ઋતુસંહાર · અધ્યાય 6

પ્રફુલ્લચૂતાઙ્કુરતીક્ષ્ણસાયકો દ્વિરેફમાલાવિલસદ્ધનુર્ગુણઃ
મનાંસિ ભેત્તું સુરતપ્રસઙ્ગિનાં વસન્તયોદ્ધા સમુપાગતઃ પ્રિયે ॥

દ્રુમાઃ સપુષ્પાઃ સલિલં સપદ્મં સ્ત્રિયઃ સકામાઃ પવનઃ સુગન્ધિઃ
સુખાઃ પ્રદોષા દિવસાશ્ચ રમ્યાઃ સર્વં પ્રિયે ચારુતરં વસન્તે ॥

ઈષત્તુષારૈઃ કૃતશીતહર્મ્યઃ સુવાસિતં ચારુશિરશ્ચ ચમ્પકૈઃ
કુર્વન્તિ નાર્યો ઽપિ વસન્તકાલે સ્તનં સહારં કુસુમૈર્મનોહરૈઃ ॥

વાપીજલાનાં મણિમેખલાનાં શશાઙ્કભાસાં પ્રમદાજનાનામ્
ચૂતદ્રુમાણાં કુસુમાન્વિતાનાં દદાતિ સૌભાગ્યમયં વસન્તઃ ॥

કુસુમ્ભરાગારુણિતૈર્ દુકૂલૈર્ નિતમ્બબિમ્બાનિ વિલાસિનીનામ્
તન્વંશુકૈઃ કુઙ્કુમરાગગૌરૈર્ અલંક્રિયન્તે સ્તનમણ્ડલાનિ ॥

કર્ણેષુ યોગ્યં નવકર્ણિકારં ચલેષુ નીલેષ્વલકેષ્વશોકમ્
પુષ્પં ચ ફુલ્લં નવમલ્લિકાયાઃ પ્રયાન્તિ કાન્તિં પ્રમદાજનાનામ્ ॥

સ્તનેષુ હારાઃ સિતચન્દનાર્દ્રા ભુજેષુ સઙ્ગં વલયાઙ્ગદાનિ
પ્રયાન્ત્યનઙ્ગાતુરમાનસાનાં નિતમ્બિનીનાં જઘનેષુ કાઞ્ચ્યઃ ॥

સપત્ત્રલેખેષુ વિલાસિનીનાં વક્ત્રેષુ હેમામ્બુરુહોપમેષુ
રત્નાન્તરે મૌક્તિકસઙ્ગરમ્યઃ સ્વેદાગમો વિસ્તરતામુપૈતિ ॥

ઉચ્છ્વાસયન્ત્યઃ શ્લથબન્ધનાનિ ગાત્રાણિ કન્દર્પસમાકુલાનિ
સમીપવર્તિષ્વધુના પ્રિયેષુ સમુત્સુકા એવ ભવન્તિ નાર્યઃ ॥

તનૂનિ પાણ્ડૂનિ મદાલસાનિ મુહુર્મુહુર્ જૃમ્ભણતત્પરાણિ
અઙ્ગાન્યનઙ્ગઃ પ્રમદાજનસ્ય કરોતિ લાવણ્યસસંભ્રમાણિ ॥

છાયાં જનઃ સમભિવાઞ્છતિ પાદપાનાં નક્તં તથેચ્છતિ પુનઃ કિરણં સુધાંશોઃ
હર્મ્યં પ્રયાતિ શયિતું સુખશીતલં ચ કાન્તાં ચ ગાઢમુપગૂહતિ શીતલત્વાત્ ॥

નેત્રેષુ લોલો મદિરાલસેષુ ગણ્ડેષુ પાણ્ડુઃ કઠિનઃ સ્તનેષુ
મધ્યેષુ નિમ્નો જઘનેષુ પીનઃ સ્ત્રીણામનઙ્ગો બહુધા સ્થિતો ઽદ્ય ॥

અઙ્ગાનિ નિદ્રાલસવિભ્રમાણિ વાક્યાનિ કિંચિન્મદિરાલસાનિ
ભ્રૂક્ષેપજિહ્માનિ ચ વીક્ષિતાનિ ચકાર કામઃ પ્રમદાજનાનામ્ ॥

પ્રિયઙ્ગુકાલીયકકુઙ્કુમાક્તં સ્તનેષુ ગૌરેષુ વિલાસિનીભિઃ
આલિપ્યતે ચન્દનમ્ અઙ્ગનાભિર્ મદાલસાભિર્ મૃગનાભિયુક્તમ્ ॥

ગુરૂણિ વાસાંસિ વિહાય તૂર્ણં તનૂનિ લાક્ષારસરઞ્જિતાનિ
સુગન્ધિકાલાગુરુધૂપિતાનિ ધત્તે જનઃ કામમદાલસાઙ્ગઃ ॥

પુંસ્કોકિલશ્ ચૂતરસાસવેન મત્તઃ પ્રિયાં ચુમ્બતિ રાગહૃષ્ટઃ
કૂજદ્દ્વિરેફાપ્યયમ્ અમ્બુજસ્થઃ પ્રિયં પ્રિયાયાઃ પ્રકરોતિ ચાટુ ॥

તામ્રપ્રવાલસ્તબકાવનમ્રાશ્ ચૂતદ્રુમાઃ પુષ્પિતચારુશાખાઃ
કુર્વન્તિ કામં પવનાવધૂતાઃ પર્યુત્સુકં માનસમઙ્ગનાનામ્ ॥

આમૂલતો વિદ્રુમરાગતામ્રં સપલ્લવાઃ પુષ્પચયં દધાનાઃ
કુર્વન્ત્યશોકા હૃદયં સશોકં નિરીક્ષ્યમાણા નવયૌવનાનામ્ ॥

મત્તદ્વિરેફપરિચુમ્બિતચારુપુષ્પા મન્દાનિલાકુલિતનમ્રમૃદુપ્રવાલાઃ
કુર્વન્તિ કામિમનસાં સહસોત્સુકત્વં બાલાતિમુક્તલતિકાઃ સમવેક્ષ્યમાણાઃ ॥

કાન્તામુખદ્યુતિજુષામચિરોદ્ગતાનાં શોભાં પરાં કુરબકદ્રુમમઞ્જરીણામ્
દૃષ્ટ્વા પ્રિયે સહૃદયસ્ય ભવેન્ન કસ્ય કન્દર્પબાણપતનવ્યથિતં હિ ચેતઃ ॥

આદીપ્તવહ્નિસદૃશૈર્ મરુતાવધૂતૈઃ સર્વત્ર કિંશુકવનૈઃ કુસુમાવનમ્રૈઃ
સદ્યો વસન્તસમયેન સમાચિતેયં રક્તાંશુકા નવવધૂરિવ ભાતિ ભૂમિઃ ॥

કિં કિંશુકૈઃ શુકમુખચ્છવિભિર્ન ભિન્નં કિં કર્ણિકારકુસુમૈર્ન કૃતં નુ દગ્ધમ્
યત્કોકિલઃ પુનરયં મધુરૈર્વચોભિર્ યૂનાં મનઃ સુવદનાનિહિતં નિહન્તિ ॥

પુંસ્કોકિલૈઃ કલવચોભિરુપાત્તહર્ષૈઃ કૂજદ્ભિરુન્મદકલાનિ વચાંસિ ભૃઙ્ગૈઃ
લજ્જાન્વિતં સવિનયં હૃદયં ક્ષણેન પર્યાકુલં કુલગૃહે ઽપિ કૃતં વધૂનામ્ ॥

આકમ્પયન્કુસુમિતાઃ સહકારશાખા વિસ્તારયન્પરભૃતસ્ય વચાંસિ દિક્ષુ
વાયુર્ વિવાતિ હૃદયાનિ હરન્નરાણાં નીહારપાતવિગમાત્સુભગો વસન્તે ॥

કુન્દૈઃ સવિભ્રમવધૂહસિતાવદાતૈર્ ઉદ્દ્યોતિતાન્યુપવનાનિ મનોહરાણિ
ચિત્તં મુનેરપિ હરન્તિ નિવૃત્તરાગં પ્રાગેવ રાગમલિનાનિ મનાંસિ યૂનામ્ ॥

આલમ્બિહેમરસનાઃ સ્તનસક્તહારાઃ કન્દર્પદર્પશિથિલીકૃતગાત્રયષ્ટ્યઃ
માસે મધૌ મધુરકોકિલભૃઙ્ગનાદૈર્ નાર્યા હરન્તિ હૃદયં પ્રસભં નરાણામ્ ॥

નાનામનોજ્ઞકુસુમદ્રુમભૂષિતાન્ તાન્ હૃષ્ટાન્યપુષ્ટનિનદાકુલસાનુદેશાન્
શૈલેયજાલપરિણદ્ધશિલાતલાન્તાન્ દૃષ્ટ્વા જનઃ ક્ષિતિભૃતો મુદમેતિ સર્વઃ ॥

નેત્રે નિમીલયતિ રોદિતિ યાતિ શોકં ઘ્રાણં કરેણ વિરુણદ્ધિ વિરૌતિ ચોચ્ચૈઃ
કાન્તાવિયોગપરિખેદિતચિત્તવૃત્તિર્ દૃષ્ટ્વાધ્વગઃ કુસુમિતાન્સહકારવૃક્ષાન્ ॥

સમદમધુકરાણાં કોકિલાનાં ચ નાદૈઃ કુસુમિતસહકારૈઃ કર્ણિકારૈશ્ ચ રમ્યઃ
ઇષુભિરિવ સુતીક્ષ્ણૈર્માનસં માનિનીનાં તુદતિ કુસુમમાસો મન્મથોદ્દીપનાય ॥

રુચિરકનકકાન્તીન્ મુઞ્ચતઃ પુષ્પરાશીન્ મૃદુપવનવિધૂતાન્પુષ્પિતાંશ્ચૂતવૃક્ષાન્
અભિમુખમભિવીક્ષ્ય ક્ષામદેહો ઽપિ માર્ગે મદનશરનિઘાતૈર્ મોહમેતિ પ્રવાસી ॥

પરભૃતકલગીતૈર્ હ્લાદિભિઃ સદ્વચાંસિ સ્મિતદશનમયૂખાન્કુન્દપુષ્પપ્રભાભિઃ
કરકિસલયકાન્તિં પલ્લવૈર્વિદ્રુમાભૈર્ ઉપહસતિ વસન્તઃ કામિનીનામિદાનીમ્ ॥

કનકકમલકાન્તૈરાનનૈઃ પાણ્ડુગણ્ડૈર્ ઉપરિનિહિતહારૈશ્ ચન્દનાર્દ્રૈઃ સ્તનાન્તૈઃ
મદજનિતવિલાસૈર્ દૃષ્ટિપાતૈર્ મુનીન્દ્રાન્ સ્તનભરનતનાર્યઃ કામયન્તિ પ્રશાન્તાન્ ॥

મધુસુરભિ મુખાબ્જં લોચને લોધ્રતામ્રે નવકુરબકપૂર્ણઃ કેશપાશો મનોજ્ઞઃ
ગુરુતરકુચયુગ્મં શ્રોણિબિમ્બં તથૈવ ન ભવતિ કિમિદાનીં યોષિતાં મન્મથાય ॥

આકમ્પિતાનિ હૃદયાનિ મનસ્વિનીનાં વાતૈઃ પ્રફુલ્લસહકારકૃતાધિવાસૈઃ
ઉત્કૂજિતૈઃ પરભૃતસ્ય મદાકુલસ્ય શ્રોત્રપ્રિયૈર્મધુકરસ્ય ચ ગીતનાદૈઃ ॥

રમ્યઃ પ્રદોષસમયઃ સ્ફુટચન્દ્રભાસઃ પુંસ્કોકિલસ્ય વિરુતં પવનઃ સુગન્ધિઃ
મત્તાલિયૂથવિરુતં નિશિ સીધુપાનં સર્વં રસાયનમિદં કુસુમાયુધસ્ય ॥

રક્તાશોકવિકલ્પિતાધરમધુર્ મત્તદ્વિરેફસ્વનઃ કુન્દાપીડવિશુદ્ધદન્તનિકરઃ પ્રોત્ફુલ્લપદ્માનનઃ
ચૂતામોદસુગન્ધિમન્દપવનઃ શૃઙ્ગારદીક્ષાગુરુઃ કલ્પાન્તં મદનપ્રિયો દિશતુ વઃ પુષ્પાગમો મઙ્ગલમ્ ॥

મલયપવનવિદ્ધઃ કોકિલાલાપરમ્યઃ સુરભિમધુનિષેકાલ્લબ્ધગન્ધપ્રબન્ધઃ
વિવિધમધુપયૂથૈર્ વેષ્ટ્યમાનઃ સમન્તાદ્ ભવતુ તવ વસન્તઃ શ્રેષ્ઠકાલઃ સુખાય ॥

આમ્રી મઞ્જુલમઞ્જરી વરશરઃ સત્કિંશુકં યદ્ધનુર્ જ્યા યસ્યાલિકુલં કલઙ્કરહિતં છત્ત્રં સિતાંશુઃ સિતમ્
મત્તેભો મલયાનિલઃ પરભૃતા યદ્બન્દિનો લોકજિત્ સો ઽયં વો વિતરીતરીતુ વિતનુર્ભદ્રં વસન્તાન્વિતઃ ॥