રુદ્રહૃદયોપનિષત્ · અધ્યાય 1

રુદ્રહૃદયોપનિષત્
યદ્બ્રહ્મ રુદ્રહૃદયમહાવિદ્યાપ્રકાશિતમ્ ।
તદ્બ્રહ્મમાત્રાવસ્થાનપદવીમધુના ભજે ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
હરિઃ ૐ ॥
હૃદયં કુણ્ડલી ભસ્મરુદ્રાક્ષગણદર્શનમ્ ।
તારસારં મહાવાક્યં પઞ્ચબ્રહ્માગ્નિહોત્રકમ્

પ્રણમ્ય શિરસા પાદૌ શુકો વ્યાસમુવાચ હ ।
કો દેવઃ સર્વદેવેષુ કસ્મિન્દેવાશ્ચ સર્વશઃ

કસ્ય શુશ્રૂષણાન્નિત્યં પ્રીતા દેવા ભવન્તિ મે ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રત્યુવાચ પિતા શુકમ્

સર્વદેવાત્મકો રુદ્રઃ સર્વે દેવાઃ શિવાત્મકાઃ ।
રુદ્રસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે રવિર્બ્રહ્મા ત્રયોઽગ્નયઃ

વામપાર્શ્વે ઉમા દેવી વિષ્ણુઃ સોમોઽપિ તે ત્રયઃ ।
યા ઉમા સા સ્વયં વિષ્ણુર્યો વિષ્ણુઃ સ હિ ચન્દ્રમાઃ

યે નમસ્યન્તિ ગોવિન્દં તે નમસ્યન્તિ શઙ્કરમ્ ।
યેઽર્ચયન્તિ હરિં ભક્ત્યા તેઽર્ચયન્તિ વૃષધ્વજમ્

યે દ્વિષન્તિ વિરૂપાક્ષં તે દ્વિષન્તિ જનાર્દનમ્ ।
યે રુદ્રં નાભિજાનન્તિ તે ન જાનન્તિ કેશવમ્

રુદ્રાત્પ્રવર્તતે બીજં બીજયોનિર્જનાર્દનઃ ।
યો રુદ્રઃ સ સ્વયં બ્રહ્મા યો બ્રહ્મા સ હુતાશનઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમયો રુદ્ર અગ્નીષોમાત્કં જગત્ ।
પુંલિઙ્ગં સર્વમીશાનં સ્ત્રીલિઙ્ગં ભગવત્યુમા

ઉમારુદ્રાત્મિકાઃ સર્વાઃ ગ્રજાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
વ્યક્તં સર્વમુમારૂપમવ્યક્તં તુ મહેશ્વરમ્

ઉમા શઙ્કરયોગો યઃ સ યોગો વિષ્ણુરુચ્યતે ।
યસ્તુ તસ્મૈ નમસ્કારં કુર્યાદ્ભક્તિસમન્વિતઃ

આત્માનં પરમાત્માનમન્તરાત્માનમેવ ચ ।
જ્ઞાત્વા ત્રિવિધમાત્માનં પરમાત્માનમાશ્રયેત્

અન્તરાત્મા ભવેદ્બ્રહ્મા પરમાત્મા મહેશ્વરઃ ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં વિષ્ણુરાત્મા સનાતનઃ

અસ્ય ત્રૈલોક્યવૃક્ષસ્ય ભૂમૌ વિટપશાખિનઃ ।
અગ્રં મધ્યં તથા મૂલં વિષ્ણુબ્રહ્મમહેશ્વરાઃ

કાર્યં વિષ્ણુઃ ક્રિયા બ્રહ્મા કારણં તુ મહેશ્વરઃ ।
પ્રયોજનાર્થં રુદ્રેણ મૂર્તિરેકા ત્રિધા કૃતા

ધર્મો રુદ્રો જગદ્વિષ્ણુઃ સર્વજ્ઞાનં પિતામહઃ ।
શ્રીરુદ્ર રુદ્ર રુદ્રેતિ યસ્તં બ્રૂયાદ્વિચક્ષણઃ

કીર્તનાત્સર્વદેવસ્ય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે ।
રુદ્રો નર ઉમા નારી તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રો બ્રહ્મા ઉમા વાણી તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રો વિષ્ણુરુમા લક્ષ્મીસ્તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રઃ સૂર્ય ઉમા છાયા તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રઃ સોમ ઉમા તારા તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રો દિવા ઉમા રાત્રિસ્તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રો યજ્ઞ ઉમા વેદિસ્તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રો વહ્નિરુમા સ્વાહા તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રો વેદ ઉમા શાસ્તં તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રો વૃક્ષ ઉમા વલ્લી તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રો ગન્ધ ઉમા પુષ્પં તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

રુદ્રોઽર્થ અક્ષરઃ સોમા તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ ।
રુદ્રો લિઙ્ગમુમા પીઠં તસ્મૈ તસ્યૈ નમો નમઃ

સર્વદેવાત્મકં રુદ્રં નમસ્કુર્યાત્પૃથક્પૃથક્ ।
એભિર્મન્ત્રપદૈરેવ નમસ્યામીશપાર્વતી

યત્ર યત્ર ભવેત્સાર્ધમિમં મન્ત્રમુદીરયેત્ ।
બ્રહ્મહા જલમધ્યે તુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

સર્વાધિષ્ઠાનમદ્વન્દ્વં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દરૂપં તદવાઙ્મનસગોચરમ્

તસ્મિન્સુવિદિતે સર્વં વિજ્ઞાતં સ્યાદિદં શુક ।
તદાત્મકત્વાત્સર્વસ્ય તસ્માદ્ભિન્નં નહિ ક્વચિત્

દ્વે વિદ્યે વેદિતવ્યે હિ પરા ચૈવાપરા ચ તે ।
તત્રાપરા તુ વિદ્યૈષા ઋગ્વેદો યજુરેવ ચ

સામવેદસ્તથાથર્વવેદઃ શિક્ષા મુનીશ્વર ।
કલ્પો વ્યાકરણં ચૈવ નિરુક્તં છન્દ એવ ચ

જ્યોતિષં ચ યથા નાત્મવિષયા અપિ બુદ્ધયઃ ।
અથૈષા પરમા વિદ્યા યયાત્મા પરમાક્ષરમ્

યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રં રૂપવર્જિતમ્ ।
અચક્ષુઃશ્રોત્રમત્યર્થં તદપાણિપદં તથા

નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં ચ તદવ્યયમ્ ।
તદ્ભૂતયોનિં પશ્યન્તિ ધીરા આત્માનમાત્મનિ

યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યો યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદત્રાન્નરૂપેણ જાયતે જગદાવલિઃ

સત્યવદ્ભાતિ તત્સર્વં રજ્જુસર્પવદાસ્થિતમ્ ।
તદેતદક્ષરં સત્યં તદ્વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે

જ્ઞાનેનૈવ હિ સંસારવિનાશો નૈવ કર્મણા ।
શ્રોત્રિયં બ્રહ્મનિષ્ઠં સ્વગુરું ગચ્છેદ્યથાવિધિ

ગુરુસ્તસ્મૈ પરાં વિદ્યાં દદ્યાદ્બ્રહ્માત્મબોધિનીમ્ ।
ગુહાયાં નિહિતં સાક્ષાદક્ષરં વેદ ચેન્નરઃ

છિત્વાઽવિદ્યામહાગ્રન્થિં શિવં ગચ્છેત્સનાતનમ્ ।
તદેતદમૃતં સત્યં તદ્બોદ્ધવ્યં મુમુક્ષિભિઃ

ધનુસ્તારં શરો હ્યાત્મા બ્રહ્મ તલ્લક્ષ્યમુચ્યતે ।
અપ્રમત્તેન વેદ્ધવ્યં શરવત્તન્મયો ભવેત્

લક્ષ્યં સર્વગતં ચૈવ શરઃ સર્વગતો મુખઃ ।
વેદ્ધા સર્વગતશ્ચૈવ શિવલક્ષ્યં ન સંશયઃ

ન તત્ર ચન્દ્રાર્કવપુઃ પ્રકાશતે
ન વાન્તિ વાતાઃ સકલા દેવતાશ્ચ ।
સ એષ દેવઃ કૃતભાવભૂતઃ
સ્વયં વિશુદ્ધો વિરજઃ પ્રકાશતે

દ્વૌ સુપર્ણૌ શરીરેઽસ્મિઞ્જીવેશાક્ષ્યૌ સહ સ્થિતૌ ।
તયોર્જીવઃ ફલં ભુઙ્ક્તે કર્મણો ન મહેશ્વરઃ

કેવલં સાક્ષિરૂપેણ વિના ભોગં મહેશ્વરઃ ।
પ્રકાશતે સ્વયં ભેદઃ કલ્પિતો માયયા તયોઃ

ઘટાકાશમઠાકાશૌ યથાકાશપ્રભેદતઃ ।
કલ્પિતૌ પરમૌ જીવશિવરૂપેણ કલ્પિતૌ

તત્ત્વતશ્ચ શિવઃ સાક્ષાચ્ચિજ્જીવશ્ચ સ્વતઃ સદા ।
ચિચ્ચિદાકારતો ભિન્ના ન ભિન્ના ચિત્ત્વહાનિતઃ

ચિતશ્ચિન્ન ચિદાકારદ્ભિદ્યતે જડરૂપતઃ ।
ભિદ્યતે ચેજ્જડો ભેદશ્ચિદેકા સર્વદા ખલુ

તર્કતશ્ચ પ્રમાણાચ્ચ ચિદેકત્વવ્યવસ્થિતેઃ ।
ચિદેકત્વપરિજ્ઞાને ન શોચતિ ન મુહ્યતિ

અદ્વૈતં પરમાનન્દં શિવં યાતિ તુ કૈવલમ્

અધિષ્ઠાનં સમસ્તસ્ય જગતઃ સત્યચિદ્ઘનમ્ ।
અહમસ્મીતિ નિશ્ચિત્ય વીતશોકો ભવેન્મુનિઃ

સ્વશરીરે સ્વયં જ્યોતિઃસ્વરૂપં સર્વસાક્ષિણમ્ ।
ક્ષીણદોષાઃ પ્રપશ્યન્તિ નેતરે માયયાવૃતાઃ

એવં રૂપપરિજ્ઞાનં યસ્યાસ્તિ પરયોગિનઃ ।
કુત્રચિદ્ગમનં નાસ્તિ તસ્ય પૂર્ણસ્વરૂપિણઃ

આકાશમેકં સંપૂર્ણં કુત્રચિન્નૈવ ગચ્છતિ ।
તદ્વત્સ્વાત્મપરિજ્ઞાની કુત્રચિન્નૈવ ગચ્છતિ

સ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ યો વેદ વૈ મુનિઃ ।
બ્રહ્મૈવ ભવતિ સ્વસ્થઃ સચ્ચિદાનન્દ માતૃકઃ

ઇત્યુપનિષત્ ॥
ૐ સહ નાવવતુ ॥ સહ નૌ ભુનક્તુ ॥ સહ વીર્યં કરવાવહૈ ॥
તેજસ્વિનાવધીતમસ્તુ મા વિદ્વિષાવહૈ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ રુદ્રહૃદયોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય