શંપાકગીતા · અધ્યાય 1

.. શંપાકગીતા ..

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ
ધનિનશ્ચાધના યે ચ વર્તયન્તે સ્વતન્ત્રિણઃ .
સુખદુઃખાગમસ્તેષાં કઃ કથં વા પિતામહ .. ૧..
ભીષ્મ ઉવાચ
અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ .
શંપાકેનેહ મુક્તેન ગીતં શાન્તિગતેન ચ .. ૨..
અબ્રવીન્માં પુરા કશ્ચિદ્બ્રાહ્મણસ્ત્યાગમાશ્રિતઃ .
ક્લિશ્યમાનઃ કુદારેણ કુચૈલેન બુભુક્ષયા .. ૩..
ઉત્પન્નમિહ લોકે વૈ જન્મપ્રભૃતિ માનવમ્ .
વિવિધાન્યુપવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ .. ૪..
તયોરેકતરે માર્ગે યદેનમભિસન્નયેત્ .
ન સુખં પ્રાપ્ય સંહૃષ્યેન્નાસુઃખં પ્રાપ્ય સઞ્જ્વરેત્ .. ૫..
ન વૈ ચરસિ યચ્છ્રેય આત્મનો વા યદીશિષે .
અકામાત્માપિ હિ સદા ધુરમુદ્યમ્ય ચૈવ હ .. ૬..
અકિઞ્ચનઃ પરિપતન્સુખમાસ્વાદયિષ્યસિ .
અકિઞ્ચનઃ સુખં શેતે સમુત્તિષ્ઠતિ ચૈવ હ .. ૭..
આકિઞ્ચન્યં સુખં લોકે પથ્યં શિવમનામયમ્ .
અનમિત્રપથો હ્યેષ દુર્લભઃ સુલભો મતઃ .. ૮..
અકિઞ્ચનસ્ય શુદ્ધસ્ય ઉપપન્નસ્ય સર્વતઃ .
અવેક્ષમાણસ્ત્રીઁલ્લોકાન્ન તુલ્યમિહ લક્ષયે .. ૯..
આકિઞ્ચન્યં ચ રાજ્યં ચ તુલયા સમતોલયમ્ .
અત્યરિચ્યત દારિદ્ર્યં રાજ્યાદપિ ગુણાધિકમ્ .. ૧૦..
આકિઞ્ચન્યે ચ રાજ્યે ચ વિશેષઃ સુમહાનયમ્ .
નિત્યોદ્વિગ્નો હિ ધનવાન્મૃત્યોરાસ્ય ગતો યથા .. ૧૧..
નૈવાસ્યાગ્નિર્ન ચારિષ્ટો ન મૃત્યુર્ન ચ દસ્યવઃ .
પ્રભવન્તિ ધનત્યાગાદ્વિમુક્તસ્ય નિરાશિષઃ .. ૧૨..
તં વૈ સદા કામચરમનુપસ્તીર્ણશાયિનમ્ .
બાહૂપધાનં શામ્યન્તં પ્રશંસન્તિ દિવૌકસઃ .. ૧૩..
ધનવાન્ક્રોધલોભાભ્યામાવિષ્ટો નષ્ટ ચેતનઃ .
તિર્યગીક્ષઃ શુષ્કમુખઃ પાપકો ભ્રુકુટીમુખઃ .. ૧૪..
નિર્દશન્નધરોષ્ઠં ચ ક્રુદ્ધો દારુણભાષિતા .
કસ્તમિચ્છેત્પરિદ્રષ્ટું દાતુમિચ્છતિ ચેન્મહીમ્ .. ૧૫..
શ્રિયા હ્યભીક્ષ્ણં સંવાસો મોહયત્યવિચક્ષણમ્ .
સા તસ્ય ચિત્તં હરતિ શારદાભ્રમિવાનિલઃ .. ૧૬..
અથૈનં રૂપમાનશ્ચ ધનમાનશ્ચ વિન્દતિ .
અભિજાતોઽસ્મિ સિદ્ધોઽસ્મિ નાસ્મિ કેવલમાનુષઃ .. ૧૭
ઇત્યેભિઃ કારણૈસ્તસ્ય ત્રિભિશ્ચિત્તં પ્રમાદ્યતિ .
સંપ્રસક્તમના ભોગાન્વિસૃજ્ય પિતૃસઞ્ચિતાન્ .
પરિક્ષીણઃ પરસ્વાનામાદાનં સાધુ મન્યતે .. ૧૮..
તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનં તતસ્તતઃ .
પ્રતિષેધન્તિ રાજાનો લુબ્ધા મૃગમિવેષુભિઃ .. ૧૯..
એવમેતાનિ દુઃખાનિ તાનિ તાનીહ માનવમ્ .
વિવિધાન્યુપપાન્તે ગાત્રસંસ્પર્શજાન્યપિ .. ૨૦..
તેષાં પરમદુઃખાનાં બુદ્ધ્યા ભૈષજ્યમાચરેત્ .
લોકધર્મમવજ્ઞાય ધ્રુવાણામધ્રુવૈઃ સહ .. ૨૧..
નાત્યક્ત્વા સુખમાપ્નોતિ નાત્યક્ત્વા વિન્દતે પરમ્ .
નાત્યક્ત્વા ચાભયઃ શેતે ત્યક્ત્વા સર્વં સુખી ભવ .. ૨૨..
ઇત્યેતદ્ધાસ્તિનપુરે બ્રાહ્મણેનોપવર્ણિતમ્ .
શંપાકેન પુરા મહ્યં તસ્માત્ત્યાગઃ પરો મતઃ .. ૨૩..
ઇતિ શ્રીમહાભારતે શાન્તિપર્વણિ મોક્ષધર્મપર્વણિ
શંપાકગીતાયાં ષટ્સપ્ત્યત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ