રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 209

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે ઋણમોચનતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનં નામાષ્ટોત્તરદ્વિશતતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 209
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તસ્યૈવાનન્તરં પાર્થ પુષ્કલીતીર્થમુત્તમમ્ ।
તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા હ્યશ્વમેધફલં લભેત્

ક્ષમાનાથં તતો ગચ્છેત્ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
દાનવગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ સેવિતમ્

તત્ર તિષ્ઠતિ દેવેશઃ સાક્ષાદ્રુદ્રો મહેશ્વરઃ ।
ભારેણ મહતા જાતો ભારભૂતિરિતિ સ્મૃતઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
ભારભૂતીતિ વિખ્યાતં તીર્થં સર્વગુણાન્વિતમ્ ।
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ વિપ્રેન્દ્ર પરં કૌતૂહલં હિ મે

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ભારભૂતિસમુત્પત્તિં શૃણુ પાણ્ડવસત્તમ ।
વિસ્તરેણ યથા પ્રોક્તા પુરા દેવેન શમ્ભુના

આસીત્કૃતયુગે વિપ્રો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
વિષ્ણુશર્મેતિ વિખ્યાતઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

ક્ષમા દમો દયા દાનં સત્યં શૌચં ધૃતિસ્તથા ।
વિદ્યા વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં સર્વં તસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્

ઈદૃગ્ગુણા હિ યે વિપ્રા ભવન્તિ નૃપસત્તમ ।
પતિતાન્નરકે ઘોરે તારયન્તિ પિત્ઃંસ્ તુ તે

ઇન્દ્રિયં લોલુપા વિપ્રા યે ભવન્તિ નૃપોત્તમ ।
પતન્તિ નરકે ઘોરે રૌરવે પાપમોહિતાઃ

યે ક્ષાન્તદાન્તાઃ શ્રુતિપૂર્ણકર્ણા જિતેન્દ્રિયાઃ પ્રાણિવધાન્ નિવૃત્તાઃ ।
પ્રતિગ્રહે સંકુચિતાગ્રહસ્તાસ્તે બ્રાહ્મણાસ્તારયિતું સમર્થાઃ

એવં ગુણગણાકીર્ણો બ્રાહ્મણો નર્મદાતટે ।
વસતે બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં શિલોઞ્છવૃત્તિજીવનઃ

તાદૃશં બ્રાહ્મણં જ્ઞાત્વા દેવદેવો મહેશ્વરઃ ।
દ્વિજરૂપધરો ભૂત્વા તસ્યાશ્રમમગાત્સ્વયમ્

દૃષ્ટ્વા તં બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધમુચ્ચરન્તં પદક્રમમ્ ।
અભિવાદયતે વિપ્રં સ્વાગતેન ચ પૂજિતઃ

પ્રોવાચ તં મુહૂર્તેન બ્રાહ્મણો વિસ્મયાન્વિતઃ ।
કિમથ તદ્બટો બ્રૂહિ કિં કરોમિ તવેપ્સિતમ્

બટુરુવાચ:
વિદ્યાર્થિનમનુપ્રાપ્તં વિદ્ધિ માં દ્વિજસત્તમ ।
દદાસિ યદિ મે વિદ્યાં તતઃ સ્થાસ્યામિ તે ગૃહે

બ્રાહ્મણ ઉવાચ:
સર્વેષામેવ વિપ્રાણાં બટો ત્વં ગોત્ર ઉત્તમે ।
દાનાનાં પરમં દાનં કથં વિદ્યા ચ દીયતે

ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યા પુષ્કલેન ધનેન વા ।
અથવા વિદ્યયા વિદ્યા ભવતીહ ફલપ્રદા

બટુરુવાચ:
યથાન્યે બાલકાઃ સ્નાતાઃ શુશ્રૂષન્તિ હ્યહર્નિશમ્ ।
તથાહં બટુભિઃ સાર્ધં શુશ્રૂષામિ ન સંશયઃ

તથેતિ ચોક્ત્વા વિપ્રેન્દ્રઃ પાઠયંસ્તં દિને દિને ।
વર્તતે સહ શિષ્યૈઃ સ શિલોઞ્છાનુપહારયન્

તતઃ કતિપયાહોભિઃ પ્રોક્તો બટુભિરીશ્વરઃ ।
પચનાદ્યં બટો કર્મ કુરુ ક્રમત આગતમ્

તથેતિ ચોક્તો દેવેશો ભારગ્રામમ્ ઉપાગતઃ ।
ધ્યાત્વા વનસ્પતીઃ સર્વા ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

યાવદાગચ્છતે વિપ્રો બટુભિઃ સહ મન્દિરમ્ ।
અદર્શનાભિઃ કર્તવ્યં તાવદન્નં સુસંસ્કૃતમ્

એવમુક્ત્વા તુ તાઃ સર્વા વિશ્વરૂપો મહેશ્વરઃ ।
ક્રીડનાર્થં ગતસ્તત્ર બટુવેષધરઃ પૃથક્

દૃષ્ટ્વા સમાગતં તત્ર બટુવેષધરં પૃથક્ ।
ધિક્ ત્વાં ચ પરુષં વાક્યમ્ ઊચુસ્ તે ગિરિસન્નિધૌ

ક્ષુત્ક્ષામકંઠાઃ સર્વે ચ ગત્વા તુ કિલ મન્દિરમ્ ।
ત્વયા સિદ્ધેન ચાન્નેન તૃપ્તિં યાસ્યામહે વયમ્

તદ્વૃથા ચિન્તિતં સવ ત્વયાગત્ય કૃતં દ્વિજ ।
મિથ્યાપ્રતિજ્ઞેન સતા દુરનુષ્ઠિતમદ્ય તે

બટુરુવાચ:
સન્તાપમનુતાપં વા ભોજનાર્થં દ્વિજર્ષભાઃ ।
મા કુરુધ્વં યથાન્યાયં સિદ્ધે ઽગ્રે ગૃહમેષ્યથા

બટુર્ ઉવાચ:
દિનશેષેણ ચાસ્માકં પઞ્ચતાં ચ દિને દિને ।
નિષ્પત્તિં યાતિ વા નેતિ તદ્ અસિદ્ધમ્ અશેષતઃ

અસિદ્ધં સિદ્ધમસ્માકં યત્ ત્વયા સમુદાહૃતમ્ ।
દૃષ્ટ્વાનૃતં ગતાસ્ તત્ર ત્વાં બદ્ધામ્ભસિ નિક્ષિપે

બટુરુવાચ:
ભોભોઃ શૃણુધ્વ સર્વે ઽત્ર સોપાધ્યાયા દ્વિજોત્તમાઃ ।
પ્રતિજ્ઞાં મમ દુર્ધર્ષાં યાં શ્રુત્વા વિસ્મયો ભવેત્

યદિ સિદ્ધમિદં સર્વમન્નં સ્યાદ્ આશ્રમે ગુરોઃ ।
યૂયં બદ્ધ્વા મયા સર્વે ક્ષેપ્તવ્યા નર્મદામ્ભસિ

અથવાન્નં ન સિદ્ધં સ્યાદ્ ભવદ્ભિર્દૃઢબન્ધનૈઃ ।
ગુરોસ્તુ પશ્યતો બદ્ધ્વા ક્ષેપ્તવ્યો ઽહં નર્મદાહ્રદે

તથેતિ કૃત્વા તે સર્વે સમયં ગુરુસન્નિધૌ ।
સ્નાત્વા જાપ્યવિધાનેન ભૂતગ્રામં તતો યયુઃ

દૃષ્ટ્વા તે વિસ્મયં જગ્મુર્વિસ્તૃતે ભક્ષ્યભોજને ।
ષડ્રસેન નૃપશ્રેષ્ઠ ભુક્ત્વા હુત્વા પૃથક્પૃથક્

તતઃ પ્રોવાચ વચનં હૃષ્ટપુષ્ટો દ્વિજોત્તમઃ ।
વરદો ઽસ્મિ વરં વત્સ વૃણુ યત્તવ રોચતે

સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્ તુ તે વેદાઃ શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ।
પ્રતિભાસ્યન્તિ તે વિપ્ર મદીયો ઽસ્તુ વરસ્ત્વયમ્

પ્રણમ્ય બટુભિઃ સાર્ધં સ ચિક્રીડ યથાસુખમ્ ।
દ્વિતીયે તુ તતઃ પ્રાપ્તે દિવસે નર્મદાજલે

ક્રીડનાર્થં ગતાઃ સર્વે સોપાધ્યાયા યુધિષ્ઠિર ।
તતઃ સ્મૃત્વા પણં સર્વે ભાષયિત્વા વિધાનતઃ

ઉપાધ્યાયમથોવાચ નત્વા દેવઃ કૃતાઞ્જલિઃ ।
જલે પ્રક્ષેપયામ્યદ્ય નિષ્પ્રતિજ્ઞાન્ બટૂન્ પ્રભો

તદ્દેવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા નષ્ટાસ્તે બટવો નૃપ ।
ગુરોસ્તુ પશ્યતો રાજન્ધાવમાના દિશો દશ

વાયુવેગેન દેવેન લુઞ્જિતાસ્તે સમન્તતઃ ।
ભારં બદ્ધ્વા તુ સર્વેષાં બટૂનાં ચ નરેશ્વર

શાપાનુગ્રહકો દેવો ઽક્ષિપત્તોયે યથા ગૃહે ।
તતો વિષાદમગમદ્દૃષ્ટ્વા તાન્ નર્મદાજલે

ગુરુણા બટુરુક્તો ઽથ કિમેતત્સાહસં કૃતમ્ ।
એતેષાં માતૃપિતરો બાલકાનાં ગૃહે ઽઙ્ગનાઃ

યદિ પૃચ્છન્તિ તે બાલાન્ ક્વ ગતાન્ કથયામ્યહમ્ ।
એવં સ્થિતે મહાભાગ યદિ કશ્ચિન્મરિષ્યતિ

તદા સ્વકીયજીવેન ત્વં યોજયિતુમ્ અર્હસિ ।
મૃતેષુ તેષુ વિપ્રેષુ ન જીવે નિશ્ચયો મૃતઃ

બ્રહ્મહત્યાશ્ચ તે બહ્વ્યો ભવિષ્યન્તિ મૃતે મયિ ।
દ્વિજબન્ધનમાત્રેણ નરકો ભવતિ ધ્રુવમ્

મરણાદ્યાં ગતિં યાસિ ન તાં વેદ્મિ દ્વિજાધમ ।
એવમુક્તઃ સ્મિતં કૃત્વા દેવદેવો મહેશ્વરઃ

ભારભૂતેશ્વરે તીર્થ ઉજ્જહાર જલાદ્દ્વિજાન્ ।
મુક્ત્વા ભારં તુ દેવેન છાદયિત્વા તુ તાન્દ્વિજાન્

લિઙ્ગં પ્રતિષ્ઠિતં તત્ર ભારભૂતેતિ વિશ્રુતમ્ ।
મૃતાંસ્ તાન્ વૈ દ્વિજાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મહત્યા નિરાકૃતા

ગતાનિ પઞ્ચ વૈ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મહત્યાશતાનિ વૈ ।
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો દૃષ્ટ્વા તાન્બાલકાન્ ગુરુઃ

નાન્યસ્ય કસ્યચિચ્છક્તિરેવં સ્યાદ્ ઈશ્વરં વિના ।
જ્ઞાત્વા તં દેવદેવેશં પ્રણામમ્ અકરોદ્ દ્વિજઃ

અજ્ઞાનેન મયા સવ યદુક્તં પરમેશ્વર ।
અપ્રિયં યત્કૃતં સર્વં ક્ષન્તવ્યં તન્મમ પ્રભો

દેવ ઉવાચ:
ભગવન્ગુરુર્ભવાન્દેવો ભવાન્મમ પિતામહઃ ।
વેદગર્ભ નમસ્તેઽસ્તુ નાસ્તિ કશ્ચિદ્વ્યતિક્રમઃ

જનિતા ચોપનેતા ચ યસ્તુ વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ ।
અન્નદાતા ભયત્રાતા પઞ્ચૈતે પિતરઃ સ્મૃતાઃ

એવમુક્ત્વા જગન્નાથો વિષ્ણુશર્માણમાનતઃ ।
તત્ર તીર્થે જગામાશુ કૈલાસં ધરણીધરમ્

તદાપ્રભૃતિ તત્તીર્થં ભારભૂતીતિ વિશ્રુતમ્ ।
વિખ્યાતં સર્વલોકેષુ મહાપાતકનાશનમ્

તત્ર તીર્થે પુનર્વૃત્તમિતિહાસં બ્રવીમિ તે ।
સર્વપાપહરં દિવ્યમેકાગ્રસ્ત્વં શૃણુષ્વ તત્

પુરા કૃતયુગસ્યાદૌ વૈશ્યઃ કશ્ચિન્મહામનાઃ ।
સુકેશ ઇતિ વિખ્યાતસ્તસ્ય પુત્રો ઽતિધાર્મિકઃ

સોમશર્મેતિ વિખ્યાતો મૃતઃ પૃથુલલોચનઃ ।
સ સખાયં વણિક્પુત્રં કંચિચ્ ચક્રે દરિદ્રિણમ્

સુદેવમિતિ ખ્યાતં સર્વકર્મસુ કોવિદમ્ ।
એકદા તુ સમં તેન વ્યવહારમચિન્તયત્

સખે સમુદ્રયાનેન ગચ્છાવોત્તરણૈઃ શુભૈઃ ।
ભાણ્ડં બહુ સમાદાય મદીયે દ્રવ્યસાધને

પરં તીરં ગમિષ્યાવ ઉત્કર્ષસ્ત્વાવયોઃ સમઃ ।
ઇતિ તૌ મન્ત્રયિત્વા તુ મન્ત્રવત્ સમભીપ્સિતમ્

સર્વં પ્રયાણકં ગૃહ્ય હ્યારૂઢૌ લવણોદધિમ્ ।
તૌ ગત્વા તુ પરં ભાણ્ડં વિક્રીય પુરતસ્તદા

પ્રાપ્તૌ બહુ સુવર્ણં ચ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
નાવં તાં સંગતાં કૃત્વા પશ્ચાત્ તાવારુરોહતુઃ

નાવમન્તર્જલે દૃષ્ટ્વા નિશીથે સ્વર્ણસંભૃતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા તુ સોમશર્માણમુત્સઙ્ગે કૃતમસ્તકમ્

શયાનમતિવિશ્વસ્તં સહદેવો વ્યચિન્તયત્ ।
એષ નિદ્રાવશં યાતો મયિ પ્રાણાન્નિધાય વૈ

અસ્યાધીનમિદં સર્વં દ્રવ્યરત્નમ્ અશેષતઃ ।
ઉત્કર્ષાર્દ્ધં તુ મે દદ્યાત્તત્ર ગત્વેતિ વા ન વા

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા પાપસ્તં લવણોદધૌ ।
ચિક્ષેપ સોમશર્માણં પાપધ્યાતેન ચેતસા

ઉત્તીર્ય તરણાત્ તસ્માદ્ ગત્વા સંગૃહ્ય તદ્ધનમ્ ।
તતઃ કતિપયાહોભિઃ સંયુક્તઃ કાલધર્મણા

ગતો યમપુરં ઘોરં ગૃહીતો યમકિંકરૈઃ ।
સ નીતસ્તેન માર્ગેણ યત્ર સંતપતે રવિઃ

કૃત્વા દ્વાદશધાત્માનં સમ્પ્રાપ્તે પ્રલયે યથા ।
સુતીક્ષ્ણાઃ કણ્ટકા યત્ર યત્ર શ્વાનઃ સુદારુણાઃ

તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રા મહાવ્યાલા વ્યાઘ્રા યત્ર મહાવૃકાઃ ।
સુતપ્તા વાલુકા યત્ર ક્ષુધા તૃષ્ણા તમો મહત્

પાનીયસ્ય કથા નાસ્તિ ન છાયા નાશ્રમઃ ક્વચિત્ ।
અન્નં પાનીયસહિતં યાવત્તદ્દીયતે વિષમ્

છાયાં સંપ્રાર્થમાનાનાં ભૃશં જ્વલતિ પાવકઃ ।
તૈર્ દહ્યમાના બહુશો વિલપન્તિ મુહુર્મુહુઃ

હા ભ્રાતર્માતઃ પુત્રેતિ પતન્તિ પથિ મૂર્છિતાઃ ।
ઇત્થંભૂતેન માર્ગેણ સ ગીતો યમકિંકરૈઃ

યત્ર તિષ્ઠતિ દેવેશઃ પ્રજાસંયમનો યમઃ ।
તે દ્વારદેશે તં મુક્ત્વાચક્ષુર્યમકિંકરાઃ

બદ્ધ્વા તં ગલપાશેન હ્યાસીનં મિત્રઘાતિનમ્ ।
અવધારય દેવેશ બુધ્યસ્વ યદનન્તરમ્

યમ ઉવાચ:
ન તુ પૂર્વં મુખં દૃષ્ટં મયા વિશ્વાસઘાતિનામ્ ।
યે મિત્રદ્રોહિણઃ પાપાસ્ તેષાં કિં શાસનં ભવેત્

ઋષયો ઽત્ર વિચારાર્થં નિયુક્તા નિપુણાઃ સ્થિતાઃ ।
તે યત્ર બ્રુવતે તત્ર ક્ષિપધ્વં મા વિચાર્યતામ્

ઇત્યુક્તાસ્ તે તમાદાય કિંકરાઃ શીઘ્રગામિનઃ ।
મુનીશાંસ્ તત્ર તાનૂચુસ્ તં નિવેદ્ય યમાજ્ઞયા

દ્વિજા અનેન મિત્રં સ્વં પ્રસુપ્તં નિશિ ઘાતિતમ્ ।
વિશ્વસ્તં ધનલોભેન કો દણ્ડો ઽસ્ય ભવિષ્યતિ

મુનય ઊચુઃ ।
અદૃષ્ટપૂર્વમસ્માભિર્વદનં મિત્રઘાતિનામ્ ।
કૃત્વા પટાન્તરે હ્યેનં શૃણ્વન્તુ ગતિમસ્ય તામ્

તે શાસ્ત્રાણિ વિચાર્યાથ ઋષયશ્ચ પરસ્પરમ્ ।
આહૂય યમદૂતાંસ્ તાનૂચુર્બ્રાહ્મણપુંગવાઃ

આલોકિતાનિ શાસ્ત્રાણિ વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સ્મૃતીરપિ ।
પુરાણાનિ ચ મીમાંસા દૃષ્ટમસ્માભિરત્ર ચ

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ સ્તેયે ગુર્વઙ્ગનાગમે ।
નિષ્કૃતિર્વિહિતા શાસ્ત્રે કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

યે સ્ત્રીઘ્નાશ્ચ ગુરુઘ્નાશ્ચ યે બાલબ્રહ્મઘાતિનઃ ।
વિહિતા નિષ્કૃતિઃ શાસ્ત્રે કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

વાપીકૂપતડાગાનાં ભેત્તારો યે ચ પાપિનઃ ।
ઉદ્યાનવાટિકાનાં ચ છેત્તારો યે ચ દુર્જનાઃ

દાવાગ્નિદાહકા યે ચ સતતં યે ઽસુહિંસકાઃ ।
ન્યાસાપહારિણો યે ચ ગરદાઃ સ્વામિવઞ્ચકાઃ

માતાપિતૃગુરૂણાં ચ ત્યાગિનો દોષદાયિનઃ ।
સ્વભર્તૃવઞ્ચનપરા યા સ્ત્રી ગર્ભપ્રઘાતિની

વિવેકરહિતા યા સ્ત્રી યાસ્નાતા ભોજને રતા ।
દ્વિકાલભોજનરતાસ્તથા વૈષ્ણવવાસરે

તાસાં સ્ત્રીણાં ગતિર્દૃષ્ટા ન તુ વિશ્વાસઘાતિનામ્ ।
વિશ્વાસઘાતિનાં પુંસાં મિત્રદ્રોહકૃતાં તથા

તેષાં ગતિર્ન વેદેષુ પુરાણેષુ ચ કા કથા ।
ઇતિ સ્થિતેષુ પાપેષુ ગતિરેષાં ન વિદ્યતે

નાન્યા ગતિર્મિત્રહનને વિશ્વસ્તઘ્ને ચ નઃ શ્રુતમ્ ।
ઇતો નીત્વા યમદૂતા એનં વિશ્વસ્તઘાતિનમ્

કલ્પકોટિશતં સાગ્રં પર્યાયેણ પૃથક્પૃથક્ ।
નરકેષુ ચ સર્વેષુ ત્રિંશત્કોટિષુ સંખ્યયા

ક્ષિપ્યતામ્ એષ મિત્રઘ્નો વિચારો મા વિધીયતામ્ ।
ઇતિ તે વચનં શ્રુત્વા કિંકરાસ્ તં નિગૃહ્ય ચ

યત્ર તે નરકા ઘોરાસ્તત્ર ક્ષેપ્તું ગતાસ્તતઃ ।
તે તમાદાય હિ નરકે ઘોરે રૌરવસંજ્ઞિતે

ચિક્ષિપુસ્તત્ર પાપિષ્ઠં ક્ષિપ્તે રાવો ઽભવન્મહાન્ ।
નરકસ્થિતભૂતેષુ મોક્તવ્યો નૈષ પાપકૃત્

અસ્ય સંસ્પર્શનાદ્ એવ પીડા શતગુણા ભવેત્ ।
યથા વ્યથાસિકાષ્ઠૈશ્ચ સમિદ્ધૈર્દહનાત્મકૈઃ

ભવતિ સ્પર્શનાત્તસ્ય કિમેતેન કૃતામલમ્ ।
યથા દુર્જનસંસર્ગાત્ સુજનો યાતિ લાઘવમ્

સન્નિધાનાત્ તથાસ્યાશુ ક્ષતે ક્ષારાવસેચનમ્ ।
પ્રસાદઃ ક્રિયતામાશુ નીયતાં નરકે ઽન્યતઃ

એવમુક્તાસ્ તતસ્ તૈસ્ તુ ગતાસ્તે ત્વશુચિં પ્રતિ ।
તત્ર તે નારકાઃ સન્તિ પૂર્વવત્તે ઽપિ ચુક્રુશુઃ

એવં તે કિંકરાઃ સર્વે પર્યટન્નરકમણ્ડલે ।
નરકે ઽપિ સ્થિતિસ્ તસ્ય નાસ્તિ પાપસ્ય દુર્મતેઃ

યદા તદા તુ તે સર્વે તં ગૃહ્ય યમસન્નિધૌ ।
ગત્વા નિવેદ્ય તત્સર્વં યદુક્તં નારકૈર્નરૈઃ ।
નરકે ન સ્થિતિર્યસ્ય તસ્ય કિં ક્રિયતાં વદ

યમ ઉવાચ:
પાપિષ્ઠ એષ વૈ યાતુ યોનિં તિર્યઙ્નિષેવિતામ્ ।
કાલં મુનિભિરુદ્દિષ્ટઃ તિર્યગ્યોનિં પ્રવેશ્યતામ્

એવમુક્તે તુ વચને પ્રજાસંયમનેન ચ ।
સ ગતઃ કૃમિતાં પાપો વિષ્ઠાસુ ચ પૃથક્પૃથક્

તતો ઽસૌ દંશમશકાન્ પિપીલિકસમુદ્ભવાન્ ।
યૂકામત્કુણકાઢ્યાંશ્ચ ગત્વા પક્ષિત્વમ્ આગતઃ

સ્થાવરત્વં ગતઃ પશ્ચાત્ પાષાણત્વં તતઃ પરમ્ ।
સરીસૃપાનજગરવરાહમૃગહસ્તિનઃ

વૃકશ્વાનખરોષ્ટ્રાંશ્ચ સૂકરીં ગ્રામજાતિકામ્ ।
યોનિમ્ આશ્વતરીં પ્રાપ્ય તથા મહિષસમ્ભવામ્

એતાશ્ચાન્યાશ્ચ બહ્વીર્વૈ પ્રાપ યોનીઃ ક્રમેણ વૈ ।
સ તા યોનીરનુપ્રાપ્ય ધુર્યો ઽભૂદ્ભારવાહકઃ

સ ગૃહે પાર્થિવેશસ્ય ધાર્મિકસ્ય યશસ્વિનઃ ।
સ દૃષ્ટ્વા કાર્ત્તિકીં પ્રાપ્તામેકદા નૃપસત્તમઃ

પુરોહિતં સમાહૂય બ્રાહ્મણાંશ્ચ તથા બહૂન્ ।
ન ગૃહે કાર્ત્તિકીં કુર્યાદ્ એતન્ મે બહુશઃ શ્રુતમ્

સમેતાઃ કુત્ર યાસ્યામ ઇતિ બ્રૂત દ્વિજોત્તમાઃ ।
યો ગૃહે કાર્ત્તિકીં કુર્યાત્ સ્નાનદાનાદિવર્જિતઃ

સંવત્સરકૃતાત્પુણ્યાત્ સ બહિર્ભવતિ શ્રુતિઃ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તીર્થં સર્વગુણાન્વિતમ્

સહિતાસ્તત્ર ગચ્છામઃ સ્નાતું દાતું ચ શક્તિતઃ ।
એવમુક્તે તુ વચને પાર્થિવેન દ્વિજોત્તમાઃ

ઊચુઃ શ્રેષ્ઠં નૃપથેષ્ઠ રેવાયા ઉત્તરે તટે ।
ભારેશ્વરેતિ વિખ્યાતં મુક્તિતીર્થં નૃપોત્તમ

તત્ર યામો વયં સર્વે સર્વપાપક્ષયાવહમ્ ।
એવમુક્તઃ સ નૃપતિર્ગૃહીત્વા પ્રચુરં વસુ

શકટં સંભૃતં કૃત્વા તત્ર યુક્તઃ સ ધૂર્વહઃ ।
યઃ કૃત્વા મિત્રહનનં ગોયોનિં સમુપાગતઃ

ઇત્થં સ નર્મદાતીરે સમ્પ્રાપ્તસ્તીર્થમુત્તમમ્ ।
ગત્વા ચતુર્દશીદિને હ્યુપવાસકૃતક્ષણઃ

ગત્વા સ નર્મદાતીરે નામ રુદ્રેત્યનુસ્મરન્ ।
શુચિપ્રદેશાચ્ચ મૃદં મન્ત્રેણાનેન ગૃહ્યતામ્

ઉદ્ધૃતાસિ વરાહેણ રુદ્રેણ શતબાહુના ।
અહમપ્યુદ્ધરિષ્યામિ પ્રજયા બન્ધનેન ચ

સ એવં તાં મૃદં નીત્વા મુક્ત્વા તીરે તથોત્તરે ।
દદર્શ ભાસ્કરં પશ્ચાન્મન્ત્રેણાનેન ચાલભેત્

અશ્વક્રાન્તે રથક્રાન્તે વિષ્ણુક્રાન્તે વસુંધરે ।
મૃત્તિકે હર મે પાપં જન્મકોટિશતાર્જિતમ્

તત એવં વિગાહ્યાપો મન્ત્રમેતમુદીરયેત્ ।
ત્વં નર્મદે પુણ્યજલે તવામ્ભઃ શઙ્કરોદ્ભવમ્

સ્નાનં પ્રકુર્વતો મે ઽદ્ય પાપં હરતુ ચાર્જિતમ્ ।
સ સ્નાત્વાનેન વિધિના સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

યયૌ દેવાલયં પશ્ચાદ્ ઉપહારૈઃ સમન્વિતઃ ।
ભક્ત્યા સંચિન્ત્ય સાન્નિધ્યે શઙ્કરં લોકશઙ્કરમ્

પુરાણોક્તવિધાનેન પૂજાં સમુપચક્રમે ।
પૂજાચતુષ્ટયં દેવિ શિવરાત્ર્યાં નિગદ્યતે

સંસ્નાપ્ય પ્રથમે યામે પઞ્ચગવ્યેન શઙ્કરમ્ ।
ઘૃતેન પૂરણં પશ્ચાત્કૃતં નૃપવરેણ તુ

ધૂપદીપનૈવેદ્યાદ્યં સંકલ્પ્ય ચ યથાવિધિ ।
અર્ઘેણાનેન દેવેશં મન્ત્રેણાનેન શઙ્કરમ્

નમસ્તે દેવદેવેશ શમ્ભો પરમકારણ ।
ગૃહાણાર્ઘમિમં દેવ સંસારાઘમપાકુરુ

વિત્તાનુરૂપતો દત્તં સુવર્ણં મન્ત્રકલ્પિતમ્ ।
અગ્નિર્હિ દેવાઃ સર્વે સુવર્ણં ચ હુતાશનાત્

અતઃ સુવર્ણદાનેન પ્રીતાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ।
તદર્ઘં સર્વદા દાતુઃ પ્રીતો ભવતુ શઙ્કરઃ

અનેન વિધિના તેન પૂજિતઃ પ્રથમે શિવઃ ।
યામે દ્વિતીયે તુ પુનઃ પૂર્વોક્તવિધિના ચરેત્

સ્નાપયામાસ દુગ્ધેન ગવ્યેન ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
તંદુલૈઃ પૂરણં પશ્ચાત્કૃતં લિઙ્ગસ્ય શૂલિનઃ

કૃત્વા વિધાનં પૂર્વોક્તં દત્તં વસ્ત્રયુગં સિતમ્ ।
શ્વેતવસ્ત્રયુગં યસ્માચ્છઙ્કરસ્યાતિવલ્લભમ્

પ્રીતો ભવતિ વૈ શમ્ભુર્દત્તેન શ્વેતવાસસા ।
યામં તૃતીયં સમ્પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા નૃપતિસત્તમઃ

દેવં સંસ્નાપ્ય મધુના પૂરણં ચક્રિવાંસ્ તિલૈઃ ।
તિલદ્રોણપ્રદાનં ચ કુર્યાન્મન્ત્રમુદીરયન્

તિલાઃ શ્વેતાસ્તિલાઃ કૃષ્ણાઃ સર્વપાપહરાસ્તિલાઃ ।
તિલદ્રોણપ્રદાનેનુ સંસારશ્છિદ્યતાં મમ

અનેન વિધિના રાજા યામિનીયામપૂજનમ્ ।
અતિવાહ્ય વિનોદેન બ્રહ્મઘોષેણ જાગરમ્

ચકાર પૂજનં શમ્ભોર્બહુપુણ્યપ્રસાધકમ્ ।
યે જાગરે ત્રિનેત્રસ્ય શિવરાત્ર્યાં શિવસ્થિતાઃ

તે યાં ગતિં ગતાઃ પાર્થ ન તાં ગચ્છન્તિ યજ્વિનઃ ।
પાપાનિ યાનિ કાનિ સ્યુઃ કોટિજન્માર્જિતાન્યપિ

હરકેશવયોઃ સ્નાન્તિ જાગરે યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
યાવન્તો નિમિષા નૃણાં ભવન્તિ નિશિ જાગ્રતામ્

નિમિષે નિમિષે રાજન્નશ્વમેધફલં ધ્રુવમ્ ।
ઉપવાસપરાણાં ચ દેવાયતનવાસિનામ્

શૃણ્વતાં ધર્મમાખ્યાનં ધ્યાયતાં હરકેશવૌ ।
ન તાં બહુસુવર્ણેન ક્રતુના ગતિમાપ્નુયુઃ

શિવરાત્રિસ્તિથિઃ પુણ્યા કાર્ત્તિકી ચ વિશેષતઃ ।
રેવાયા ઉત્તરં કૂલં તીરં ભારેશ્વરેતિ ચ

જાગૃતશ્ ચાતિદુઃખેન કથં પાપં ન હાસ્યતિ ।
ઇત્થંસ જાગરં કૃત્વા શિવરાત્ર્યાં નરેશ્વરઃ

પ્રભાતે વિમલે ગત્વા નર્મદાતીરમુત્તમમ્ ।
સ્નાપિતાસ્ તેન તે સર્વે વાહનાનિ ગજાદયઃ

યૈસ્તુ વાહૈર્ગતસ્ તીર્થં સ્નાતો ઽહં સ્નાપયામિ તાન્ ।
તત્ર મધ્યસ્થિતઃ સ્નાતસ્ તિર્યક્ત્વાન્નિર્ગતો વણિક્

દાનં દદૌ તાનુદ્દિશ્ય કિંચિચ્છક્ત્યનુરૂપતઃ ।
તેન વાહકૃતાદ્દોષાન્મુક્તો ભવતિ માનવઃ

અન્યથાસૌ કૃતો લાભઃ કૃતો વ્રજતિ તાન્ પ્રતિ ।
સંસ્નાપ્ય તં તતો રાજા સ્વયં સ્નાત્વા વિધાનતઃ

સંતર્પ્ય પિતૃદેવાંશ્ચ કૃત્વા શ્રાદ્ધં યથાવિધિ ।
કૃત્વા પિણ્ડાન્પિતૃભ્યશ્ચ વૃષમુત્સૃજ્ય લક્ષણમ્

ગત્વા દેવાલયં પશ્ચાદ્દેવં તીર્થોદકેન ચ ।
સંસ્નાપ્ય પઞ્ચગવ્યેન તતઃ પઞ્ચામૃતેન ચ

સર્વૌષધિજલેનૈવ તતઃ શુદ્ધોદકેન ચ ।
ચન્દનેન સુગન્ધેન સમાલભ્ય ચ શઙ્કરમ્

કુઙ્કુમૈશ્ચ સકર્પૂરૈર્ગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા ।
પુષ્પૌઘૈશ્ચ સુગન્ધાઢ્યૈશ્ચતુર્થં લિઙ્ગપૂરણમ્

કૃતં નૃપવરેણાત્ર કુર્વતા પૂર્વકં વિધિમ્ ।
ગોદાનં ચ કૃતં પશ્ચાદ્ વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

ધેનુકે રુદ્રરૂપાસિ રુદ્રેણ પરિનિર્મિતા ।
અસ્મિન્નગાધે સંસારે પતન્તં માં સમુદ્ધર

ધેનું સ્વલંકૃતાં દદ્યાદ્ અનેન વિધિના તતઃ ।
ક્ષમાપ્ય દેવદેવેશં બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેદ્ બહૂન્

ષડ્વિધૈર્ ભોજનૈર્ ભક્ષ્યૈર્ વાસોભિસ્ તાન્ સમર્ચયેત્ ।
દક્ષિણાભિર્વિચિત્રાભિઃ પૂજયિત્વા ક્ષમાપયેત્

સ સ્વયં બુભુજે પશ્ચાત્ પરિવારસમન્વિતઃ ।
તામેવ રજનીં તત્ર ન્યવસજ્જગતીપતિઃ

તસ્ય તત્રોષિતસ્યૈવં નિશીથે ઽથ નરેશ્વર ।
આકાશે સો ઽતિ શુશ્રાવ દિવ્યવાણીસમીરિતમ્

વાગુવાચ:
રાજન્સમં તતો લોકે ફલં ભવતિ સામ્પ્રતમ્ ।
સંસારસાગરે હ્યત્ર પતિતાનાં દુરાત્મનામ્

યદિ સંનિધિમાત્રેણ ફલં તત્રોચ્યતે કથમ્ ।
યદિ શંતનુવંશસ્ય તત્રોન્માદકરં ભવેત્

ય એષ ત્વદ્ગૃહે વોઢા હ્યતિભારધુરંધરઃ ।
અનેન મિત્રહનનં પાપં વિશ્વાસઘાતનમ્

કૃતં જન્મસહસ્રાણામતીતે પરિજન્મનિ ।
ગતેન પાપ્મનાત્માનં નરકેષુ ચ સંસ્થિતિઃ

તતો યોનિસહસ્રેષુ ગતિસ્તિર્યક્ષુ ચૈવ હિ ।
ગોયોનિં સમનુપ્રાપ્તસ્ત્વદ્ગૃહે સ સુદુર્મતિઃ

સ્નાપિતશ્ચ ત્વયા તીર્થે હ્યસ્મિન્ પર્વસમાગમે ।
દૃષ્ટ્વા પૂજાં ત્વયા કૢપ્તાં કૃતા જાગરણક્રિયા

તેન નિષ્કલ્મષો જાતો મુક્ત્વા દેહં તવાગ્રતઃ ।
સ્વર્ગં પ્રતિ વિમાનસ્થઃ સોઽદ્ય રાજન્ગમિષ્યતિ

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
એવમુક્તે નિપતિતો ધુર્યઃ પ્રાણૈર્વ્યયુજ્યત ।
વિમાનવરમારૂઢસ્તત્ક્ષણાત્સમદૃશ્યત

સ તં પ્રણમ્ય રાજેન્દ્રમ્ ઉવાચ પ્રહસન્નિવ

વૃષ ઉવાચ:
ભોભો નૃપવરશ્રેષ્ઠ તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
યત્ર ચાસ્મદ્વિધસ્તીર્થે મુચ્યતે પાતકૈર્નરઃ ।
મયા જ્ઞાતમશેષેણ મત્સમો નાસ્તિ પાતકી

અતઃ પરં કિં તુ કુર્યાં પરં તીર્થાનુકીર્તનમ્ ।
ભવાન્માતા ભવન્ભ્રાતા ભવાંશ્ચૈવ પિતામહઃ

ક્ષન્તવ્યં પ્રણતો ઽસ્મ્યદ્ય યસ્મિંસ્તીર્થે હિ માદૃશાઃ ।
ગતિમીદૃગ્વિધાં યાન્તિ ન જાને તવ કા ગતિઃ

સમારાધ્ય મહેશાનં સમ્પૂજ્ય ચ યથાવિધિ ।
કા ગતિસ્તવ સંભાષ્યા દેહ્યનુજ્ઞાં મમ પ્રભો

ત્વરયન્તિ ચ માં હ્યેતે દિવિસ્થાઃ પ્રણયાદ્ગણાઃ ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ તે ગમિષ્યામીત્યુક્ત્વા સો ઽન્તર્દધે ક્ષણાત્

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ગતે ચાદર્શનં તત્ર સ રાજા વિસ્મયાન્વિતઃ ।
તીર્થમાહાત્મ્યમતુલં વર્ણયન્સ્વપુરં ગતઃ

ઇત્થંભૂતં હિ તત્તીર્થં નર્મદાયાં વ્યવસ્થિતમ્ ।
સર્વપાપક્ષયકરં સર્વદુઃખઘ્નમુત્તમમ્

ઉપપાપાનિ નશ્યન્તિ સ્નાનમાત્રેણ ભારત ।
કાર્ત્તિકસ્ય ચતુર્દશ્યામ્ ઉપવાસપરાયણઃ

ચતુર્ધા પૂરયેલ્લિઙ્ગં તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વઙ્ગનાગમઃ

મહાપાપાનિ ચત્વારિ ચતુર્ભિર્યાન્તિ સંક્ષયમ્ ।
સો ઽશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય લભતે ફલમુત્તમમ્

કાર્ત્તિકે શુક્લપક્ષસ્ય ચતુર્દશ્યામુપોષિતઃ ।
સ્વર્ણદાનાચ્ચ તત્તીર્થે યજ્ઞસ્ય લભતે ફલમ્

અષ્ટમ્યાં વા ચતુર્દશ્યાં વૈશાખે માસિ પૂર્વવત્ ।
દીપં પિષ્ટમયં કૃત્વા પિત્ઃન્ સર્વાન્ વિમોક્ષયેત્

તત્ર યદ્દીયતે દાનમપિ વાલાગ્રમાત્રકમ્ ।
તદક્ષયફલં સર્વમેવમાહ મહેશ્વરઃ

ભારભૂત્યાં મૃતાનાં તુ નરાણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
અનિવર્તિકા ગતી રાજઞ્છિવલોકાન્ નિરન્તરમ્

અથવા લોકવૃત્ત્યર્થં મર્ત્યલોકં જિગીષતિ ।
સાઙ્ગવેદજ્ઞવિપ્રાણાં જાયતે વિમલે કુલે

ધનધાન્યસમાયુક્તો વેદવિદ્યાસમન્વિતઃ ।
સર્વવ્યાધિવિનિર્મુક્તો જીવેચ્ચ શરદાં શતમ્

પુનસ્તત્તીર્થમાસાદ્ય હ્યક્ષયં પદમાપ્નુયાત્

એતત્પુણ્યં પાપહરં કથિતં તે નૃપોત્તમ ।
ભારતેદં મહાખ્યાનં શૃણુ ચૈવ તતઃ પરમ્