ્દૂષણં યદિ) ।
વસ્તુનો દૂષણત્વેન ત્વયા ક્વેદં નિરીક્ષિતમ્

અત્ર શઙ્કતે અવસ્તુત્વા દિતિ ।
અપરમાર્થાવિદ્યાયા દુર્ઘટત્વં ભૂષણમેવ ।
નાતો ઽન્યાન્યાશ્રયણં દોષરૂપમિતિ પૂર્વોર્ધેન શઙ્કાનુવાદઃ ।
પરિહરતિ વસ્તુન ઇતિ ।
વ્યાવહારિક એવ પ્રપઞ્ચે ઽન્યોન્યાશ્રયાદિર્દેષસ્તત્ર તત્ર કથ્યતે ।
ન તુ પરમાર્થે ।
તસ્ય વ્યવહારાગોચરત્વોપગમાત્ ।
તથા ચાવિદ્યાયામપિ સ દોષો ભવેદેવેત્યર્થઃ

સસા.....ઉક્તારા ( સ્વસાધ્યસ્ય પુરસ્કારા ) દ્દોષો ઽન્યોન્યસમાશ્રયઃ ।
ન વસ્તુત્વાદવસ્તુત્વાદિત્યતો નેદમુત્તરમ્

સસા ઇતિ ।
અત્રાશુદ્ધિર્ગ્રન્થપાતશ્ચ વર્તતે ।
વસ્તુત્વમવસ્તુત્વં વાપ્રયોજકમ્ ।
સ્વસાધ્યસ્ય-સ્વાધીનસિદ્ધિકસ્યાર્થસ્ય સ્વસિદ્ધૌ હેતૂકારાદન્યોન્યાશ્રયો દોષઃ પ્રસજ્યતે ।
અતો ઽવસ્તુત્વાદિત્યુત્તરં ન સમીચીનમિત્યર્થઃ

કિઞ્ચાવિદ્યા ન ચેત્ ... (વસ્તુ વ્યવહાર્યં કથં ભવેત્ ) ।
નાપ્યવસ્ત્વિતિ ચો....... (ક્તૌ તુ વસ્તુત્વં સિધ્યતિ ધ્રુવમ્ ) ।
સમસ્તેન નઞા વસ્તુ પ્રથમં યન્નિષિધ્યતે ।
પ્રતિપ્રસૂતં વ્યસ્તેન પુનસ્તદિતિ વસ્તુતા

અતો ન વસ્તુ ના... (વસ્તુ ન સદ્વાચ્યં ન ચાપ્યસત્ ) ।
( ઇત્યવિદ્યાયા આશ્રયાનુપપત્તિનિરૂપણમ્ ) કિઞ્ચે તિ ।
અત્ર કતિપયે શ્લોકાવલુપ્તભૂયોંઽશકા ઉપલભ્યન્તે ઽશુદ્ધિબહુલાશ્ચ ।
દૃશ્યમાનશકલાનુસન્ધાનતઃ અવિદ્યાયા ન વસ્તુત્વં નાપ્યવસ્તુત્વમિતિ પક્ષસ્ય પ્રતિક્ષેપઃ કૃતો ઽત્રેત્યુન્નયામઃ ।
યથામતિ પૂરિતં શોધિતં ચાસ્માભિર્મૂલ એવ ( ) ચિહ્નમધ્યે પ્રદર્શિતમિત્યનુસન્ધેયમ્

119

121 ॥
કિઞ્ચ પ્રપઞ્ચનિર્વાહજનની યેયમાશ્રિતા ।
અવિદ્યા સા કિમેકૈવ નૈકા વા તદિદં વદ ॥
તદાશ્રયશ્ચ સંસારી તથૈકો નૈક એવ વા

બ્રહ્મણો ઽવિદ્યાશ્રયત્વે ઽનુપપત્તિમુક્ત્વા જીવાવિદ્યાપક્ષ એવ દૂષણાન્તરમાહ કિઞ્ચે ત્યાદિના ।
અવિદ્યા એકા, ઉતાહો અનેકા, તદાશ્રયો જાવો ઽપ્યેકો ઽનેકો વેતિ વિકલ્પઃ

સા ચેદેકા, તતસ્સૈકા શુકસ્ય બ્રહ્મવિદ્યયા ।
પૂર્વમેવ નિરસ્તેતિ વ્યર્થસ્તે મુક્તયે શ્રમઃ

( ઇત્યવિદ્યાયા એકાનેકત્વવિકલ્પ એકાવિદ્યાપક્ષદૂષણં ચ ) તત્રૈકાવિદ્યાપક્ષે દૂષણમાહ સા ચે દિતિ ।
શુકો મુક્તો, વામદેવો મુક્ત ઇતિ ખલુ શ્રૌતીપ્રસિદ્ધિઃ ।
તથા ચ શુકસ્ય બ્રહ્મવિદ્યયૈવ પ્રપઞ્ચહેતુરેકાવિદ્યા વિનષ્ટેતિ પ્રપઞ્ચાનુવૃત્તિરનુપપન્ના ।
બાધિતાનુવૃત્તિપક્ષે ઽપિ ભવાદૃશાનામર્વાચીનાનાં પુનર્મુક્ત્યર્થતત્ત્વજ્ઞાનસમ્પાદનાયાસો વિફલ એવ ।
બાધિતં હિ સ્વયમેવ નિવર્ત્સ્યતિ કઞ્ચિત્કાલમનુવર્તમાનમપીતિ ભાવઃ

સ્યાન્મતં નૈવ તે સન્તિ વામદેવશુકાદયઃ ।
યદ્વિદ્યયા નિરસ્તત્વાન્નાદ્યાવિદ્યેતિ ચોદ્યતે

મુક્તામુક્તાદિભેદો હિ કલ્પિતો મદવિદ્યયા ।
દૃશ્યત્વાન્મામકસ્વપ્નદૃશ્યભેદપ્રપઞ્ચવત્

યત્પુનર્બ્રહ્મવિદ્યાતસ્તેષાં મુક્તિરભૂદિતિ ।
વાક્યં તત્સ્વાપ્નમુક્ત્યુક્તિયુક્ત્યા પ્રત્યૂહ(હ્ય)તામિતિ

( ઇત્યેકાવિદ્યાકલ્પિતૈકજીવવાદાનુવાદઃ ) અત્રૈકજીવવાદેન પરઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે સ્યાન્મતમ્ ઇતિ ।
એક એવ તુ જીવઃ ।
સ એવ સ્વાપ્નવત્પ્રપઞ્ચં પશ્યતિ ।
સ્વપ્નદૃશ્યપુરુષતુલ્યાઃ શુકાદયઃ ।
તન્મુક્તિવચનમપિ સ્વાપ્નદેવદત્તમુક્તિવચનતુલ્યમપ્રમાણમેવ ।
તસ્ય તત્ત્વસાક્ષાત્કારત એવાવિદ્યાનિવૃત્તિર્ભવિતેતિ સમુદિતાશયઃ ।
અહમેવોક્તો જીવો મૂલાવિદ્યાકલ્પિતઃ ।
મદીયતૂલાવિદ્યાકલ્પિતાસ્ત્વન્યે જીવાઃ ।
મુક્તામુક્તાદિભેદો ઽપ્યેવમ્ભૂત એવેતિ મદવિદ્યયે ત્યનેનાભિપ્રેતમ્ ।
પ્રત્યૂહતામિતિ પાઠે તદ્વચનં કર્મ, સ્વાપ્નમુક્ત્યુક્તિયુક્તિબલેન સિદ્ધં પ્રત્યનુમાનં પ્રત્યૂહતાં બાધતામિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યૂહ્યતામિતિ પાઠઃ સમ્ભાવ્યતે ।
તત્ર ચ તદ્વચનં નિરુક્તયુક્ત્યા પ્રતિરુધ્યતામિત્યર્થઃ ।
સ્વાપ્નમિત્યુક્તિયુક્તા ઇતિ પ્રાચીનમુદ્રિતપાઠસ્તુ ન શુદ્ધઃ

125

નન્વીદૃશાનુમાનેન સ્વાવિદ્યાપરિકલ્પિતમ્ ।
પ્રપઞ્ચં સાધયત્ય(ન્ન)ન્યઃ કથં પ્રત્યુચ્યતે ત્વયા

ત્વદવિદ્યાનિમિત્તત્વે યો હેતુસ્તે વિવક્ષિતઃ ।
સ એવ હેતુસ્તસ્યાપિ ભવેત્સર્વજ્ઞસિદ્ધિવત્

પ્રતિક્ષિપતિ વાદમેનં નન્વીદૃશે તિ ।
સ્વાવિદ્યાપરિકલ્પિતત્વં તવ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ સાધયન્નન્યસ્તુલ્યનયેન ત્વયા કથં પ્રતિક્ષેપ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તદીયાનુમાનસ્યાપ્રયોજકત્વં ચેત્તુલ્યં તત્ત્વદનુમાને ઽપીતિ ભાવઃ ।
સર્વજ્ઞસિદ્ધિવ દિતિ ।
સુગતો યદિ સર્વજ્ઞઃ કપિલો નેતિ કા પ્રમા ।
ઉભૌ ચ યદિ સર્વજ્ઞૌ બુદ્ધિભેદઃ કથં તયોઃ ॥
ઇતિ ન્યાયેન પરસ્પરવિરોધાદુભયમપિ પરમાર્થતો ન સિધ્યતીતિ યાવત્ ।
યદ્વા સર્વેષાં જ્ઞાના જીવાનામૈક્યસ્ય સિદ્ધિરિવાન્યસ્ય સર્વસ્યૈકાવિદ્યાકલ્પિતત્વસ્યાપિ સિદ્ધિર્ન સેત્સ્યતિ ।
સાધકત્વાભિમતસ્યાભાસત્વાદિતિ ભાવઃ

128 ॥
ઇત્યન્યોન્યવિરુદ્ધોક્તિવ્યાહતે ભવતાં મતે ।
મુખમસ્તીતિ યત્કિઞ્ચિત્પ્રલપન્નિવ લક્ષ્યસે

પરિહસતિ પરમતં ઇત્યન્યોન્યેતિ ।
ત્વમન્યાન્ બાધસે ત્વદીયાન્ , ત્વાં ચાન્યે ત્વદીયા એવેતિ સુન્દોપસુન્દન્યાયપરાહતં યુષ્મન્મતમિતિ ભાવઃ

યથા ચ સ્વાપ્નમુક્ત્યુક્તિસદૃશી તદ્વિમુક્તિગીઃ ।
તથૈવ ભવતો ઽપીતિ વ્યર્થો મોક્ષાય તે શ્રમઃ

પ્રકારાન્તરેણાપિ વાદે ઽસ્મિન્ દૂષણમાહ યથે તિ ।
તદ્વિમુક્તિગીઃ - શુકાદેર્મુક્તિવાણી ।
શુકાદિભિરપ્યનધિગતા મુક્તિર્યુષ્યાભિઃ પ્રાપ્યેત્યસમ્ભવમ્ ।
સ્વાપ્નકલ્પૈવ સા ભવન્ત્યપિ ।
તદ્વૃથા પ્રયાસો યુષ્માકમિત્યર્થઃ

યથા તેષામભૂતૈવ પુરસ્તાદાત્મવિદ્યયા ।
મુક્તિર્ભૂતોચ્યતે તદ્વત્પરસ્તાદાત્મવિદ્યયા

અભાવિન્યેવ સા મિથ્યા ભાવિનીત્યપદિશ્યતામ્ ।
સન્તિ ચ સ્વપ્નદૃષ્ટાનિ દૃષ્ટાન્તવચનાનિ તે

મુક્ત્યર્થપ્રયાસં પરિત્યજ્ય મુક્તિર્ન ભવિતેત્યેવ સાધયતેત્યાહ યથે તિ ।
યથાધ્યાત્મવિદ્યયા શુકાદીનાં ભૂતૈવ મુક્તિરભૂતેત્યુચ્યતે, તથા ભવતાં તતઃ પશ્ચાદ્ભાવિન્યપિ સા મિથ્યા, ન ભાવિન્યેવ વસ્તુત ઇત્યુચ્યતામિત્યર્થઃ ।
સામર્થ્યાભાવિનીતિપ્રાચીનમુદ્રિતપાઠસ્તુ ન સમન્વિતઃ ।
નનુ મદીયતત્ત્વજ્ઞાનનિષ્પદ્યમાનમુક્તિમિથ્યાત્વં કથમિત્યત્રાહ સન્તી તિ ।
ભવદીયં તત્ત્વજ્ઞાનં નાવિદ્યાનિવર્તકં તત્ત્વજ્ઞાનત્વાત્ , સ્વાપ્નતત્ત્વજ્ઞાનવદિતિ હિ સુવચં ભવદુપદર્શિતદિશૈવેતિ ભાવઃ

132 ॥
નનુ નેદમનિષ્ટં મે યન્મુક્તિર્ન ભવિષ્યતિ ।
આત્મનો નિત્યમુક્તત્વાન્નિત્યસિદ્ધૈવ સા યતઃ

મુક્તેરભાવિત્વપ્રસઙ્ગો ઽસ્માકમિષ્ટ એવેતિ શઙ્કતે નનુ નેદમ્ ઇતિ ।
સા-મુક્તિઃ

તદિદં શાન્તિકર્માદૌ વેતાલાવાહનં ભવેત્ ।
યેનૈવં સુતરાં વ્યર્થો બ્રહ્મવિદ્યાર્જનશ્રમઃ

પરિહાસમુખેન પરિહરતિ તદિદમ્ ઇતિ ।
ભવત્પ્રવૃત્તિવિરુદ્ધં ભવદીયં મુક્ત્યભાવિત્વસાધનમિતિ ભાવઃ

અવિદ્યાપ્રતિબદ્ધત્વાદથ સા નિત્યસત્યપિ ।
અસતીવેતિ તદ્વ્યક્તિર્વિદ્યાફલમુપેયતે

હસ્તસ્થમેવ હેમાદિ વિસ્મૃતં મૃગ્યતે યથા ।
યથા તદેવ હસ્તસ્થમવગમ્યોપશામ્યતિ

તથૈવ નિત્યસિદ્ધાત્મસ્વરૂપાનવબોધતઃ ।
સંસારિણસ્તથાભાવો વ્યજ્યતે બ્રહ્મવિદ્યયા

અત્ર પરિહારં શઙ્કતે પરઃ અવિદ્યે તિ ।
અયં ભાવઃ - યદ્યપિ મુક્તિર્નિત્યસિદ્ધા બ્રહ્મવિદ્યયા નોત્પાદ્યા, અથાપ્યવિદ્યાપ્રતિબદ્ધાયાસ્તિરોભૂતાયાસ્તસ્યા અભિવ્યક્ત્યર્થ એવ સફલે બ્રહ્મવિદ્યાપરિશ્રમઃ, સત એવાપ્રકાશમાનત્વેનાસત ઇવ સ્થિતસ્યાભિવ્યક્ત્યર્થઃ પ્રયત્નો યથા લોકે સફલો દૃષ્ટસ્તથેતિ

136

હન્ત કેયમભિવ્યક્તિર્યા વિદ્યાફલમિષ્યતે ।
સ્વપ્રકાશસ્ય ચિદ્ધાતોર્યા સ્વરૂપપદે સ્થિતા

સંવિત્ કિં સૈવ કિં વાહં બ્રહ્માસ્મીતીતિ કીદૃશી ।
યદિ સ્વરૂપસંવિત્ સા, નિત્યૈવેતિ ન તત્ફલમ્

અત્ર યદ્યપ્યેકાવિદ્યાપક્ષે શુકસ્ય બ્રહ્મવિદ્યયૈવાવિદ્યાપ્રતિબન્ધનિવૃત્તેરન્યદીયપ્રયત્નવૈફલ્યં સ્થિતમ્ ।
અથાપિ દૂષણાન્તરમાહ હન્તે ત્યાદિના ।
નાનાવિદ્યાપક્ષસાધારણમિદમ્ ।
કિમિતરાનપેક્ષપ્રકાશૈકરૂપસ્ય ચિત્તત્ત્વસ્ય સ્વરૂપમેવ વિદ્યાસાધ્યાભિનિષ્પત્તિઃ, પ્રત્યુતાહં બ્રહ્માસ્મીતિ વૃત્તિધીઃ સાક્ષાત્કારરૂપેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્માસ્મીતીત્યસ્યાગ્રે વૃત્તિધીરિત્યાહાર્યમ્ ।
ઇતિ કીદૃશી-ઇત્યેવં જિજ્ઞાસિતપ્રકારાબ્રહ્માસ્મીતીતિ વૃત્તિધીરિતિ વા પાઠઃ સ્યાત્ ।
અપર ઇતિકારો વિકલ્પસમાપ્તૌ ।
આદ્યે કલ્પે દૂષણમુચ્યતે યદી ત્યર્ધેન

139 ॥
અથ બ્રહ્માહમસ્મીતિ સંવિત્તિર્વ્યક્તિરિષ્યતે ।
નનુ તે બ્રહ્મવિદ્યા સા સૈવ તસ્યાઃ ફલં કથમ્

દ્વિતીયે દૂષણમુચ્યતે અથે તિ ।
સંવિત્તિઃ - સાક્ષાત્કારઃ ।
ન હિ બ્રહ્મવિદ્યાસાધ્યં પ્રકાશાન્તરં મુક્તૌ ભવતેષ્યતે ।
તત્સૈવ તસ્યાઃ ફલમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
તન્ન સંભવીતિ ભાવઃ

કિઞ્ચ સા તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યજન્યા ભવન્મતે ।
ઉત્પત્તિમત્યનિત્યેતિ મુક્તસ્યાપિ ભયં ભવેત્

અત્ર કલ્પે દૂષણાન્તરં ચાહ કિઞ્ચે તિ ।
નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તાત્મસ્વભાવસ્યાભિવ્યક્તિર્વૃત્તિરૂપા ચેત્તસ્યા ઉત્પાદવિનાશયોગિત્વાત્તન્નિવૃત્તૌ પુનરવિદ્યા સમુન્મિષેદિતિ સંસૃતિભયાનતિવૃત્તિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ પૂર્વાવિદ્યાં વિનાશ્ય વિદ્યા સ્વયમપિ નશ્યતિ ।
અવિદ્યાનિવૃત્ત્યા ચ ન પુનર્ભવપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ; અત્ર બ્રૂમઃ - અનાદિભાવસ્ય નાશાયોગાત્ તત્ત્વસાક્ષાત્કારેણાવિદ્યાયા નાત્યન્તિકોચ્છેદઃ શક્યક્રિયઃ ।
સાવશેષોચ્છેદે તુ સૂક્ષ્મરૂપેણાવસ્થિતાયાસ્તસ્યા અભિવ્યક્તેર્નિવૃત્તૌ પુનઃ સ્થૂલતયોન્મેષપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાનાદિભાવરૂપાયા અપિ મિથ્યાત્વાદેવ આત્યન્તિકોચ્છેદઃ ક્રિયતે વિદ્યયેતિ વાચ્યમ્ , તન્મિથ્યાત્વ એવ વિગાનાત્ ; યુક્તેરાભાસત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ચાન્યપર્યાયાદિતિ દિકૂ

અપિ ચ વ્યવહારજ્ઞાઃ સતિ પુષ્કલકારણે ।
કાર્યં ન જાયતે યેન તમાહુઃ પ્રતિબન્ધકમ્

ઇહ કિં તદ્યદુત્પત્તુમુપક્રાન્તં સ્વહેતુતઃ ।
અવિદ્યાપ્રતિબદ્ધત્વાદુત્પત્તિં ન પ્રપદ્યતે

ન મુક્તિર્નિત્યસિદ્ધત્વાત્ , ન બ્રહ્માસ્મીતિધીરપિ ।
ન હિ બ્રહ્માય(હ)મસ્મીતિ સંવિત્પુષ્કલકારણમ્ ।
સંસારિણસ્તદાસ્તીતિ કથં સા પ્રતિબધ્યતે

યતઃ સા કારણાભાવાદિદાનીં નોપજાયતે ।
ન પુનઃ પ્રતિબદ્ધત્વાદસ્થાને તેન તદ્વચઃ

( ઇત્યેકજીવવાદે મુક્ત્યર્થપ્રવૃત્તિવૈયર્થ્યાદિનિરૂપણમ્ ) અથાવિદ્યાયાઃ નિત્યમુક્તભાવવ્યક્તિપ્રતિબન્ધકત્વવચનમપિ પરેષામનુપપન્નમિત્યાહ અપિચે તિ ।
સતિ પુષ્કલકારણે કાર્યોત્પત્તેર્વિઘટકત્વં હિ પ્રતિબન્ધકત્વમ્ ।
મુક્તેરનિષ્પાદ્યત્વાત્તત્પ્રતિબન્ધકત્વમવિદ્યાયા ન ઘટતે ।
સંસારિણશ્ચ વિષયપ્રાવણ્યદસાયાં તત્ત્વસાક્ષાત્કારપુષ્કલકારણસમ્પત્તેતેવાસિદ્ધ્યા તદનુદય ઇતિ ન તત્રાપિ પ્રતિબન્ધકત્વં તસ્યા ઘટત ઇત્યર્થઃ ।
સંવિદઃ પુષ્કલકારણમિતિ તત્પુરુષઃ ।
સિદ્ધાન્તે તુ વિદ્યાપ્રાગભાવરૂપાયા અવિદ્યાયા ન વિદ્યાપ્રતિબન્ધકત્વમ્ ।
કર્મણસ્તુ વિદ્યાનુત્પત્તિપ્રયોજકસ્ય નિષ્કામકર્મભિર્નિરાસે સ્વકારણાદ્વિદ્યાનિષ્પત્તિઃ ।
વિદ્યામાહાત્મ્યાચ્ચ બન્ધકકર્મનિવૃત્તૌ કર્મણા સઙ્કુચિતપ્રસરણસ્ય સ્વાભાવિકમસઙ્કુચિતં પ્રસરણં ધર્મભૂતજ્ઞાનસ્ય સદા મુક્તાવિતિ વિશેષો બોધ્યઃ ।
અત્ર પરે પ્રત્યવતિષ્ઠેરન્ - નન્વસ્મન્મતે ઽપિ વસ્તુતત્ત્વાવિશદપ્રકાશકરી નાનાભ્રમહેતુરવિદ્યાનાદિરિષ્યતે ।
વિદ્યયા તન્નિવૃત્તૌ ચ સ્વાભાવિકો વિશદાવભાસઃ ।
વિશદપ્રકાશપ્રતિરોધકરત્વાદેવ ચ પ્રતિબન્ધકત્વવાચોયુક્તિસ્તસ્યા ઇતિ ।
તાન્ પ્રતિ બ્રૂમઃ-વિશદપ્રકાશપ્રતિરોધકત્વં કિન્તદુત્પત્તિનિરોધકત્વમ્ , ઉતાહો તન્નિવૃત્તિકરત્વમ્ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપભિન્નત્વે વિશદપ્રકાશસ્ય બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગાત્તદભિન્નત્વે વાચ્યે ઽનુત્પાદ્યત્વાદેવ તસ્ય તત્પ્રતિરોધકત્વાયોગાન્નાદ્યઃ કલ્પઃ ।
દ્વિતીયે ચ બ્રહ્મસ્વરૂપસ્યૈવ નિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
વૈશદ્યમેવ નિવર્તતે, પ્રકાશસ્ત્વનુવર્તત ઇતિ ચ નિર્વિશેષવાદિના વક્તું ન શક્યતે ।
કિઞ્ચ વિશદપ્રકાશપ્રતિરોધિકાયાં સત્યામવિદ્યાયાં કથં સાક્ષાત્કારો ભવેત્ ? સો ઽપ્યવિશદશ્ચેત્પ્રાથમિકશ્રાવણજ્ઞાનસ્યેવાવિદ્યાનિવર્તકત્વાયોગઃ ।
કિઞ્ચાવિદ્યાનિવૃત્તૌ વિશદસાક્ષાત્કારઃ, તેનૈવ ચાવિદ્યાનિવૃત્તિરિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।
કિઞ્ચાવિદ્યાનિવૃત્ત્યનન્તરબાવિનો વિશદાનુભવસ્ય પ્રાગસત્ત્વે મુક્તેરનિત્યત્વમ્ , સત્ત્વે ચ સંસારાનુપપત્તિઃ સંસારાનુપપત્તિઃ પ્રસજ્યતે ।
નચ નિવૃત્તાવિદ્યત્વમેવ સ્વરૂપપ્રકાશસ્ય સ્વરૂપપ્રકાશસ્ય વૈશદ્યમિતિ વાચ્યમ્ , સ્વપ્રકાશમાત્રવપુષિ સદા વિદ્યોતમાને નિર્વિશેષે ચિન્માત્રે બ્રહ્મણિ અવિદ્યાન્વયાયોગાત્પ્રગપિ વૈશદ્યસ્યૈવોપગન્તવ્યત્વાત્ ।
દુર્ઘટત્વાત્તત્ર પદમઞ્ચત્યવિદ્યેતિ ચેત્તર્હિ તત એવ મુક્તાવપ્યવિદ્યાન્વયપ્રસક્તિરિતિ મુક્તસ્યાપિ ભયં ભવેદેવેતિ

143

145 ॥
કિઞ્ચૈકો જીવ ઇત્યેતદ્વસ્તુસ્થિત્યા ન યુજ્યતે ।
અવિદ્યાતત્સમાશ્લેષજીવત્વાદી મૃષા હિ તે

એકજીવવાદે દૂષણાન્યુક્તાનિ ।
અથ તસ્યોપલમ્ભબાધિતત્વમાહ કિઞ્ચૈક ઇતિ ।
એકો વા જીવઃ પરમાર્થોનેષ્યતે ।
મિથ્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વેન જીવભાવસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
તથા ચ મિથ્યાભૂતસ્યૈકસ્યાનેકસ્ય વા જીવસ્યોપગમે ન વિશેષો વિનાભિનિવેશાદિત્યર્થઃ

પ્રાતિભાસિકમેકત્વં પ્રતિભાસપરાહતમ્ ।
યતો નઃ પ્રતિભાસન્તે સંસરન્તઃ સહસ્રશઃ

એકો જીવ ઇતિ કિમેકસ્યૈવ પ્રતિભાસાદુપગમ્યતે, આહોસ્વિન્નાનાત્વેન ભાસમાનસ્યાપિ તસ્ય યુક્ત્યૈકત્વં નિષ્કૃષ્યત ઇતિ વિકલ્પમભિપ્રેત્યાદ્યં કલ્પં દૂષયતિ પ્રાદિભાસિકમ્ ઇતિ ।
સ્પષ્ટોર્ઽથઃ

આસંસારસમુચ્છેદં વ્યવહારાશ્ચ તત્કૃતાઃ ।
અબાધિતાઃ પ્રતીયન્તે સ્વપ્નવૃત્તવિલક્ષણાઃ

નાનાજીવભાનસ્ય ન વ્યવહાહકાલ એવ બાધ્યત્વં શુક્તિરૂપ્યાદેરિવેત્યાહ આસંસારે તિ ।
તત્કૃતાઃ-જીવભેદપ્રયોજ્યાઃ ।
સ્વપ્નવૃત્તવિલક્ષણાઃ-સ્વાપ્નાર્થવ્યવહારવિલક્ષણાઃ ।
અયમાશયઃ-યથા સ્વાપ્નાર્થવ્યવહારાણાં સ્વપ્ન એવાસત્ત્વં પાશ્ચાત્યબાધાન્નિશ્ચીયતે વ્યવહારદશાયામેવ, નૈવં તદૈવ જીવભેદપ્રયુક્તવ્યવહારભેદાનાં બાધો નિશ્ચિતઃ ।
કિન્ત્વન્યજીવકૃતસ્યોપકારસ્યાપકારસ્ય વા સત્ત્વપ્રતીત્યૈવ આપ્રાજ્ઞાદાબાલગોપાલં તદનુગુણપ્રવૃત્તિસંરમ્ભો દૃશ્યતે ઽનુવર્તમાન આપ્રલયાત્ ।
વ્યવહારકાલે ઽબાધ્યત્વાચ્ચ જીવભેદસ્ય વ્યાવહારિકત્વમેવ પરપ્રક્રિયયાપિ, ન પ્રાતિભાસિકત્વમ્ ।
જીવભેદોમિથ્યા પ્રતિભાસમાનત્વાત્સ્વાપ્નપુંભેદવદિત્યનુમાનં ચ વ્યવહારદશાબાધ્યત્વેન સોપાધિકમ્ ।
તથા ચ સૂત્રં વૈધર્મ્યાચ્ચ ન સ્વપ્નાદિવ દિતીતિ

તેન યૌક્તિકમેકત્વમપિ યુક્તિપરાહતમ્ ।
પ્રવૃત્તિભેદાનુમિતા વિરુદ્ધમિતિવૃત્તયઃ ।
તત્તત્સ્વાત્મવદન્યે ઽપિ દેહિનો ઽશક્યનિહ્નવાઃ

ઉક્તેનૈવ હેતુના યૌક્તિકૈકત્વનિષ્કર્ષમપિ નિરાકરોતિ તેને તિ ।
તેન-જીવભેદસ્ય વ્યવહારકાલાબાધેન ।
સર્વે જીવા અહમેવ જીવત્વાદહમિવ, સર્વાણિ શરીરાણિ મયૈવાત્મવન્તિ શરીરત્વાત્ મચ્છરીરવદિતિ જીવૈક્યયુક્તિર્જીવભેદસાધકયુક્તિપરાહતેત્યર્થઃ ।
જીવભેદયુક્તેઃ પ્રાબલ્યં ચ વ્યવહારાભાધ્યવિષયત્વાદુપલમ્ભાનુગુણ્યાચ્ચેતિ બોધ્યમ્ ।
નનુ કા સા જીવનાનાત્વયુક્તિઃ ? તામાહ પ્રવૃત્તિભેદે તિ ।
તત્તદ્દેહગતવિલક્ષણપ્રવૃત્તિભેદાનુમિતાઃ તત્તદનુગુણવિરુદ્ધજ્ઞાનસઙ્કલ્પપ્રયત્નવન્તો ઽન્યે દેહિનો ઽપિ સ સ સ્વાત્મેવ સ્વશરીરપ્રવૃત્ત્યનુગુણજ્ઞાનાદિમાન્ પ્રત્યાત્મસિદ્ધો ન નિહ્નોતુ શક્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
મિતિવૃત્તિગ્રહણં સઙ્કલ્પસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ ।
પરશરીરાણિસાત્મકાનિ ચેષ્ટાવત્ત્વાત્ સ્વશરીરવદિતિ સાત્મકત્વે ઽનુમિતે તદાત્મનાં સ્વાત્મભેદઃ પરિશેષાત્ સિધ્યતિ, પરશરીરપ્રવૃત્તિહેતુભૂતસઙ્કલ્પપ્રયત્નસ્ય સ્વાસમવેતત્વે સતિ ગુણત્વાત્સ્વભિન્નસમવેતત્વાનુમાનાત્ ।
સ્વાસમવેતત્વં ચ તસ્ય સ્વસ્ય તદા ભિન્નસઙ્કલ્પપ્રવૃત્તિમત્ત્વાદેવ સુનિશ્ચેયમિતિ બોધ્યમ્

યથાનુમેયાદ્વહ્ન્યાદેર(રા)નુમાના વિલક્ષણાઃ ।
પ્રત્યક્ષં તે (ક્ષ્યન્તે)તથાન્યેભ્યો જીવેભ્યો ન પૃથક્ કથમ્

સાધ્યાનાં પરાત્મનાં નિદર્શનીભૂતસ્વાત્મભિન્નત્વે નિદર્શનં પ્રદર્શયતિ યથે તિ ।
આનુમાનાઃ અનુમાનપ્રયોજકાઃ સપક્ષદૃષ્ટાઃ વહ્નયો ઽનુમેયાત્પર્વતીયવહ્નેર્યથા ભિન્નાઃ વ્યાપ્તિગ્રહણકાલે ઽધ્યક્ષિતાઃ, તથાનુમેયેભ્યઃ પરદેહસ્થાત્મભ્યઃ શરીરપ્રવૃત્તિચેતનસહ્કલ્પપ્રયત્નપૂર્વકત્વવ્યાપ્તિગ્રહકાલે ગૃહીતં ત્વદીયાત્મસ્વરૂપં ત્વચ્છરીરપ્રવૃત્તિહેતુસઙ્કલ્પાદિમદ્ભિન્નત્વેન કુતો ન પ્રત્યક્ષમ્ ? અપિ તુ પ્રત્યક્ષમેવેતિ યાવત્ ।
જીવાનામૈક્યસાધનં વહ્નીનામૈક્યસાધનવદપ્રયોજકમુપલમ્ભબાધિતં ચેતિ હાર્દમ્

ન ચેઞ્ચેષ્ટાવિશેષેણ પરો બોદ્ધાનુમીયતે ।
વ્યવહારો ઽવલુપ્યેત સર્વો લૌકિકવૈદિકઃ

પરાત્મસુ સાધકમુક્તમ્ ।
તદનુપગમે બાધકમપ્યાહ ન ચે દિતિ ।
પરદેહેષુ પરાત્મનશ્ચેષ્ટાવિશેષૈરનુકૂલપ્રતિકૂલોદાસીનાનૂહિત્વૈવ હિ તત્તદનુગુણા વ્યવહારાઃ દૃષ્ટા લોકે, જીવભેદપ્રયુક્તા એવ ચાધિકાર્યનધિકારિવિભાગાદિવ્યવહારાઃ શાસ્ત્રીયા દૃષ્ટાઃ ।
તેષામુપરોધઃ પ્રસજ્યતે જીવભેદાનુપગમ ઇતિ ભાવઃ

ન ચૌપાધિકભેદેન મેયમાતૃવિભાગધીઃ ।
સ્વશરીરે ઽપિ તત્પ્રપ્તેઃ શિરઃપાણ્યાદિભેદતઃ

નનુ સંવિન્માત્રમેકમેવ નાનોપાધિયોગાન્નાનાજીવતયા ભાતિ ।
ઔપાધિકજીવભેદપ્રયુક્ત એવ વ્યવહારભેદઃ, સ્વભાવાસઙ્કરશ્ચ ।
ઉપાધિભેદો ઽપિ કલ્પિત તવેત્યાશઙ્કામનૂત્યા પરિહરતિ ન ચૌપાધિકે તિ ।
મેયવિભાગનિર્દેશો નિદર્શનાર્થઃ પ્રાસઙ્ગિકઃ ।
ઔપાધિકભેદેન વ્યવસ્થોપગમે શિરઃપાણિપાદોપાધિભેદેનાપિ તત્તદવચ્છિન્નચિતો ભેદપ્રસઙ્ગઃ ।
તથા ચ પાદે મે વેદના, શિરસિ સુખમિત્યાદિપ્રતિસન્ધાનાનુપત્તિરિતિ યાવત્

ત(ય)થા તત્ર શિરઃપાણિપાદાદૌ વેદનોદયે ।
અનુસન્ધાનમેકત્વે, તથા સર્વત્ર તે ભવેત્

નનૂપાધિભેદે ઽપ્યભેદાચ્ચિતઃ પ્રતિસન્ધાનમિતિ ચેત્તત્રાહ તથે તિ ।
તથેત્યનિષ્ટસમુચ્ચયાર્થઃ ।
યથેતિ વા સ્યાત્ ।
વસ્તુતઃ સર્વશરીરેષુ ચિત ઐક્યાત્સર્વગતસુખાદિપ્રતિસન્ધાનપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ શરીરભેદસ્યૈ વાત્મભેદકત્વમ્ , નનુ કરચરણાદિભેદસ્યેતિ વાચ્યમ્ , સૌભર્યાદૌ શરીરભેદે ઽપિ પ્રતિસન્ધાનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્તસ્યાપિ ભેદકત્વાયોગાત્ ।
નચ તત્તત્પુરુષીયકર્માધીનદેહસ્યૈવ તત્તદ્ભોગાવચ્છેદક્ત્વમિતિ વ્યવસ્થા ।
સૌભર્યાદેર્યુગપન્નાનાદેહયોગો ઽપિ તક્તર્મકૃત એવ ।
નત્વસ્મદાદેસ્તથેતિ વાચ્યમ્ , ઔપાધિકાત્મભેદવાદે પ્રતિકર્મવ્યવસ્થાયા અપિ દુર્ઘટત્વાત્ ; ઉપાધેસ્તદીયત્વં તત્કર્મણા, ઉપાધિવ્યવસ્થયૈવ ચ તત્કર્મવ્યવસ્થિતિરિતિ પરસ્પરાશ્રયાચ્ચેતિ દિક્ ।
અતો જીવભેદેનૈવ વાસ્તવેન ભોગાદિસાઙ્કર્યં પરિહાર્યમિત્યાશયઃ

પ્રાયણાન્નરકક્લેશાત્ પ્રસૂતિવ્યસનાદપિ ।
ચિરાતિવૃત્તાઃ પ્રાગ્જન્મભોગા ન સ્મૃતિગોચરાઃ

નનુ શરીરભેદે ઽપ્યાત્મૈક્યાત્પ્રતિસન્ધાને જન્માન્તરે ઽનુભૂતસ્યાપિ જન્માન્તરે પ્રતિસન્ધાનં સ્યાદિત્યત્રાહ પ્રાયણા દિતિ ।
પ્રબલદુઃખાનુભવસ્ય સંસ્કારપ્રમોષકત્વં દૃષ્ટં લોકે પ્રબલજ્વરાદ્યર્દિતસ્યાધીતવિસ્મરણાદિના ।
જન્મભેદે ચ મરણનરકગર્ભવાસજન્મકાલપ્રભવક્લેશબાહુલ્યેન સંસ્કારવિનાશાત્પૂર્વજન્માનુભૂતસ્મરણં જન્માન્તરે ચ જાયત ઇત્યર્થઃ ।
કાલદૈર્ઘ્યસ્યાપિ સંસ્કારપ્રમોષકત્વમભિપ્રેત્યોક્તંઞ્ચિરાતિવૃત્તા ઇતિ ।
જીવનાદૃષ્ટબલાત્તુ સંસ્કારવિશેષસ્યાવિનષ્ટત્વં જાતમાત્ર ઉદ્ભૂતત્વં ચ કલ્પ્યતે ।
કેષાઞ્ચિત્તુ પુણ્યાતિશયેન સંસ્કારાપ્રમોષાત્પૂર્વજન્માદ્યવિસ્મરણમપિ લોકશાસ્ત્રસમ્પ્રતિપન્નમેવેતિ બોધ્યમ્

યુગપજ્જાયમાનેષુ ...... (સુખદુખાદિષુ સ્ફુટઃ) ।
આશ્રયાસઙ્કરસ્તત્ર કથમૈકાર્થ્યવિભ્રમઃ

( ઇત્યેકાવિદ્યાકલ્પિતૈકજીવવાદનિરાસઃ ) યુગપ દિતિ ।
એકક્ષણ એવ જાયમાનેષુ નાનાસુખદુઃખાનુભવેષુ કાલદૈર્ઘ્યાદિસંસ્કારપ્રમોષકવિરહે ઽપિ અસ્મરણાદિ આત્મનામસઙ્કરાત્ અનક્યાદેવ વ્યવસ્થાપ્યમ્ ।
તથા ચૈકાત્મ્યધિયો ભ્રાન્તિરૂપાયા અપિ નોદયાવસરઃ, આત્મભેદસ્યૈવ સ્ફુટપ્રતિભાનાદિતિભાવઃ ।
એકમેકાવિદ્યાકલ્પિતૈકજીવવાદે દૂષણાનિ પ્રપઞ્ચિતાનિ

ન ચ પ્રાતિસ્વિકાવિદ્યાકલ્પિતસ્વસ્વદૃશ્યકૈઃ ।
જીવૈરનેકૈરપ્યેષા લોકયાત્રોપપદ્યતે

પરવાર્તાનભિજ્ઞાસ્તે સ્વસ્વસ્વપ્નેકદર્શિનઃ ।
કથં પ્રવર્તયેયુસ્તાં સઙ્ગાદ્યેકનિબન્ધનામ્

નાનાવિદ્યાકલ્પિતનાનાજીવવાદમપિ દૂષયતિ ન ચે તિ ।
અવિદ્યાકલ્પિતાશ્ચિતો નાનાજીંવભેદાઃ ।
તે ચ સ્વસ્વાવિદ્યાકલ્પિતં પદાર્થજાતં પશ્યન્તિ પૃથક્ પૃથક્ સ્વપ્ન ઇવ ।
વ્યાવહારિકા અન્યે જીવા અન્યેન ન જ્ઞાયન્તે ।
સ્વેન દૃશ્યા જીવાસ્તુ સ્વાપ્નવત્પ્રાતિભાસિકા એવેત્યેતત્પક્ષસારઃ ।
અત્ર ચાન્યં જીવં તદ્ગુણદોષાદિ વા વ્યાવહારિકમન્યો જીવસ્તથાભૂતો ન જાનાતિ ચેત્તર્હિ તત્સમાગમાદિપ્રસઙ્ગાભાવાત્ સહાનુભૂતયૈકસાધ્યો ઽનુવૃત્તો લોકવ્યવહારઃ કથં નિર્વર્ત્યેતેત્યર્થઃ ।
સ્વાવિદ્યાકલ્પિતમેવ પશ્યન્તીત્યુક્ત્યા પરવાર્તાનભિજ્ઞત્વં-વ્યાવહારિકજીવાન્તરવૃત્તાનભિજ્ઞત્વં સિધ્યતિ ।
ન હિ તે જીવાન્તરાવિદ્યાકલ્પિતાઃ ।
કિન્તુ મૂલાવિદ્યાકલ્પિતા એવ ।
લોકવ્યવહારો ઽપિ પ્રાતિભાસિક એવેતિ ચેત્તર્હિ એકજીવવાદોન્મેષઃ ।
તત્ર ચ દોષ ઉક્ત એવેતિ હાર્દમ્

157 ॥
કિઞ્ચ સ્વયંપ્રકાશત્વવિભુત્વૈકત્વનિત્યતાઃ ।
ત્વદભ્યુપેતા બાધેરન્ સંવિદસ્તે ઽદ્વિતીયતામ્

સંવિન્માત્રે ઽવિદ્યાકલ્પિતો મેયમાતૃભેદ ઇતિ પરમતં વિસ્તરેણ પ્રતિક્ષિપ્તમેતાવતા ।
અથ સંવિદિ પરાભિમતં નિર્વિશેષત્વં પ્રતિક્ષિપતિ કિઞ્ચે ત્યાદિના ।
તે ઇત્યસ્યાગ્રે મતામિતિ શેષઃ ।
ભવદભિમતૈરેવ ધર્મૈઃ સવિશેષત્વં સંવિદઃ પ્રસજ્યત ઇતિ ભાવઃ

સંવિદેવ ન તે ધર્માઃ, સિદ્ધાયામપિ સંવિદિ ।
વિવાદદર્શનાત્તેષુ ; તદ્રૂપાણાં ચ ભેદતઃ

સ્વરૂપાભેદાત્તેષાં ન સંવિદઃ સધર્મત્વમિતિ શઙ્કામનૂદ્ય નિરાચષ્ટે સંવિદેવે તિ ।
સમ્પ્રતિપન્ને ઽપિ સંવિત્સ્વરૂપે તન્નિત્યત્વવિભુત્વૈકત્વસ્વપ્રકાશત્વાદૌ બૌદ્ધનૈયાયિકમીમાંસકાદીનાં વિવાદાત્ સ્વરૂપભેદાચ્ચ તેષાં ધર્માણાં સંવિત્તો ન સંપ્રતિપન્નસંવિદભિન્નત્વં તેષાં યુજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વરૂપભેદશ્ચાત્મસિદ્ધૌ નિરૂપિતો ઽનુસન્ધેયઃ

ન ચ તે ભ્રાન્તિસિદ્ધાસ્તે યેનાદ્વૈતાવિરોધિનઃ ।
તત્ત્વાવેદકવેદાન્તવાક્યસિદ્ધા હિ તે ગુણાઃ

નન્વેવમપિ તેષામપરમાર્થત્વાત્પરમાર્થદ્વિતીયરાહિત્યં સુરક્ષિતમેવેતિ ચેત્તત્રાહ ન ચ તે ઇતિ ।
તવાપિ તત્ત્વેદમ્પરશ્રુત્યન્તસિદ્ધાસ્તે ધર્માસ્સંવિદો નિત્યત્વાદય ઇત્યેવ મતમ્ ।
તત્તૈઃ સવિશેષત્વં દુર્વારમ્ ।
તેષાં બાધે તુલ્યનયેન સંવિદો ઽપિ બાધઃ સ્યાદિતિ દ્યોત્યતે તત્ત્વાવેદકે ત્યાદિના

આનન્દસ્વપ્રકાશત્વનિત્યત્વમહિમાદ્યથ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપમેવેષ્ટં, તત્રાપીદં વિવિચ્યતામ્

બ્રહ્મસ્વરૂપાભેદસ્યૈવ તદ્ધર્મેષુ પરાભિમતત્વાત્તત્ર પ્રાકારાન્તરેણાપિ દૂષણમાહ આનન્દે તિ ।
આનન્દશબ્દો ભાવપ્રધાનઃ ।
મહિમા-વિભુત્વમ્ ।
આદિપદાદેકત્વાદિ ગ્રાહ્યમ્ ।
અથેતિ યદ્યર્થકમ્ ।
અવ્યયાનામનેકાર્થત્વાત્

બ્રહ્મેતિ યાવન્નિર્દિષ્ટં તન્માત્રં કિં સુખાદયઃ ।
અથવા તસ્ય તે, યદ્વા ત એવ બ્રહ્મસંજ્ઞિનઃ

વિકલ્પયતિ પરમતં બ્રહ્મેતી તિ ।
કિમાનન્દત્વાદયો બ્રહ્મસ્વરૂપમાત્રમ્ , ઉત તન્નિષ્ઠા ધર્માઃ, આહોસ્વિત્તેષામેવ પ્રત્યેકં બ્રહ્મસંજ્ઞા, સમુદિતાનાં વેતિ વિકલ્પઃ

આદ્યે તત્તત્પદામ્નાનવૈયર્થ્યં વેદલોકયોઃ ।
પૂર્વોક્તનીત્યાભેદશ્ચ, જગજ્જન્માદિકારણમ્

અભ્યુપેત્યૈવ હિ બ્રહ્મ વિવાદાસ્તેષુ વાદિનામ્ ।
દ્વિતીયે સૈવ તૈરેવ બ્રહ્મણઃ સદ્વિતીયતા

આદ્યે ઇતિ ।
અત્યન્તાભેદે ઽનતિરિક્તાર્થકત્વાત્ આનન્દો બ્રહ્મ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મેત્યાદૌ સહપાઠસ્યાનર્થક્યં પ્રસજ્યતે ।
ન હિ ઘટઃ કલશ ઇતિ સહપાઠઃ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપૈક્યાસમ્ભવં ચ તેષુ ધર્મેષુ સ્મારયતિ પૂર્વોક્તે તિ ।
દ્વિતીયે કલ્પે તુ બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ દ્વિતીય ઇતિ ।
સૈવ-ભવદભિમતવિરુદ્ધૈવ

164 ॥
તૃતીયે બ્રહ્મ ભિદ્યેત તન્માત્રત્વાત્પદે પદે ।
તત્સમૂહો ઽથવા બ્રહ્મ તરુવૃન્દવનાદિવત્

તૃતીયે પ્રત્યેકસમુદાયકોટ્યોઃ પ્રત્યેકકોટિં દૂષયતિ તૃતીયે ઇતિ ।
પ્રત્યેકશો બ્રહ્મત્વમિત્યત્ર નાના બ્રહ્મ પ્રસજ્યતે સત્યં બ્રહ્મ, જ્ઞાનં બ્રહ્મ, અનન્તં બ્રહ્મ, આનન્દો બ્રહ્મેતિ ; ખણ્ડો મુણ્ડઃ પૂર્ણશૃઙ્ગોગૌરિત્યત્રેવેત્યર્થઃ ।
તન્માત્રત્વાત્-તત્તન્માત્રસ્વરૂપત્વાદ્બ્રહ્મણઃ ।
સત્યત્વાદિસમુદાયો બ્રહ્મેત્યત્ર દોષમાહ તત્સમૂહ ઇતિ ।
વિનાશવદિતિ મુદ્રિતઃ પાઠો ઽશુદ્ધઃ ।
તરુવૃન્દસ્ય વનત્વવત્સત્યાદિસમુદાયસ્ય બ્રહ્મત્વે, સમુદાયસ્ય સમુદાય્યનન્યત્વે પ્રત્યેકપક્ષોક્તદૂષણાનતિવૃત્તિઃ, અતિરિક્તત્વે સાંશત્વં ગુણત્વં ચ પ્રસજ્યતે બ્રહ્મણ ઇતિ ભાવઃ

પ્રકર્ષશ્ચ પ્રકાશશ્ચ ભિન્નાવેવાર્કવર્તિનૌ ।
તેન ન ક્વાપિ વાક્યાર્થો વિભાગો ઽસ્તિ નિદર્શનમ્

નનુ સત્યાદિવાક્યમખણ્ડાર્થપરં સ્વરૂપલક્ષણવાક્યત્વાત્ , દિવા દિવિ પ્રકૃષ્ટપ્રકાશઃ સૂર્યઃ, નિશિ ચ તથાભૂતશ્ચન્દ્ર ઇતિવદિતિ નિર્વિશેષબ્રહ્મસિદ્ધિરિત્યત્રાહ પ્રકર્ષશ્ચે તિ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽપિ ન કેવલરવ્યાદિસ્વરૂપમાત્રપરઃ, કિન્તુ રવ્યાદિવ્યપદેશગોચરાર્થસ્યાસાધારણાકારપ્રદર્શનપર ઇતિ નિર્વિશેષાદ્વૈતરૂપો ઽખણ્ડઃ સમાનાધિકરણવાક્યાર્થો નિદર્શનભૂતો નૈવાસ્તીતિભાવઃ ।
ક્વાપિ-ક્વચિદપિ સમાનાધિકરણવાક્યે ।
અવિભાગઃ-અખણ્ડઃ

જાડ્યદુઃખાદ્યપોહેન યદ્યેકત્રૈવ વર્તિતા ।
જ્ઞાનાનન્દાદિશબ્દાનાં ન સતસ્સદ્વિતીયતા

અત્ર શઙ્કતે પરઃ જાડ્યે તિ ।
જ્ઞાનાદિપદં ન જ્ઞાનત્વાદિવિશેષં પ્રતિપાદયતિ ।
કિન્તુ જડત્વાદ્યપોહમેવ ।
અપોહસ્તુ વ્યાવૃત્તિરભાવો ઽધિકરણસ્વરૂપમેવેતિ ન બ્રહ્મણઃ સવિશેષત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
જડાદિતત્તત્પદાર્થપ્રતિયોગિકવ્યાવૃત્તિસ્વરૂપત્વબોધનેન ચાર્થવત્તા પદાનામિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ ।
નેત્યતઃ પૂર્વમતશ્ચેતિ યોજ્યમ્ ।
પરપક્ષાનુવાદકઃ શ્લોકો ઽયમ્

અપોહાઃ કિં ન સન્ત્યેવ, સન્તો વા, નોભયે ઽપિ વા ।
સત્ત્વે સત્સદ્વિતીયં સ્યાત્ જડાદ્યાત્મકતેતરે (તા પરે)

અત્ર વિકલ્પ્ય દોષમાહ અપોહા ઇતિ ।
નોભયે-ન સન્તો નાપ્યસન્તઃ, સદસદ્વિલક્ષણા ઇતિ યાવત્ ।
અપોહાનાં સત્ત્વે દોષમાહ સત્ત્વે ઇતિ ।
અપોહાનાં સત્ત્વે તૈઃ સતઃ સદ્વિતીયતા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અસત્ત્વે દૂષણંઞ્જડાદ્યાત્મકેતિ ।
જાડ્યાદ્યપોહાનામભાવે જાડ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ યાવત્ ।
સત્ત્વસત્સદ્વિતીયઃ સ્વાજ્જડાદ્યાત્મકતેતરેઇતિ ।
મુદ્રિતપાઠો ઽશુદ્ધઃ

સદસદ્વ્યતિરેકોક્તિઃ પૂર્વમેવ પરાકૃતા ।
તથાત્વે ચ ઘટાદિભ્યો બ્રહ્માપિ ન વિશિષ્યતે

તૃતીયં પ્રતિક્ષિપતિ સદસ દિતિ ।
સદ્વ્યતિરેકે ઽસત્ત્વમ્ , અસદ્વ્યતિરેકે ચ સત્ત્વં વ્યવસ્થિતમિતિ સદસદ્ભિન્નત્વં કસ્યાપિ ન સમ્ભવતીતિ પૂર્વમેવોક્તમિત્યર્થઃ ।
દૂષણાન્તરમાહ તથાત્વ ઇતિ ।
અપોહાનાં બ્રહ્મસ્વરૂપત્વે સદસદ્વિલક્ષણત્વે ચ બ્રહ્મણઃ સદસદ્વિલક્ષણત્વં પ્રસજ્યતે પ્રપઞ્ચસ્યેવેતિ ભાવઃ

કિઞ્ચાપોહ્યજડત્વાદિવિરુદ્ધાર્થાસમર્પણે ।
નૈવ તત્તદપોહ્યેત તદેકાર્થૈઃ પદૈરિવ

દૂષણાન્તરમાહ કિઞ્ચે તિ ।
જડાદિવ્યાવર્તકધર્મબોધનમન્તરા જડાદિવ્યાવૃત્તિર્ન પ્રતિપાદયિતું શક્યતે સત્યાદિપદૈર્જડાદિપર્યાયપદૈરિવેતિ વ્યાવર્તકધર્મબોધકત્વમવર્જનીયમ્ ।
તથાચ તૈર્ધર્મૈઃ સવિશેષત્વં બ્રહ્મણો દુર્વારમિત્યર્થઃ ।
તત્તત્-જડત્વાદિ, અપોહ્યેત-વ્યાવર્ત્યેત

પ્રતિયોગિનિ દૃશ્યે તુ યા ભાવાન્તરમાત્રધીઃ ।
સૈવાભાવ ઇતીહાપિ સદ્ભિસ્તે સદ્વિતીયતા

( ઇતિ સવિશેષત્વોપપાદનેન સંવિદો નિર્વિશેષત્વનિરસનમ્ ) નનુ વ્યાવર્તકધર્મવત્ત્વં ન બોધ્યતે ।
કિન્તુ જડાદિવ્યાવૃત્તિરૂપત્વમેવ બોધ્યતે જ્ઞાનાદિપદૈર્બ્રહ્મણઃ ।
તન્ન જડત્વાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્તત્રાહ પ્રતિયોગિની તિ ।
યોગ્યે પ્રતિયોગિન્યનુપલભ્યમાને ઽધિકરણમાત્રજ્ઞાનમેવ તદભાવ ઇતિ જ્ઞાનવિશેષરૂપત્વાદભાવસ્ય જ્ઞાનવિશેષરૂપૈઃ સત્યાદિપદલક્ષ્યાર્થૈરભાવૈર્ભાવરૂપૈઃ સવિશેષતા બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અભાવસ્ય જ્ઞાનવિશેષરૂપત્વમિતિ મતવિશેષેણેદમ્ ।
યદ્વા ભાવાન્તરમાત્રધીરિતિ ઉપલભ્યમાનં ભાવાન્તરમિત્યર્થે પર્યવસન્નમ્ ।
યોગ્યે પ્રતિયોગિન્યનુપલભ્યમાને તત્રાધિકરણે યદ્ભાવાન્તરમુપલભ્યતે તદેવ પ્રતિયોગિવ્યપેક્ષયાભાવવ્યપદેશભાગિતિ અધિકરણવૃત્તિધર્માન્તરરૂપત્વાદભાવાનાં તૈઃ સવિશેષત્વં પ્રસજ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
દ્વવ્યે ઽભાવો ધર્મરૂપઃ ।
ધર્મસ્ય તુ સ્વપરનિર્વાહકત્વેન સ્વરૂપમેવાભાવઃ, સતિ સમ્ભવે ધર્માન્તરં વેતિ યથોપલમ્ભં વ્યવસ્થા ।
યસ્મિન્ પ્રતીયમાને ઇતરારોપો ન ઘટતે, તસ્યૈવ તદભાવરૂપત્વમ્ ।
સત્સ્વરૂપે પ્રતીયમાન એવ ભેદાનામધ્યાસાચ્ચ તત્ર તસ્યૈવ નેતરાભાવરૂપત્વં સમ્ભવિ ।
ન ચાવિદ્યયાવિશદં ભાસમાને સતિ ભેદભ્રમઃ ।
અવિદ્યાનિવૃતૌ વિશદં ભાસમાને તુ ન સ ઇતિ વિશદસ્વરૂપસ્યાભાવરૂપત્વં સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ ।
વૈશદ્યસ્ય સ્વરૂપત્વે પૂર્વમપ્યવિદ્યાદિભેદારોપાયોગાત્ ।
સ્વરૂપાતિરિક્તત્વે તુ તસ્યૈવાભાવરૂપત્વં ન સ્વરૂપસ્યેતિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ નિર્વિશેષે સ્વપ્રકાશે વસ્તુનિ વિશાદાવિશદભાનમેવ દુર્વચમ્ ।
સવિશેષે તુ કતિપયાકારેણ ભાનમવિશદમ્ , સર્વાકારભાનં વિશદમિતિ વિશેષઃ ।
કિઞ્ચ બ્રહ્મણો દ્રવ્યત્વે સધર્મકત્વમ્ , અદ્રવ્યત્વે તુ કસ્યચિદ્ધર્મરૂપત્વં પ્રસજ્યતે ।
દ્રવ્યાદ્રવ્યવિલક્ષણત્વં તુ ન સમ્ભવીત્યાદિકમનુસન્ધેયમત્ર ।
ઇહાપીત્યપિના સત્યાદિપદાનામપોહલક્ષણાયામપિ ન નિર્વિશેષત્વસિદ્ધિઃ ।
લક્ષણાકલ્પનાયાસ એવ વિશિષ્યચ ઇતિ દ્યોત્યતે ।
એવમપોહરૂપાણામપિ સત્યત્વાદીનાં સદસદનિર્વચનીયત્વં નિરસ્તમ્

ભૂતભૌતિકભેદાનાં સદસદ્વ્યતિરેકિતા ।
કુતો ઽવસીયતે કિં નુ પ્રત્યક્ષાદેરુતાગમાત્

પ્રત્યક્ષાદીનિ માનાનિ સ્વસ્વમર્થં યથાયથમ્ ।
વ્યવચ્છિન્દન્તિ જાયન્ત ઇતિ યા (તા) વત્ સ્વસાક્ષિકમ્

અથ પ્રપઞ્ચસ્યાપિ પ્રસઙ્ગાત્સદસદનિર્વચનીયત્વં પરમતં નિરસ્યતિ ભૂતે ત્યાદિના ।
પ્રત્યક્ષાદીની તિ ।
સ્વસ્વપ્રમેયં યથાયથં તત્તદસાધારણાકારતો વિજાતીયસજાતીયાન્તરવ્યત્તમવગમયન્તિ પ્રત્યક્ષાદીનીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તદસાધારણાકારેણ સદ્ભાવ એવ વસ્તૂનાં પ્રમાણાનિતાનિ , ન તુ સદસદનિર્વચનીયત્વ ઇતિ ભાવઃ

173 ॥
યથાગ્રતઃ સ્થિતે નીલે નીલિમાન્યકથા ન, ધીઃ ।
એકાકારા , ન હિ તથા સ્ફટિકે ધવકે મતિઃ

ક્ષીરે મધુરધીર્યાદૃક્ નૈવ નિભ્બકષાયધીઃ ।
વ્યાવહારાશ્ચ નિયતાઃ સર્વે લૌકિકવૈદિકાઃ

એતદેવોપપાદયતિ યથેતિ ।
નીલે નીલમતિઃ , સ્ફટિકે ધવલમતિશ્ચ નૈકવિષયા , કિન્તુ પરસ્પરવ્યાવૃત્તગુણવિષયૈવ ; તથા ક્ષીરે મધુરધીઃ , નિમ્બે કષાયધીશ્ચ ।
તથા ચાર્થભેદાલમ્બનત્વં જ્ઞાનાનાં સ્થિતમિતિ ભાવઃ ।
નીલે નીલબુદ્ધિરેકાકારા એકવિષયા ।
તત્ર નીલે ન નીલાન્યગુણપ્રસઙ્ગઃ ।
ધવલમતિસ્તુ તતો ભિદ્યતે ભિન્નાકારેત્યર્થઃ ।
નૈવેત્યસ્યાગ્રે તાદૃગિતિ આક્ષિપ્યતે ।
નૈવમિતિ વા પાઠઃ સ્યાત્ ।
તત્તદ્વસ્ત્વસાધારણાકારભેદે ઽબાધિતપ્રતીતિમુક્ત્વા વ્યવહારમપિ તાદૃશમુપન્યસ્યતિ પ્રમાણતયા વ્યવહારા ઇતિ ।
અબાધિતપ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણતન્મૂલવ્યવહારબલાદ્વસ્તૂનાં તત્તદસાધારણાકારેણ સત્ત્વમેવોપેયમિતિ ભાવઃ

175 ॥
સત્યં પ્રતીતિરસ્ત્યસ્યા મૂલં નાસ્તીતિ ચેન્ન તત્ ।
સા ચેદસ્તિ તસ્યા મૂલં કલ્પ્યતાં કાર્યભૂતયા

શઙ્કાત્રાનૂદ્યતે સત્યમિતિ ।
પરિહરતિ ન ત દિતિ ।
સાઘુ ઇતિ શેષઃ ।
કાર્યબલાત્તદનુગુણં મૂલમબાધિતપ્રતીતીનાં યથાર્થ્યવ્યવસ્થાપકમનુમીયતામિતિ ભાવઃ

કૢપ્તં ચેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિ તદ્ભાવાનુવિધાનતઃ ।
યૌગપદ્યક્રમાયોગાદ્વ્યવચ્છેદવિધાનયોઃ

ઐક્યાયોગાચ્ચ ભેદો ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ યો ભ્રમઃ ।
ભેદેતરેતરાભાવવિવેકાગ્રહણેન સઃ

અદુષ્ટેન્દ્રિયાદેરેવ મિતિયાથાર્થ્યે હેતુત્વમન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધં નાપલપ્યં ચેત્યાહ કૢપ્ત મિતિ ।
વસ્તુભેદો નિર્દુષ્ટેન્દ્રિયરૂપેણ પ્રત્યક્ષપ્રમાણેનૈવ ગૃહ્યતે ઇતિ યાવત્ ।
અત્ર શઙ્કતે યૌગપદ્યે તિ ।
વ્યવચ્છેદો ભેદગ્રહણમ્ ।
વિધાનં સ્વરૂપગ્રહણમ્ ।
પ્રાત્યક્ષિકપ્રમિતેર્યુગપદેવાધિકરણતન્નિષ્ઠભેદોભયગ્રાહિત્વં ન સમ્ભવતિ , અધિકરણગ્રહણસ્ય પ્રતિયોગિગ્રણનૈરપેક્ષ્યાત્ , ભેદગ્રહણસ્ય તુ તત્સાપેક્ષત્વાત્ ।
પ્રથમમધિકરણસ્વરૂપં ગૃહીત્વાથં ભેદં ગૃહ્ણાતીતિ ક્રમો ઽપિ ન સમ્ભવતિ , પ્રમિતેઃ ક્ષણિકત્વાદ્વિરમ્ય વ્યાપારાયોગાદ્વા ।
સ્વરૂપભેદયોસ્તદ્ગ્રહણયોશ્ચૈક્યમપિ ન સમ્ભવતિ ।
અતઃ સ્વરૂપગ્રહસ્યૈવ પ્રત્યક્ષપ્રમિતિરૂપત્વમ્ , ભેદગ્રહસ્ય તુ ભ્રાન્તિલક્ષણત્વમેવેતિ ભાવઃ ।
શઙ્કાં પ્રતિક્ષિપતીમામ્ ઇતી ત્યાદિના ।
ભેદો ઽન્યોન્યાભાવઃ , ઇતરેતરાભાવઃ - અન્યસ્મિન્નન્યસ્ય સંસર્ગાભાવઃ ।
યદ્વા ભેદઃ - સંસાર્ગાભાવભેદઃ પ્રાગભાવાદિઃ ।
ઇતરેરાભાવઃ - ભેદઃ ।
તયોઃ સ્વરૂપયાથાત્મ્યાજ્ઞાનપ્રયુક્તો નિરુક્તવિધઃ પરેષાં ભ્રમ ઇત્યર્થઃ

178 ॥
સ્વરૂપમેવ ભાવાનાં પ્રત્યક્ષેણ પરિસ્ફુરત્ ।
ભેદવ્યાહારહેતુઃ સ્યાત્ પ્રતિયોગિવ્યપેક્ષયા

ભેદસ્ય યાથાત્મ્યં તાવદાહ સ્વરૂપમેવે તિ ।
સ્વરૂપં - સ્વાસાધારણાકારઃ
।
તદેવ ગૃહ્યમાણાં પ્રતિયોગિસ્મરણસહકારેણેતરસ્માદ્ભેદવ્યવહારનિદાનમ્ , યથા કમ્બુગ્રીવાદિમત્ત્વમેવ ઘટસ્ય પટાદ્ભેદ ઇતિ ભાવઃ

યથા તન્માત્રધીર્નાનાનાસ્તિવ્યાહારસાધની ।
હ્રસ્વદીર્ઘત્વભેદા વા યથૈકત્ર ષડઙ્ગુલે

અત્ર નિદર્શનં યથેતિ ।
યથા ભૂતલસ્વરૂપજ્ઞાનમેવ ઘટાદ્યનુપલમ્ભે સતિ તત્તત્સ્મરણસહકારિ ઘટાદિશૂન્યતાવ્યવહારસાધનં મતમભાવસ્યાધિકરણસ્વરૂપત્વવાદિનાં તથેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તે ત્વધિકરણવૃત્તિધર્મવિશેષરૂપત્વં ભેદાદેરિતિ વિવેકઃ ।
એકસ્યૈવ પ્રિતયોગિભેદેન નાનાવ્યવહારસાધનત્વં નિદર્શનમુખેન દ્રઢયતિ હ્રસ્વે તિ ।
એકત્રૈવ ષડઙ્ગુલિમિતે વસ્તુનિ તદપેક્ષયાદીર્ઘં પાદર્થાન્તરમપેક્ષ્ય હ્રસ્વવ્યવહારં હ્રસ્વં તદપેક્ષ્ય દીર્ઘવ્યવહારં ચ તદ્વસ્તુજ્ઞાનમેવ તત્તત્પ્રતિયોગિસ્મરણસહકારેણ જનયતિ હીતિ ભાવઃ

એવં વ્યવસ્થિતાનેકપ્રકારાકરવત્તયા ।
પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય તદ્ભાવો ઽશક્યનિહ્નવઃ

એવ મિતિ ।
સ્વરૂપલક્ષણસ્ય ભેદસ્યાદ્યક્ષણ એવ ધર્મિગ્રહણે ગ્રહસમ્ભવાદ્ભેદવ્યવહાર એવ પ્રતિયોગિસ્મરણસ્યાપેક્ષિતત્વાચ્ચ નાનાકારવિભિન્નપદાર્થસ્વરૂપસ્ય તત્ત્વં પ્રત્યક્ષપ્રમાણપ્રમિતં નાપલપનાર્હમિતિ ભાવઃ ।
અસાધારણાકારરૂપસ્ય ભેદસ્ય સ્વપરનિર્વાહકત્વાન્નાનવસ્થા ।
તત્પ્રાગભાવસ્તત્પૂર્વાવસ્થારૂપઃ ।
ધ્વંસસ્તદુત્તરાવસ્થારૂપઃ ।
તદત્યન્તાભાવસ્તદધિકરણસ્વભાવવિશેષાત્મકઃ ।
સામયિકાભાવઃ ।
કાલવિશેષાવચ્છિન્નતત્તદધિકરણસ્વરૂપાત્મકઃ ।
એષાં ચ તત્તત્પ્રતિયોગ્યુપરક્તત્વેન વ્યવહારે પુનસ્તત્તત્પ્રતિયોગિસ્મરણાપેક્ષેતિ વિવેકો ઽત્ર બોધ્યઃ

આગમઃ કાર્યનિષ્ઠત્વાદીદૃશેર્ઽથે ન તુ પ્રમા ।
પ્રામાણ્યે ઽપ્યન્વયાયોગ્યપદાર્થત્વાન્ન બોધકઃ

એવં ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય સત્ત્વ એવ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ , ન સદસદનિર્વચનીયત્વ ઇતિ સ્થાપિતમ્ ।
શાસ્ત્રસ્યાપિ ન તત્ર પ્રાણાણ્યમિત્યાહ આગમ ઇતિ ।
આગમઃ - શાસ્ત્રં , કાર્યનિષ્ઠત્વાત્ - કાર્યાર્થપ્રતિપાદનતત્પરત્વાત્ , ઈદૃશેષર્ઽથે -કાર્યાનન્વયિનિ સિદ્ધે પ્રપઞ્ચાનિર્વચનીયત્વાદૌ , ન પ્રમા - ન પ્રમાણમ્ ।
મીમાંસકમતેનેદમ્ ।
સિદ્ધાન્તિમતેનાપ્યાહ પ્રામાણ્યે ઽપીતિ ।
સિદ્ધાર્થે શાસ્ત્રસ્ય પ્રમાણભાવે સત્યપિ શાસ્ત્રસ્ય પ્રમાણશબ્દમાત્રસ્ય વા નાનિર્વચનીયત્વાદૌ પ્રમાણત્વમ્ , ન સન્નાપ્યસન્નિત્યાદેરનન્વિતાર્થકત્વેન શબ્દબોધાજનકત્વાદિત્યર્થઃ ।
તત્ તત્પ્રતિપાદકતયેવ પ્રતીયમાનો ઽપિ સન્દર્ભો ઽવિરુદ્ધાર્થપરતયા નેય ઇતિ હાર્દમ્

નાસત્ પ્રતીતેઃ , બાધાચ્ચ ન સદિત્યપિ યન્ન તત્ ।
પ્રતીતેરેવ સત્ કિં ન , બાધાન્નાસત્ કુતો જગત્ ? ।
તસ્માદવિદ્યયૈવેયમવિદ્યા ભવતાઽશ્રિતા

અથાનુમાનસ્યાપિ સદસદનિર્વચનીયત્વે ન પ્રમાણત્વમિત્યાહ નાસ દિતિ ।
પ્રપઞ્ચઃ સદસદ્ભિન્નઃ પ્રતીયમાનત્વે સતિ બાધ્યમાનત્વાદિતિ યુક્તિરપિ ન સતી, પ્રપઞ્ચ સદસત્ત્વવાન્ તત એવેત્યાભાસ સમાનયોગક્ષેમત્વાદિતિ ભાવઃ ।
નિરુપાધિકસત્ત્વાસત્ત્વયોર્વિરોધો ઽત્રા ભિપ્રેતઃ ।
તસ્મા દિતિ ।
અનિર્વચનીયત્વસ્યાપ્રાણાણિકત્વાત્તદુપપાદકાવિદ્યાકલ્પનં ભવદજ્ઞાનકાર્યમેવેત્યર્થઃ

કિઞ્ચ ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય ધર્મો મિથ્યાત્વલક્ષણઃ ।
મિથ્યા વા પરમાર્થો વા નાદ્યઃ કલ્પો ઽયમઞ્જસા

તન્મિથ્યાત્વે પ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વં દુરપહ્નવમ્ ।
પારમાર્થ્યૈઽપિ તેનૈવ તવાદ્વૈતં વિહન્યતે

(ઇતિ પ્રપઞ્ચસ્ય સદસદ્વ્યતિરેકિત્વરૂપમિથ્યાત્વનિરસનમ્ ) પ્રમાણાભાવાદ્દૂષિતં સદસદનિર્વચનીયત્વરૂપં મિથ્યાત્વં પ્રકારાન્તરેણાપિ દૂષયતિ કિઞ્ચેતિ ।
ભેદમિથ્યાત્વસ્ય મિથ્યાત્વે ભેદસ્ય સત્યત્વં સિદ્ધમ્ ।
ભેદમિથ્યાત્વસ્ય સત્યત્વે બ્રહ્મભિન્નસ્યાપિ કસ્યચિત્સત્યત્વોપગમાદપસિદ્ધાન્તો ઽદ્વૈતવ્યાઘાતશ્ચેત્યર્થઃ ।
નચ ભેદમિથ્યાત્વં સત્યં બ્રહ્મસ્વરૂપમેવેતિ નાદ્વૈતહાન્યાદીતિ વાચ્યમ્ ॥
તથાસતિ બ્રહ્મણો મિથ્યાવસ્તુગુણત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યન્યત્ર વિસ્તરઃ

185 ॥
સર્વાણ્યેવ પ્રમાણાનિ સ્વં સ્વમર્થં યથોદિતમ્ ।
અસતોર્ઽથાન્તરેભ્યશ્ચ વ્યવચ્છિન્દન્તિ ભાન્તિ ન

એવં મિથ્યાત્વં નિરસ્ય ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય સત્યત્વં વ્યવસ્થાપયન્ પરાભિમતં સદદ્વૈતં પ્રતિક્ષેપ્તુમુપક્રમતે સર્વાણ્યેવેતિ ।
યથોદિત મિત્યત્ર યથાયથ મિતિ સ્યાદ્વા ।
યથોદિતમિત્યસ્ય ન પ્રત્યક્ષાદેરનિર્વચનીયપ્રત્યાયકત્વમતિ પૂર્વનિરૂપિતાનતિક્રમેણેત્યર્થઃ

તથાહીહ ઘટો ઽસ્તીતિ યેયં ધીરુપજાયતે ।
સા તદા તસ્ય નાભાવં પટત્વં વાનુમન્યતે

સ્વસ્વપ્રમેયસ્યાસતો ઽભાવાદ્ભાવાન્તરેભ્યશ્ચ વ્યાવૃત્તાકારતાપ્રત્યાયકત્વં પ્રમાણાનાં પ્રસિદ્ધમિતિ યદુક્તમ્ , તદેવોપપાદયતિ તથા હીહે તિ ।
ઇહેદાનીં ઘટો ઽસ્તીતિ પ્રતીતિસ્તદાનીં તત્ર સ્વાસાધારણાકારેણ ઘટસ્ય સત્તામેવાવગાહતે , નાભાવમ્ -નાસત્તામ્ , ન વા પટત્વાદ્યર્થાન્તરધર્મવત્તામિત્યર્યર્થઃ ।
તથા ચાસદ્વ્યાવૃત્તં સદન્તરવ્યાવૃત્તં ચ વસ્તુનઃ સન્તં ઘટાદિકમેવ પ્રતિપાદયન્તિ પ્રતીતયઃ ઘટો ઽસ્તિ , પટો ઽસ્તીત્યાદય ઇતિ સન્નાનાત્વમેવ સિધ્યતિ , ન સદદ્વૈતમિતિ ભાવઃ

નન્વસ્તીતિ યદુક્તં કિં તન્માત્રં ઘટ ઇત્યપિ ।
અર્થાન્તરં વા , તન્માત્રે સદદ્વૈતં પ્રસજ્યતે ।
અર્થાન્તરત્વે સિદ્ધં તત્ સદસદ્ભ્યાં વિલક્ષણમ્

અત્ર ચોદયતિ નન્વસ્તીતિ ।
ઘટપટાદિપદેનાપિ અસ્તીત્યુક્તં સન્માત્રમુચ્યતે ચેત્સિદ્ધં સદ્દ્વૈતમ્ ।
સ્તોર્ઽથાન્તરં ચેત્તેન બોધ્યતે તર્હિ ઘટાદેરાપતિતં સદસદ નિર્વાચ્ય ત્વમ્ પ્રતીતિબલાચ્ચાસદ્વ્યાવૃત્તિરિતિ ભાવઃ

યદ્યેવમસ્તિ બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મૌપનિષદં મતમ્ ।
ઘટવત્સદસદ્ભ્યામનિર્વાચ્યં તવાપતેત્

એત દ્દૂષયતિ યદ્યેવમિતિ ।
અસ્તિ બ્રહ્મે ત્યુપનિષત્પ્રતિપાદ્યમપિ બ્રહ્મતુલ્યનયાત્સદસદનિર્વચનીયં પ્રસજ્યતે ઇત્યર્થઃ

આનન્દસત્યજ્ઞાનાદિનિર્દેશૌરેવ વૈદિકૈઃ ।
બ્રહ્મણો ઽપ્યતથાભાવસ્ત્વયૈવૈવં સમર્થિતઃ

એવં સર્વત્ર સમાનાધિકરણવાક્યે ઽનભિમતવિરુદ્ધાકારપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ આનન્દેતિ ।
આનન્દો બ્રહ્મેત્યાદૌ આનન્દાદિમાત્રં બ્રહ્મપદેનોચ્યતે ચેત્પદાન્તરામ્નાનવૈયર્થ્યમ્ , તદતિરિક્તબોધને ત્વાનન્દાનાનન્દવિલક્ષણત્વાદિ બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આનન્દપદેનાનાનન્દવ્યાવૃત્તિઃ બ્રહ્મપદેન ચાનન્દવ્યાવૃત્તિર્ભવેદિતિ યાવત્ ॥
અતથાભાવઃ - અનાનન્દત્વાદિઃ

સદસદ્વ્યતિરેકોક્તિઃ પ્રપઞ્ચસ્ય ચ હીયતે ।
યદ્યથાકિઞ્ચિદુચ્યેત તત્સર્વસ્ય તથા ભવેત્

પરસ્યાનિષ્ટાન્તરં ચ પ્રસઞ્જયતિ સદસ દિતિ ।
સદસદ્વ્યતિરિક્તઃ પ્રપઞ્ચ ઇત્યપિ સ્વાર્થાત્પ્રચ્યવેત ।
નિરુક્તરીત્યા સદસદ્વ્યતિરિક્તાન્યત્વમેવ પ્રપઞ્ચસ્ય સિધ્યેદિતિ ભાવઃ ।
ય દિતિ ।
યત્કિઞ્ચિદપિ વસ્તુ યથા - યેન પ્રકારેણોચ્યતે , તસ્ય સર્વસ્ય તથા - ત્વદુપદર્શિતરીત્યા તત્પ્રકારરાહિત્યં પ્રસજ્યતા ઇત્યર્થઃ

તસ્માદસ્તીતિ સંવિત્તિર્જાયમાના ઘટાદિષુ ।
તત્તત્પદાર્થસંસ્થાનપારમાર્થ્યાવબોધિની

ઘટો ઽસ્તીત્યાદૌ સત્તામાત્રસ્ય વિશેષ્યત્વં , તત્ર ઘટાદેર્ભેદસ્યારોપિતત્વં ચ પરાભિમતં પ્રતિક્ષિપન્નિવ સ્વાભિમતાર્થં પ્રતિપાદયતિ તસ્માદિતિ ।
સ્પષ્ટોર્ઽથઃ

સજાતીયવિજાતીયવ્યવચ્છેદનિબન્ધનૈઃ ।
સ્વૈઃસ્વૈર્વ્યવસ્થિતૈ રૂપૈઃ પદાર્થાનાં તુ યા સ્થિતિઃ ।
સા સત્તા ન સ્વતન્ત્રઽન્યા તત્રાદ્વૈતકથા કથમ્

(ઇતિ સદદ્વૈતનિરાસેન ભેદપ્રપઞ્ચસ્ય પારમાર્થિકત્વસમર્થનમ્ ) સજાતીયે તિ ।
વિજાતીય સજાતીયાન્તરવ્યાવર્તકેન સ્વસ્વાસાધારણાકારેણ તસ્ય તસ્ય પદાર્થસ્ય યા સ્થિતિઃ - કાલસમ્બન્ધઃ પ્રમાણસમ્બન્ધો વા , સા તત્તત્પદાર્થસ્ય સત્તા ।
સા ચ પ્રતિપદાર્થં વ્યવસ્થિતા , ધાત્વર્થત્વાત્કર્તૃપરતન્ત્રા ચ ।
તત્સત્તાયાં સ્વતન્ત્રત્વમદ્વૈતં ચ ભવદભિમતં નૈવ યુક્તમિતિ ભાવઃ

ન ચ નાનાવિધાકારપ્રતીતિઃ શક્યનિહ્નવા ।
ન વેદ્યં વિત્તિધર્મઃ સ્યાદિતિ યત્પ્રાગુદીરિતમ્

તેનાપિ સાધિતં કિઞ્ચિત્ સંવિદો ઽસ્તિ ન વા ત્વયા ।
અસ્તિ ચેત્ પક્ષપાતઃ સ્યાત્ ન ચેત્તે વિફલઃ શ્રમઃ

એવં પ્રમેયભૂતસન્નાનાત્વં વ્યવસ્થાપ્ય પ્રમિતિનાનાત્વમપિ વ્યવસ્થાપયતિ પરાભિમતચિદદ્વૈતનિરાસેન નચેતિ ।
વિષયાશ્રયવિશેષૈઃ પ્રત્યક્ષાદિસ્વગતવિશેષૈશ્ચાનુભૂયમાનં સંવિન્નાનાત્વમપિ ન ક્ષેપ્તું શક્યમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પરૈઃ સંવિદો નિર્વિશેષત્વે પ્રોક્તમનુમાનમનૂદ્ય પ્રતિક્ષિપતિ ન વેદ્ય મિતિ ।
સંવિદિ નિર્વિશેષત્વરૂપઃ સાધ્યધર્મ ઉપગમ્યતે ન વા , ઉપગમ્યતે ચેન્નિર્નિમિત્ત એકસ્મિન્ ધર્મે પક્ષપાતસ્તે પ્રસજ્યતે - એકો ધર્મ ઉપદમ્યતે , અન્યે પ્રામાણિકા અપિ નોપદમ્યન્ત ઇતીત્યર્થઃ ।
તથા ચાભ્યુપગતનિર્વિશેષત્વવિરોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ હાર્દમ્ ।
પક્ષબાધઃસ્યા દિતિ પાઠાન્તરમ્ ।
નોપેયતે ચેત્સાધ્યધર્મઃ , તર્હિ તત્સાધનાર્થસંરમ્ભવૈયર્થં પ્રસજ્યત ઇત્યર્થઃ

195 ॥
અતઃસ્વરસવિસ્પષ્ટદૃષ્ટભેદાસ્તુ સંવિદઃ ।
યથારથાદિભિર્વાહ્યૈ (યથાવસ્થાયિભિર્બાહ્યૈર્) નૈક્યં યાન્તિ ઘટાદિભિઃ

અત ઇતિ ।
યથા રથાદિભિર્વાહ્યૈર્નૈક્યં યાતી તિ પૂર્વમુદ્રિતપાઠો ઽશુદ્ધઃ ।
અતઃ - સંવિન્નિર્વિશેષત્વાદ્યનુમાનપ્રતિક્ષેપાત્ , સ્વરસ્તો વિષયાશ્રયસ્વગતવિશેષૈર્વિશિષ્ટા વિલક્ષણત્વેન સ્ફુટં પ્રતીયમાનાઃ સંવિદઃ યથાવસ્થિતૈર્વબાહ્યૈર્ ઘટાદિભિરર્થૈર્નૈક્યં યાન્તીત્યર્થઃ ।
વેદ્યવેદિત્રોર્વિત્ત્યભેદમતં પ્રતિક્ષેપ્તુમયમુપક્ષેપઃ

સહોપલમ્ભનિયમો ન ખલ્વૈકૈકસંવિદા ।
નચેદસ્તિ સસામાન્યં સર્વં સંવેદનાસ્પદમ્

સહોપલમ્ભનિયમ ઇતિ ।
એતચ્છ્લોકસ્યોત્તરાર્ધં ન ચાસ્તિ ચિતિસામાન્યં સર્વસંવેદનાસ્પદ મિતિ વા ન ચિદસ્તિ સસામાન્યં સર્વસંવેદનાસ્પદ મિતિ વા સમ્ભાવ્યતે ।
સંવિદા સહૈવોપલભ્યમાનત્વાજ્જ્ઞેયજ્ઞાત્રોસ્તદભેદ ઇતિ ન યુક્તમ્ , તત્તત્સંવેદનવિશેષેણ સહોપલમ્ભનિયમાભાવાત્ , એકં જ્ઞાનં વિના જ્ઞાનાન્તરેણાપ્યર્થોપલબ્ધેઃ ।
વિશેષેણ સહોપલમ્ભસ્ય વ્યભિચારે ઽપિ ચિત્સામાન્યેન સહોપલમ્ભનિયમો ઽસ્તીતિ ચેત્ , તદપિ ન સમ્યક્ , વિશેષવ્યતિરિક્તસ્ય ચિત્સામાન્યસ્યૈવાનુવૃત્તસ્ય સર્વવિષયવિજ્ઞાનવિષયસ્યાભાવદિત્યર્થઃ ।
યથામુદ્રિતપાઠે ત્વયમર્થઃ - સહોપલમ્ભનિયમો ન સિદ્ધયતિ ચેત્ સર્વં સસામાન્યવિસેષં જ્ઞાતૃજ્ઞેયાત્મકં જ્ઞેયજાતં જ્ઞાનભિન્નતયાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ ।
એવં મિતિમાતૃમેયભિદાયાથાર્થ્યં સમર્થિતં ભવતિ ।
અયં શ્લોકઃ સહોપલમ્ભનિયમા દિત્યાદિના પ્રપઞ્ચ સ્ફુટમઞ્ચતી ત્યન્તેન અનૂદ્યમાનપરપક્ષ પ્રતિક્ષેપભાગે સુસઙ્ગતઃ ।
તસ્માદુપલભ્યમાનસંવિત્સિદ્ધિભાગાન્તિમશ્લોકાનન્તરં સંયોજનીયઃ ।
અયં ચ શ્લોકો જ્ઞેયજ્ઞાત્રોઃ સંવિદૈક્યસાધ કસહોપલમ્ભનિયમરૂપહેતોરસિદ્ધિપ્રતિપાદક ઇતિ ધ્યેયમ્

સહોપલમ્ભનિયમાન્નાન્યોર્ઽથઃ સંવિદો ભવેત્ ।
યદેતદપરાધીનસ્વપ્રકાશં તદેવ હિ ।
સ્વયભ્પ્રકાશતાશબ્દમિતિ વૃદ્ધાઃ પ્રચક્ષતે

યસ્મિન્નભાસમાને ઽપિ યો નામાર્થો ન ભાસતે ।
નાસાવર્થાન્તરસ્ત(રં ત) સ્માન્મિથ્યેન્દુરિવ ચન્દ્રતઃ

અભાસમાને વિજ્ઞાને ન ચાત્માર્થાવભાસનમ્ ।
ઇતિ સંવિદ્વિવર્તત્વં પ્રપઞ્ચઃ સ્ફુટમઞ્ચતિ

અત્ર નિરસનીયમતાનુવાદઃ સહોપલમ્ભનિયમા દિત્યાદિના ।
અર્થપ્રકાશે નિયમેન સંવિદો ભાનાસિદ્ધ્યર્થં તસ્યાઃ સ્વપ્રકાશત્વમાહ યદેતદિતિ ।
સ્વયમ્પ્રકાશતાપ્રવૃત્તિનિમિત્તકઃ શબ્દો યસ્ય તત્ સ્વયંપ્રકાશતાશબ્દં સ્વયંપ્રકાશશબ્દવાચ્યમ્ ।
અનેન સહોપલમ્ભનિયમઃ સિદ્ધઃ ।
યસ્મિ ન્નિતિ ।
સંવિત્પ્રકાશાભાવેર્ઽથસ્યાપિ ન પ્રકાશ ઇતિ સંવિત્પ્રકાશાભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિપ્રકાશસ્યાર્થસ્ય સંવિદનન્યત્વં સિધ્યતિ, બિમ્બાપ્રકોશે ઽપ્રકાશમાનસ્ય પ્રતિબમ્બસ્યેવ બિમ્બાનન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
અભાસમાન ઇતિ ।
આત્મા - જ્ઞાતા , અર્થ - જ્ઞેયમ્ ।
સંવિદ્વિવર્તત્વમ સંવિદધિષ્ઠાનકારોપવિષયત્વં પ્રપઞ્ચઃ - વેદ્યવેદિતૃપ્રપઞ્ચઃ , અઞ્જતિચ્છતિ , પ્રાપ્નોતીતિ યાવત્ ।
અધિષ્ઠાનસત્તાતિરિક્તસત્તાશૂન્યત્વલક્ષણં સંવિદનન્યત્વં પ્રપઞ્ચસ્ય વિવક્ષિતમ્ ।
નીલપીતાદિબાહ્યકારો વાસનાકલ્પિતો જ્ઞાને ઇતિ યોગાચારપક્ષઃ , નીલાપીતાદ્યર્થો ઽવિદ્યાકલ્પિતસ્તત્રેતિ માયિપક્ષશ્ચ નિરાચિકીર્ષિતો ઽત્રેતિ બોધ્યમ્

199

સંરક્ષ્યમાણભેદાસ્તે નાનુમાનાનુવર્તિનઃ

એતત્પક્ષં પ્રતિક્ષિપતિ મૈવ મિત્યાદિના ।
એવં જ્ઞાતૃજ્ઞેયલક્ષણાર્થાન્ મા સ્મ પરિભવઃ, ન પ્રતિક્ષિપેરિત્યર્થઃ ।
પ્રતિક્ષેપેષાં કુતો ન ઘટતે ? તત્રાહ પ્રત્યક્ષેણે , તિ ।
બલવત્તરપ્રત્યક્ષપ્રમાણસંરક્ષ્યમાણા એતે ન ત્વદીયસંવિદૈક્યાનુમાનાનુવર્તિનો જ્ઞાતૃજ્ઞેયભેદા ઇત્યર્થઃ ।
બલીયસ્ત્વં ચ પ્રત્યક્ષસ્યોપજીવ્યત્વેન ।
અર્થેષુ સંવિદૈક્યસાધનાર્થં હિ અર્થાનાં સંવિદશ્ચ સ્વરૂપગ્રહણં તાવદપેક્ષિતમ્ ।
તત એવ ચ મિથસ્તેષાં ભેદો ઽપિ સિદ્ધ ઇતિ પ્રત્યક્ષબાધિતમનુમાનં ન પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર જ્વાલાભેદાનુમાનવૈષમ્યપ્રકારો વિવૃત આત્મસિદ્ધૌ , તત એવાનુસન્ધેયઃ

તથા હીદમહં વેદ્મીત્યન્યોન્યાનાત્મના સ્ફુટમ્ ।
ત્રયં સાક્ષાચ્ચાકા સ્તીતિ સઢર્વેષામાત્મસાક્ષિકમ્

તથા હિ તિ ।
અન્યોન્યાનાત્મના - પરસ્પરભિન્નત્વેન , ત્રયં જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનલક્ષણપદાર્થત્રયમ્ ।
અત્ર શ્રીપરશરભટ્ટાર્યશ્રીસૂક્તિરનુસન્ધેયા અહમિદમભિવેદ્મીત્યાત્મબિત્ત્યોર્વિભેદે સ્ફુરતિ યદિ તદૈક્યં બાહ્યમપ્યેકમસ્તુ ।
પ્રમિતિરપિ મૃષા સ્યાતન્મેયમિથ્યાત્વવાદે યદિ તદપિ સહેરન્ દીર્ધમસ્મન્મતાયુઃ ઇતિ

પ્રત્યક્ષપ્રતિપશ્રં ચ નાનુમાનં પ્રવર્તતે ।
ન હિ વહ્નેરનુષ્ણત્વં દ્રવ્યત્વાદનુમીયતે

પ્રત્યક્ષેતિ ।
પ્રતિપક્ષં - વિરુદ્ધમ્ ।
વહ્નેરનુષ્ણત્વાનુમાનમિવ પ્રત્યક્ષબાધિતમર્થજ્ઞાત્રોઃ સંવિદૈક્યાનુમાનં ભવદીયમિતિ પ્રોક્તં ભવતિ

કિઞ્ચ હેતુર્વિરુદ્ધો ઽયં સહભાવો દ્વયોર્યતઃ ।
તવાપિ ન હિ સંવિત્તિઃ સ્વાત્મના સહ ભાસતે

કઞ્ચિ સાહિત્યં ભેદનિયતં જ્ઞાનાર્થયોર્હેતુઘટકં તદભેદસાધને વિરુદ્ધમિત્યાહ કિઞ્ચે તિ ।
સંવિત્સંવિદા સહોપલભ્યત ઇતિ હિ તવાપિ ન સમ્મતમ્ ।
તત્સંવિદા તત્સંવિદા સહોપલભ્યમાનમર્થજાતં નિયમેન તદ્ભિન્નમેવ ભવેદિતિ યાવત્

નીલાદ્યુપપ્લવાપેતસ્વચ્છચિન્માત્રસન્તતિઃ ।
સ્વાપાદૌ ભાસતે , નૈવમર્થઃ સંવેદનાત્ પૃથક્ ॥
તેન સંવેદનં સત્યં સંવેદ્યોર્ઽથસ્ત્વસન્નિતિ

અત્ર શઙ્કતે નીલાદ્યુપપ્લવે તિ ।
અર્થોપરાગમન્તરા જ્ઞાનં ભાસતે સ્વાપાદૌ ।
નૈવમર્થો જ્ઞાનાદ્વિના કદાપિ ભાસતે ।
તત્પ્રતિબિમ્બસ્યેવાર્થજાતસ્યમિથ્યાત્વં સંવિદિ કલ્પિતસ્યેતિ ભાવઃ

તદેતદપરામૃષ્ટ સ્વવાગ્બાધસ્ય જલ્પિતમ્ ।
સહોપલમ્ભનિયમો યેનૈવં સતિ હીયતે

પરિહરતિ તદેતદિતિ ।
અર્થં વિના સંવિદો ભાને તાં વિનાર્ઽથસ્યાપિ ભાનં સિદ્ધિપ્રાયમિતિ સહોપલમ્ભનિરૂપભવદુક્તહેત્વસિદ્ધિરિતિ પૂર્વાપરસ્વવચનવિરોધમપિ ન પરામૃષ્ટવાન્ ભવાનેવંવદન્નિતિ યાવત્

યસ્માદૃતે યદાભાતિ ભાતિ ય(ત) સ્માદૃતે ઽપિ તત્ ।
ઘટાદૃતે ઽપિ નિર્ભાતઃ પટાદિવ ઘટઃ સ્વયમ્

(ઇતિ ચિદદ્વૈતનિરાસેન મિતિમાતૃમેયભિદાયાથાર્થ્યસમર્થનમ્ ) ( એતાવાનેવ સંવિસ્તિદ્ધિભાગ ઉપલભ્યતે ) ઇતિ શ્રીમદ્વિશિષ્ટાદ્વૈતસિદ્ધાન્તપ્રવર્તનધુરન્ધરપરમાચાર્યશ્રીમદ્ભગવદ્યામુનમુનિસમનુગ-હીતે સિદ્ધિત્રયે સંવિત્સિદ્ધિઃ ॥
હેત્વસિદ્ધિમેવોપપાદયતિ યસ્માદિતિ ।
નિર્ભાત ઇતિ શત્રન્તાત્પઞ્ચમી ।
નિર્ભાતાદિત્યર્થઃ ।
ઘટાદૃતે ભાતાતત્પટાદૃતે ભાનં ઘટસ્ય યથા સિધ્યતિ , તથાર્ઽથં વિનાભાતાજ્જ્ઞાનાદ્વિના ભાનસર્થસ્ય સિધ્યતીતિ સહોપલમ્ભનિયમો નનીલદિતદ્ધિયાં સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનેનૈવાર્થપ્રકાશસ્ય વાચ્યત્વાજ્જ્ઞાનસ્ય ચ સ્વપ્રકાશત્વાજ્જ્ઞાનભાનં વિનાર્ંઽથભાનં ન યુજ્યત ઇતિ ચેદેવમપિ સહોપલમ્ભનિયમો ન યુજ્યત એવ જ્ઞાનવિશેષેણ જ્ઞાનસામાન્યેન વા , પૂર્વત્ર વ્યભિચારાત્ ઉત્તરત્ર પરમતે ઽસિદ્ધશ્ચે ।
ઇદમર્થ એવ સહોપલમ્ભનિયમ ઇતિ 197 તમઃ શ્લોકઃ , સ ચાત્રાનુસન્ધેય ઇતિ પ્રાગેવોક્તમ્ ।
એવં મિતિમાતૃમેયભિદાયાથાત્મ્યં ન નિહ્નોતું શક્યત ઇતિ વ્યવસ્થાપિ તમત્રેતિ ધ્યેયમ્