રેવાખાણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 10

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે નર્મદોત્પત્તિતત્સ્નાનફલાદિકથનં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્વ્ અધ્યાય 10
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કસ્મિન્કલ્પે મહાભાગા નર્મદેયં દ્વિજોત્તમ ।
વિભક્તા ઋષિભિઃ સર્વૈસ્તપોયુક્તૈર્મહાત્મભિઃ

એતદ્વિસ્તરતઃ સર્વં બ્રૂહિ મે વદતાં વર ।
કલ્પાન્તે યદ્ભવેત્કષ્ટં લોકાનાં તત્ત્વમેવ ચ

અતીતે તુ પુરા કલ્પે યથેયં વર્તતે ઽનઘ ।
અસ્યાન્ત્યસ્ય ચ કલ્પસ્ય વ્યવસ્થાં કથય પ્રભો ।
એવમુક્તઃ સભામધ્યે માર્કણ્ડો વાક્યમબ્રવીત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
વક્ષ્યે ઽહં શ્રૂયતાં સર્વૈઃ કથેયં પૂર્વતઃ શ્રુતા

મહત્કથેયં વૈશિષ્ટી કલ્પાદસ્માત્પરં તુ યા ।
લોકક્ષયકરો ઘોર આસીત્કાલઃ સુદારુણઃ

તસ્મિન્નપિ મહાઘોરે યથેયં વા મૃતા સતી ।
પરિતુષ્ટૈર્વિભક્તા ચ શૃણુધ્વં તાં કથામિમામ્

યુગાન્તે સમનુપ્રાપ્તે પિતામહદિનત્રયે ।
માનસા બ્રહ્મણઃ પુત્રાઃ સાક્ષાદ્બ્રહ્મેવ સત્તમાઃ

સનકાદ્યા મહાત્માનો યે ચ વૈમાનિકા ગણાઃ ।
યમેન્દ્રવરુણાદ્યાશ્ચ લોકપાલા દિનત્રયે

કાલાપેક્ષાસ્તુ તિષ્ઠન્તિ લોકવૃત્તાન્તતત્પરાઃ ।
તતઃ કલ્પક્ષયે પ્રાપ્તે તેષાં જ્ઞાનમનુત્તમમ્

સર્વેષાં નશ્યતે ચાયુર્યુગરૂપાનુસારતઃ ।
ભૂર્લોકં તે પરિત્યજ્ય અગમંશ્ચ ભુવં તદા

સ્વર્લોકં ચ મહશ્ચૈવ જનશ્ચૈવ તપસ્તદા ।
આશ્રયં સત્યલોકં ચ સર્વલોકમનુત્તમમ્

કાલં યુગસહસ્રાન્તં પુત્રપૌત્રસમન્વિતાઃ ।
સત્યલોકે ચ તિષ્ઠન્તિ યાવત્સંજાયતે જગત્

બ્રહ્મપુત્રાશ્ચ યે કેચિત્કલ્પાદૌ ન ભવન્તિ હ ।
ત્રૈલોક્યં તે પરિત્યજ્ય અનાધારં ભવન્તિ ચ

તૈઃ સાર્ધં યે તુ તે વિપ્રા અન્યે ચાપિ તપોધનાઃ ।
યક્ષરક્ષઃપિશાચાશ્ચ અન્યે વૈમાનિકા ગણાઃ

ઋષયશ્ચ મહાભાગા વર્ણાશ્ચાન્યે પૃથગ્વિધાઃ ।
સીદન્તિ ભૂમ્યાં સહિતા યે ચાન્યે તલવાસિનઃ

અનાવૃષ્ટિરભૂત્તત્ર મહતી શતવાર્ષિકી ।
લોકક્ષયકરી રૌદ્રા વૃક્ષવીરુદ્વિનાશિની

ત્રૈલોક્યસંક્ષોભકરી સપ્તાર્ણવવિશોષણી ।
તતો લોકાઃ ક્ષુધાવિષ્ટા ભ્રમન્તીવ દિશો દશ

કંદૈર્મૂલૈઃ ફલૈર્વાપિ વર્તયન્તે સુદુઃખિતાઃ ।
સરિતઃ સાગરાઃ કૂપાઃ સેવન્તે પાવનાનિ ચ

તત્રાપિ સર્વે શુષ્યન્તિ સરિદ્ભિઃ સહ સાગરાઃ ।
તતો યાન્યલ્પસારાણિ સત્ત્વાનિ પૃથિવીતલે

તાન્યેવાગ્રે પ્રલીયન્તે ભિન્નાન્યુરુજલેન વૈ ।
અથ સંક્ષીયમાણાસુ સરિત્સુ સહ સાગરૈઃ

ઋષીણાં ષષ્ટિસાહસ્રં કુરુક્ષેત્રનિવાસિનામ્ ।
યે ચ વૈખાનસા વિપ્રા દન્તોલૂખલિનસ્તથા

હિમાચલગુહાગુહ્યે યે વસન્તિ તપોધનાઃ ।
સર્વે તે મામુપાગમ્ય ક્ષુત્તૃષાર્તાસ્તપોધનાઃ

ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે સીદયામો મહામુને ।
સરિત્સાગરશૈલાન્તં જગત્સંશુષ્યતે દ્વિજ

કુત્ર યાસ્યામ સહિતા યાવત્કાલસ્ય પર્યયઃ ।
દીર્ઘાયુરસિ વિપ્રેન્દ્ર ન મૃતસ્ત્વં યુગક્ષયે

ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યચ્ચ સર્વં તવ હૃદિ સ્થિતમ્ ।
તસ્માત્ત્વં વેત્સિ સર્વં ચ કથયસ્વ મહાવ્રત

કીદૃક્કાલં મહાભાગ ક્ષપિષ્યામો ઽથ સુવ્રત ।
અનાવૃષ્ટિહતં સર્વં સીદતે સચરાચરમ્

પરિત્રાહિ મહાભાગ ન યથા યામ સંક્ષયમ્ ।
તતઃ સંચિન્ત્ય મનસા ત્વરન્વિપ્રાન્ અથાબ્રવમ્

કુરુક્ષેત્રં ત્યજધ્વં ચ પુત્રદારસમન્વિતાઃ ।
ત્યક્ત્વોદીચીં દિશં સર્વે યામો યામ્યામનુત્તમામ્

નગરગ્રામઘોષાઢ્યાં પુરપત્તનશોભિતામ્ ।
ગચ્છામો નર્મદાતીરં બહુસિદ્ધનિષેવિતમ્

રુદ્રાઙ્ગીં તાં મહાપુણ્યાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ।
પશ્યામસ્તાં મહાભાગાં ન્યગ્રોધાવારસંકુલામ્

માહેશ્વરૈર્ભાગવતૈઃ સાંખ્યૈઃ સિદ્ધૈઃ સુસેવિતામ્ ।
અનાવૃષ્ટિભયાદ્ભીતાઃ કૂલયોરુભયોરપિ

આશ્રમે હ્યાશ્રમાન્દિવ્યાન્કારયામો જિતવ્રતાઃ ।
એવમુક્તાસ્તુ તે સર્વે સમેતાનુચરૈઃ સહ

નર્મદાતીરમાસાદ્ય સ્થિતાઃ સર્વે ઽકુતોભયાઃ ।
કિંચિત્ પૂર્વમ્ અનુસ્મૃત્ય પુરા કલ્પાદિભિર્ભયમ્

પ્રાપ્તાસ્તુ નર્મદાતીરમાદાવેવ કલૌ યુગે ।
તતો વર્ષશતં પૂર્ણં દિવ્યં રેવાતટે ઽવસન્

ષડ્વિંશચ્ચ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ ।
તત્રાશ્ચર્યં મયા દૃષ્ટમૃષીણાં વસતાં નૃપ

અનાવૃષ્ટિહતે લોકે સંશુષ્કે સ્થાવરે ચરે ।
ભિન્ને યુગાદિકલને હાહાભૂતે વિચેતને

ચાતુર્વર્ણે પ્રલીને તુ નષ્ટે હોમબલિક્રમે ।
નિઃસ્વાહે નિર્વષટ્કારે શૌચાચારવિવર્જિતે

ઇયમેકા સરિચ્છ્રેષ્ઠા ઋષિકોટિનિષેવિતા ।
નાન્યા કાચિત્ત્રિલોકે ઽપિ રમણીયા નરેશ્વર

યથેયં પુણ્યસલિલા ઇન્દ્રસ્યેવામરાવતી ।
દેવતાયતનૈઃ શુભ્રૈરાશ્રમૈશ્ચ સુકલ્પિતૈઃ

શોભતે નર્મદા દેવી સ્વર્ગે મન્દાકિની યથા ।
યાવદ્વૃક્ષા મહાશૈલા યાવત્સાગરસંભવા

ઉભયોઃ કૂલયોસ્ તાવન્ મણ્ડિતાયતનૈઃ શુભૈઃ ।
હૂયદ્ભિર્ અગ્નિહોત્રૈશ્ચ હવિર્ધૂમસમાકુલા

બભૂવ નર્મદા દેવી પ્રાવૃટ્કાલ ઇવ શર્વરી ।
દેવતાયતનૈર્નૈકૈઃ પૂજાસંસ્કારશોભિતા

સરિદ્ભિર્ભ્રાજતે શ્રેષ્ઠા પુરી શાક્રી ચ ભાસ્કરી ।
કેચિત્પઞ્ચાગ્નિતપસઃ કેચિદપ્યગ્નિહોત્રિણઃ

કેચિદ્ ધૂમકમશ્નન્તિ તપસ્યુગ્રે વ્યવસ્થિતાઃ ।
આત્મયજ્ઞરતાઃ કેચિદપરે ભક્તિભાગિનઃ

વૈષ્ણવજ્ઞાનમ્ આસાદ્ય કેચિચ્છૈવં વ્રતં તથા ।
એકરાત્રં દ્વિરાત્રં ચ કેચિત્ષષ્ઠાહભોજનાઃ

ચાન્દ્રાયણવિધાનૈશ્ચ કૃચ્છ્રિણશ્ચાતિકૃચ્છ્રિણઃ ।
એવંવિધૈસ્તપોભિશ્ચ નર્મદાતીરશોભિતૈઃ

યજદ્ભિઃ શંકરં દેવં કેશવં ભાતિ નિત્યદા ।
એકત્વે ચ પૃથક્ત્વે ચ યજતાં ચ મહેશ્વરમ્

કલૌ યુગે મહાઘોરે પ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિમનુત્તમામ્ ।
યસ્ય યસ્ય હિ યા ભક્તિર્વિજ્ઞાનં યસ્ય યાદૃશમ્

યસ્મિન્યસ્મિંશ્ચ દેવે તુ તાંતામીશો ઽદદાત્પ્રભુઃ ।
સ્વભાવૈકતયા ભક્ત્યા તામેત્યાન્તઃ પ્રલીયતે

સંસારે પરિવર્તન્તે યે પૃથગ્ભાજિનો નરાઃ ।
યે મહાવૃક્ષમીશાનં ત્યક્ત્વા શાખાવલમ્બિનઃ

પુનરાવર્તમાનાસ્તે જાયન્તે હિ ચતુર્યુગે ।
દેવાન્તે સ્થાવરાન્તે ચ સંસારે ચાભ્રમન્ક્રમાત્

પુનર્જન્મ પુનઃ સ્વર્ગે પુનર્ઘોરે ચ રૌરવે ।
યે પુનર્દેવમીશાનં ભવં ભક્તિસુસંસ્થિતાઃ

યજન્તિ નર્મદાતીરે ન પુનસ્તે ભવન્તિ ચ ।
આ દેહપતનાત્ કેચિદ્ ઉપાસન્તઃ પરં ગતાઃ

કેચિદ્દ્વાદશભિર્વર્ષૈઃ ષડ્ભરન્યે તપોધનાઃ ।
ત્રિભિઃ સંવત્સરૈઃ કેચિત્કેચિત્સંવત્સરેણ તુ

ષડ્ભિર્માસૈસ્તુ સંસિદ્ધાસ્ ત્રિભિર્ માસૈસ્ તથાપરે ।
મુનયો દેવમાશ્રિત્ય નર્મદાં ચ યશસ્વિનીમ્

છિત્ત્વા સંસારદોષાંશ્ચ અગમન્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
એવં કલિયુગે ઘોરે શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય મુનયો રુદ્રમાવિશન્

યે નર્મદાતીરમુપેત્ય વિપ્રાઃ શૈવે વ્રતે યત્નમ્ ઉપપ્રપન્નાઃ ।
ત્રિકાલમ્ અમ્ભઃ પ્રવિગાહ્ય ભક્ત્યા દેવં સમભ્યર્ચ્ય શિવં વ્રજન્તિ

ધ્યાનાર્ચનૈર્જાપ્યમહાવ્રતૈશ્ચ નારાયણં વા સતતં સ્મરન્તિ ।
તે ધૌતપાણ્ડુરપટા ઇવ રાજહંસાઃ સંસારસાગરજલસ્ય તરન્તિ પારમ્

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યમુત્ક્ષિપ્ય ભુજમ્ ઉચ્યતે ।
ઇદમેકં સુનિષ્પન્નં ધ્યેયો નારાયણઃ સદા

યો વા હરં પૂજયતે જિતાત્મા માસં ચ પક્ષં ચ વસેન્નરેન્દ્ર ।
રેવાં સમાશ્રિત્ય મહાનુભાવઃ સ દેવદેવો ઽથ ભવેત્પિનાકી

કીટાઃ પતંગાશ્ચ પિપીલિકાશ્ચ યે વૈ મ્રિયન્તે ઽમ્ભસિ નર્મદાયાઃ ।
તે દિવ્યરૂપાસ્તુ કુલપ્રસૂતાઃ શતં સમા ધર્મપરા ભવન્તિ

કાલેન વૃક્ષાઃ પ્રપતન્તિ યે ઽપિ મહાતરંગૌઘનિકૃત્તમૂલાઃ ।
તે નર્મદાંભોભિરપાસ્તપાપા દેદીપ્યમાનાસ્ત્રિદિવં પ્રયાન્તિ

અકામકામાશ્ચ તથા સકામા રેવાન્તમ્ આશ્રિત્ય મ્રિયન્તિ તીરે ।
જડાન્ધમૂકાસ્ ત્રિદિવં પ્રયાન્તિ કિમત્ર વિપ્રા ભવભાવયુક્તાઃ

માસોપવાસૈરપિ શોષિતાઙ્ગા ન તાં ગતિં યાન્તિ વિમુક્તદેહાઃ ।
મ્રિયન્તિ રેવાજલપૂતકાયાઃ શિવાર્ચને કેશવભાવયુક્તાઃ

નીવારશ્યામાકયવેઙ્ગુદાદ્યૈર્ અન્યૈર્ મુનીન્દ્રા ઇહ વર્તયન્તિ ।
આપ્રિત્ય કૂલં ત્રિદશાનુગીતં તે નર્મદાયા ન વિશન્તિ મૃત્યુમ્

ભ્રમન્તિ યે તીરમુપેત્ય દેવ્યાસ્ ત્રિકાલદેવાર્ચનસત્યપૂતાઃ ।
વિણ્મૂત્રચર્માસ્થિતિરોપધાનાઃ કુક્ષૌ યુવત્યા ન વસન્તિ ભૂયઃ

કિં યજ્ઞદાનૈર્બહુભિશ્ચ તેષાં નિષેવિતૈસ્તીર્થવરૈઃ સમસ્તૈઃ ।
રેવાતટં દક્ષિણમુત્તરં વા સેવન્તિ તે રુદ્રચરાનુપૂર્વમ્

તે વઞ્ચિતાઃ પઙ્ગુજડાન્ધભૂતા લોકેષુ મર્ત્યાઃ પશુભિશ્ચ તુલ્યાઃ ।
યે નાશ્રિતા રુદ્રશરીરભૂતાં સોપાનપઙ્ક્તિં ત્રિદિવસ્ય રેવામ્

યુગં કલિં ઘોરમિમં ય ઇચ્છેદ્દ્રષ્ટું કદાચિન્ન પુનર્ દ્વિજેન્દ્રઃ ।
સ નર્મદાતીરમુપેત્ય સર્વં સમ્પૂજયેત્ સર્વવિમુક્તસંગઃ

વિઘ્નૈર્ અનેકૈર્ અતિયોજ્યમાના યે તીરમ્ ઉઝન્તિ ન નર્મદાયાઃ ।
તે ચૈવ સર્વસ્ય હિતાર્થભૂતા વન્દ્યાશ્ચ તે સર્વજનસ્ય માન્યાઃ

ભૃગ્વત્રિગાર્ગેયવશિષ્ઠકઙ્કાઃ શતૈઃ સમેતૈર્ નિયતાસ્ ત્વસંખ્યૈઃ ।
સિદ્ધિં પરાં તે હિ જલપ્લુતાઙ્ગાઃ પ્રાપ્તાસ્તુ લોકાન્મરુતાં ન ચાન્યે

જ્ઞાનં મહત્પુણ્યતમં પવિત્રં પઠન્ત્યદો નિત્યવિશુદ્ધસત્ત્વાઃ ।
ગતિં પરાં યાન્તિ મહાનુભાવા રુદ્રસ્ય વાક્યં હિ યથા પ્રમાણમ્