રામોદન્ત · અધ્યાય *6

તતો વાનરસંઘાંશ્ ચ ભક્ષયન્તં નિશાચરમ્
ઐન્દ્રેણાસ્ત્રેણ રામો ઽપિ નિજઘાન રણે ભૃશમ્ ॥

તતો રાવણસંદિષ્ટૌ દેવાન્તકનરાન્તકૌ
હનૂમદઙ્ગદાભ્યાં તુ નિહતૌ રણમૂર્ધનિ ॥

અથાતિકાયમ્ આયાન્તં રથમ્ આરુહ્ય વાહિનીમ્
અર્દયન્તં મહાકાયં લક્ષ્મણશ્ ચાવધીચ્ છરૈઃ ॥

તતો રાવણસંદિષ્ટઃ શક્રજિદ્ રાઘવૌ રણે
બ્રહ્માસ્ત્રેણ ચ તૌ બદ્ધ્વા વાનરાંશ્ ચાવધીચ્ છરૈઃ ॥

અથ જામ્બવતો વાક્યાદ્ ગત્વા ચૌષધિપર્વતમ્
મારુતિશ્ ચૌષધીસ્ તત્રા દૃષ્ટ્વા કોપં ચકાર સઃ ॥

ભૂધરં તં સમુત્પટ્ય ગૃહીત્વા પુનર્ આગતઃ
તાસાં ગન્ધેન વૈ સર્વાન્ રાઘવાદીન્ અજીવયત્ ॥

રાવણઃ કપિભિર્ દગ્ધાં પુરીં વીક્ષ્ય રુષાન્વિતઃ
ન્યયુઙ્ક્ત કુમ્ભકર્ણસ્ય પુત્રૌ હન્તું ચ રાઘવૌ ॥

અથાર્દયન્તૌ તત્ સૈન્યં વીક્ષ્ય તૌ બલશાલિનૌ
કુમ્ભં રામો ઽવધીદ્ બાણૈર્ નિકુમ્ભં ચાત્મજો રવેઃ ॥

તતઃ ખરાત્મજં તેન રાવણેન પ્રચોદિતમ્
પીડયન્તં કપીન્ બાણૈર્ જઘાનાસ્ત્રેણ રાઘવઃ ॥

તતઃ સંતપ્તહૃદયો રાવણો યુદ્ધદુર્મદમ્
પ્રચોદયામ્ આસ સુતમ્ યુદ્ધે હન્તું સ રાઘવૌ ॥

નગરાન્ નિર્યયૌ તૂર્ણમ્ ઇન્દ્રજિત્ સમિતિઞ્જયઃ
માયાસીતાં વિનિક્ષિપ્ય સર્વેષાં મોહનાય વૈ ॥

વાનરેષ્વ્ અપિ પશ્યત્સુ હનૂમત્પ્રમુખેષુ ચ
જઘાન સીતાં ખડ્ગેન શિતેન સમિતિઞ્જયઃ ॥

યુદ્ધં ત્યક્ત્વા તતઃ સર્વૈર્ વાનરૈઃ સ પરીવૃતઃ
દુઃખિતો હનુમાંસ્ તત્ર યત્ર રમો ઽવ્રજલ્ લઘુ ॥

ઉપગમ્યાબ્રવીદ્ રામં હનૂમાન્ નિખિલં તદા
શ્રુત્વા વૃત્તાન્તમ્ અખિલં રામો મોહમ્ અવાપ સઃ ॥

વિભીષણો ઽથ સંપ્રાપ્ય દૃષ્ટ્વા રામં ચ મૂર્છિતમ્
વિષણ્ણાન્ વાનરાન્ વાચા સાન્ત્વયન્ન્ ઇદમ્ અબ્રવીત્ ॥

મિથ્યા વિષાદં સંત્યજ્ય જગન્નાયક હે પ્રભો
શૃણુ મે ઽભિહિતં વાક્યં જ્ઞાત્વા રાવણિમાનસમ્ ॥

દુરાત્મના કૃતા માયા રાક્ષસેન્દ્રસુતેન વૈ
નિકુમ્ભિલાયાં હોમં તુ કૃતં તેનાધુના કિલ ॥

લક્ષ્મણં પ્રેષયાદ્યૈવ મયા સહ સમન્ત્રિણા
કૃતે હોમે તત્ર રિપુર્ અજેયો ભવતિ ધ્રુવમ્ ॥

ઉવાચ રામઃ સૌમિત્રિં રાક્ષસેન્દ્રસુતં જહિ
ગચ્છેતિ શીઘ્રં સુહૃદા રાવણસ્યાનુજેન સઃ ॥

લક્ષ્મણસ્ તુ તદા રામમ્ આમન્ત્ર્ય સવિભીષણઃ
નિકુમ્ભિલાં પ્રાપ તૂર્ણમ્ ઇન્દ્રજિદ્ યત્ર વર્તતે ॥

અદર્શયદ્ ભ્રાતૃપુત્રં ધર્માત્મા સ વિભીષણઃ
લક્ષ્મણો ભેદયામ્ આસ રાક્ષસાઞ્ શરસંચયૈઃ ॥

કૃત્વા ચિરં તત્ર યુદ્ધમ્ ઐન્દ્રેણાસ્ત્રેણ વૈ રુષા
શિરશ્ ચિચ્છેદ સૌમિત્રિર્ દશાનનસુતસ્ય હિ ॥

સ સુતસ્ય વધં શ્રુત્વા રાવણઃ સોકકર્શિતઃ
નષ્ટધૈર્યો વિહ્વલાઙ્ગો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ ॥

નિરર્થકં તુ મજ્જન્મ જલ્પિતં ચ નિરર્થકમ્
યેનાહમ્ અદ્ય પશ્યામિ હતમ્ ઇન્દ્રજિતં રણે ॥

ક્વ ગતો ઽસિ હતઃ શૂર માનુષેણ પદાતિના
રાજ્યાદ્ ભ્રષ્ટેન દીનેન ત્યક્ત્વા માં પુત્ર જીવિતમ્ ॥

ઇન્દ્રં જિત્વા તુ તં બદ્ધ્વા લઙ્કામ્ આનીય વૈ બલાત્
અકરોસ્ ત્વં પ્રતાપેન કારાગૃહનિવાસિનમ્ ॥

મોચયામ્ આસ બ્રહ્મા ત્વાં સાન્ત્વયિત્વામરાધિપમ્
તાદૃક્ ત્વં કુત્ર માં ત્યક્ત્વા ગતો ઽદ્ય સુદુરાસદઃ ॥

કિં કરિષ્યામ્ય્ અહમ્ પુત્ર ક્વ ગચ્છામિ વદાધુના
નય માં યત્ર ગન્તાસિ તત્ર તે ન વિલમ્બનમ્ ॥

લોકેષુ ત્વત્સમો નાસ્તિ તાદૃશસ્ય પિતાસ્મ્ય્ અહમ્
ઇત્યાશયા સ્થિતં પુત્ર ગર્વિતેન મયાત્ર હિ ॥

ધૂમ્રાક્ષો વજ્રદંષ્ટ્રશ્ ચ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રતાપવાન્
રાક્ષસા નિહતાઃ સર્વે પ્રહસ્તપ્રમુખા અપિ ॥

અનાદૃત્ય તુ તાન્ સર્વાન્ રાક્ષસાન્ પ્રહૃતાન્ અપિ
અવષ્ટભ્ય બલં પુત્ર સુખેનાવસ્થિતં તવ ॥

ઇત્ય્ એવં બહુધા તત્ર વિલપ્ય સ તુ રાવણઃ
અન્તર્નિયમ્ય દુઃખાનિ કોપં ચક્રે સુદારુણમ્ ॥

રથં સૂત મમાગ્રે ત્વં ક્ષિપ્રં કુરુ જયૈષિણઃ
રામં સલક્ષ્મણં હન્તું નિર્ગમિષ્યામ્ય્ અહં ગૃહાત્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રથમ્ આરુહ્ય શીઘ્રં સારથિવાહિતમ્
રામેણ સહ સંગમ્ય યુદ્ધં ચક્રે સુદારુણમ્ ॥

તતો માતલિનાનીતં રથમ્ ઐન્દ્રં સમારુહન્
રરાજ રામો ધર્માત્મા હ્ય્ ઉદયસ્થો યથા રવિઃ ॥

ચકાર યુદ્ધમ્ તુમુલં દેવવૃન્દે ચ પશ્યતિ
સીતાહરણજાત્ કોપાદ્ રામો ધર્મભૃતાં વરઃ ॥

અથાગસ્ત્યસ્ય વચનાદ્ રાવણં લોકકણ્ટકમ્
જઘાન રામો લક્ષ્મીવાન્ બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ તં રણે ॥

મન્દોદરી વધં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયતરસ્ય સા
વિલલાપ રણં ગત્વા કુરરીવ ભૃશાતુરા ॥

વિભીષણો ઽથ રામેણ સંદિષ્ટઃ સહ રાક્ષસૈઃ
ચકાર દહનં તસ્ય રાવણસ્ય ગતાયુષઃ ॥

અથાગ્નિવચનાત્ સીતાં રામો વીક્ષ્ય સુનિર્મલામ્
સંદિષ્ટો દેવવૃન્દૈશ્ ચ જગ્રાહ પિતૃસંનિધૌ ॥

તવૈવ યુક્તં કર્મૈતત્ સર્વલોકભયઙ્કરમ્
તદ્ વૈદેહ્યાઃ કૃતે રામ સા તુ લક્ષ્મીર્ ભવાન્ સ્વભૂઃ ॥

ઇત્ય્ એવં દેવસંઘૈશ્ ચ મુનિભિશ્ ચાભિપૂજિતઃ
લક્ષ્મણશ્ ચ તુતોષાથ રામો વિશ્વાસમ્ આયયૌ ॥

વિભીષણસ્ય ધર્માત્મા સત્યસંધ ઉદારધીઃ
કારયામ્ આસ લક્ષ્મીવાન્ અનુજેનાભિષેચનમ્ ॥

તતઃ પુષ્પકમ્ આરુહ્ય સહ મિત્રૈર્ જગત્પતિઃ
ભાર્યાનુજાભ્યાં સહિતઃ કિષ્કિન્ધાં પ્રાપ રાઘવઃ ॥

કિષ્કિન્ધાનિલયાઃ સર્વાઃ કપીનાં યોષિતઃ પ્રિયાઃ
સીતાકુતૂહલાત્ પુષ્પં વિમાનં તાઃ સમારુહન્ ॥

અથ દાશરથિઃ શ્રીમાન્ ભરતં દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છયા
ભરદ્વાજાશ્રમં પ્રાપ્તસ્ તત્ર તેન નિવારિતઃ ॥

ભરતસ્યાન્તિકં રામઃ પ્રેષયામ્ આસ મારુતિમ્
રામસ્યાદર્શનાદ્ વહ્નિ પ્રવેશં કાઙ્ક્ષતો ભૃશં ॥

તત્ર તેન મુનીન્દ્રેણ સાનુજઃ સસુહૃદ્ગણઃ
સંતોષવિવશેનાથ રામો ઽપિ વિધિપૂજિતઃ ॥

રામો ઽથ સહ સંગમ્ય ભરતેનારિઘાતિના
અયોધ્યાં પ્રાવિશત્ તૂર્ણં માતૃભિશ્ ચાભિનન્દિતઃ ॥

અથાયોધ્યાનિવાસાસ્ તે જનાઃ સર્વે ઽપિ તોષિતાઃ
અભિગમ્યાબ્રુવન્ રામં ધન્યા વયમ્ ઇતિ દ્રુતમ્ ॥

ચાતકાસ્ તુ ઘનાન્ દૃષ્ટ્વા મયૂરાશ્ ચ યથા શિશૂન્
આસાદ્ય માતરસ્ તોષં તથા પ્રાપુર્ જના ભુવિ ॥

અથાભિષેકં રામસ્ય વસિષ્ઠાદ્યા મુદાન્વિતાઃ
સહિતા મન્ત્રિભિશ્ ચક્રુર્ વસવો વાસવં યથા ॥

અભિષેકોત્સવે સર્વે સુગ્રીવાદ્યાઃ કપીશ્વરાઃ
યથાર્હં પૂજિતાશ્ ચાસન્ સ્રગ્ગન્ધામ્બરભૂષણૈઃ ॥

વિશિષ્ય મુક્તાહારેણ સીતયા હનુમાન્ મુદમ્
પૂજિતશ્ ચ તથા લેભે યથા સીતાવલોકને ॥

સર્વાસાં વાનરીણાં ચ કૌસલ્યા પુત્રવત્સલા
ભૂષણૈર્ ભૂષયામ્ આસ વસ્ત્રચન્દનકુઙ્કુમૈઃ ॥

રામાજ્ઞયાથ સર્વે ઽપિ સુગ્રીવાદિપ્લવઙ્ગમાઃ
કિષ્કિન્ધાં લેભિરે કૃચ્છ્રાચ્ છ્રીરામવિરહાતુરાઃ ॥

અતિભક્તો દીર્ઘજીવી લઙ્કાસમરસાધકઃ
અનુજ્ઞાતઃ સ રામેણ લઙ્કાં પ્રાયાદ્ વિભીષણઃ ॥

પિતુઃ સિંહાસનં પ્રાપ્ય ભ્રાતૃભિઃ સહિતો ઽનઘઃ
વિરરાજ તથા રામો યથા વિષ્ણુસ્ ત્રિવિષ્ટપે ॥

લક્ષ્મણાનુમતે રામો યૌવરાજ્યં તુ દત્તવાન્
ભરતાયાપ્રમેયાય પ્રાણાત્ પ્રિયતરાય સઃ ॥

ચત્વારસ્ તે મહાત્માનઃ સભાર્યા રઘુસત્તમાઃ
ખે સતારો યથા ચન્દ્રસ્ તથા રેજુઃ સ્વપત્તને ॥