રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.96

વસિષ્ઠઃ પુરતઃ કૃત્વા દારાન્ દશરથસ્ય ચ
અભિચક્રામ તં દેશં રામદર્શનતર્ષિતઃ ॥

રાજપત્ન્યશ્ ચ ગચ્છન્ત્યો મન્દં મન્દાકિનીં પ્રતિ
દદૃશુસ્ તત્ર તત્ તીર્થં રામલક્ષ્મણસેવિતમ્ ॥

કૌસલ્યા બાષ્પપૂર્ણેન મુખેન પરિશુષ્યતા
સુમિત્રામ્ અબ્રવીદ્ દીના યાશ્ ચાન્યા રાજયોષિતઃ ॥

ઇદં તેષામ્ અનાથાનાં ક્લિષ્ટમ્ અક્લિષ્ટકર્મણામ્
વને પ્રાક્ કેવલં તીર્થં યે તે નિર્વિષયીકૃતાઃ ॥

ઇતઃ સુમિત્રે પુત્રસ્ તે સદા જલમ્ અતન્દ્રિતઃ
સ્વયં હરતિ સૌમિત્રિર્ મમ પુત્રસ્ય કારણાત્ ॥

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સા દદર્શ મહીતલે
પિતુર્ ઇઙ્ગુદીપિણ્યાકં ન્યસ્તમ્ આયતલોચના ॥

તં ભૂમૌ પિતુર્ આર્તેન ન્યસ્તં રામેણ વીક્ષ્ય સા
ઉવાચ દેવી કૌસલ્યા સર્વા દશરથસ્ત્રિયઃ ॥

ઇદમ્ ઇક્ષ્વાકુનાથસ્ય રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ
રાઘવેણ પિતુર્ દત્તં પશ્યતૈતદ્ યથાવિધિ ॥

તસ્ય દેવસમાનસ્ય પાર્થિવસ્ય મહાત્મનઃ
નૈતદ્ ઔપયિકં મન્યે ભુક્તભોગસ્ય ભોજનમ્ ॥

ચતુરન્તાં મહીં ભુક્ત્વા મહેન્દ્રસદૃશો વિભુઃ
કથમ્ ઇઙ્ગુદીપિણ્યાકં સ ભુઙ્ક્તે વસુધાધિપઃ ॥

અતો દુઃખતરં લોકે ન કિંચિત્ પ્રતિભાતિ મા
યત્ર રામઃ પિતુર્ દદ્યાદ્ ઇઙ્ગુદીક્ષોદમ્ ઋદ્ધિમાન્ ॥

રામેણેઙ્ગુદીપિણ્યાકં પિતુર્ દત્તં સમીક્ષ્ય મે
કથં દુઃખેન હૃદયં ન સ્ફોટતિ સહસ્રધા ॥

એવમ્ આર્તાં સપત્ન્યસ્ તા જગ્મુર્ આશ્વાસ્ય તાં તદા
દદૃશુશ્ ચાશ્રમે રામં સ્વર્ગાચ્ ચ્યુતમ્ ઇવામરમ્ ॥

સર્વભોગૈઃ પરિત્યક્તં રામં સમ્પ્રેક્ષ્ય માતરઃ
આર્તા મુમુચુર્ અશ્રૂણિ સસ્વરં શોકકર્શિતાઃ ॥

તાસાં રામઃ સમુત્થાય જગ્રાહ ચરણાઞ્ શુભાન્
માતૄણાં મનુજવ્યાઘ્રઃ સર્વાસાં સત્યસંગરઃ ॥

તાઃ પાણિભિઃ સુખસ્પર્શૈર્ મૃદ્વઙ્ગુલિતલૈઃ શુભૈઃ
પ્રમમાર્જૂ રજઃ પૃષ્ઠાદ્ રામસ્યાયતલોચનાઃ ॥

સૌમિત્રિર્ અપિ તાઃ સર્વા માતૄન્ સમ્પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતઃ
અભ્યવાદયતાસક્તં શનૈ રામાદ્ અનન્તરમ્ ॥

યથા રામે તથા તસ્મિન્ સર્વા વવૃતિરે સ્ત્રિયઃ
વૃત્તિં દશરથાજ્ જાતે લક્ષ્મણે શુભલક્ષણે ॥

સીતાપિ ચરણાંસ્ તાસામ્ ઉપસંગૃહ્ય દુઃખિતા
શ્વશ્રૂણામ્ અશ્રુપૂર્ણાક્ષી સા બભૂવાગ્રતઃ સ્થિતા ॥

તાં પરિષ્વજ્ય દુઃખાર્તાં માતા દુહિતરં યથા
વનવાસકૃશાં દીનાં કૌસલ્યા વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

વિદેહરાજસ્ય સુતા સ્નુષા દશરથસ્ય ચ
રામપત્ની કથં દુઃખં સમ્પ્રાપ્તા નિર્જને વને ॥

પદ્મમ્ આતપસંતપ્તં પરિક્લિષ્ટમ્ ઇવોત્પલમ્
કાઞ્ચનં રજસા ધ્વસ્તં ક્લિષ્ટં ચન્દ્રમ્ ઇવામ્બુદૈઃ ॥

મુખં તે પ્રેક્ષ્ય માં શોકો દહત્ય્ અગ્નિર્ ઇવાશ્રયમ્
ભૃશં મનસિ વૈદેહિ વ્યસનારણિસમ્ભવઃ ॥

બ્રુવન્ત્યામ્ એવમ્ આર્તાયાં જનન્યાં ભરતાગ્રજઃ
પાદાવ્ આસાદ્ય જગ્રાહ વસિષ્ઠસ્ય સ રાઘવઃ ॥

પુરોહિતસ્યાગ્નિસમસ્ય તસ્ય વૈ બૃહસ્પતેર્ ઇન્દ્ર ઇવામરાધિપઃ
પ્રગૃહ્ય પાદૌ સુસમૃદ્ધતેજસઃ સહૈવ તેનોપવિવેશ રાઘવઃ ॥

તતો જઘન્યં સહિતૈઃ સ મન્ત્રિભિઃ પુરપ્રધાનૈશ્ ચ સહૈવ સૈનિકૈઃ
જનેન ધર્મજ્ઞતમેન ધર્મવાન્ ઉપોપવિષ્ટો ભરતસ્ તદાગ્રજમ્ ॥

ઉપોપવિષ્ટસ્ તુ તદા સ વીર્યવાંસ્ તપસ્વિવેષેણ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્
શ્રિયા જ્વલન્તં ભરતઃ કૃતાઞ્જલિર્ યથા મહેન્દ્રઃ પ્રયતઃ પ્રજાપતિમ્ ॥

કિમ્ એષ વાક્યં ભરતો ઽદ્ય રાઘવં પ્રણમ્ય સત્કૃત્ય ચ સાધુ વક્ષ્યતિ
ઇતીવ તસ્યાર્યજનસ્ય તત્ત્વતો બભૂવ કૌતૂહલમ્ ઉત્તમં તદા ॥

સ રાઘવઃ સત્યધૃતિશ્ ચ લક્ષ્મણો મહાનુભાવો ભરતશ્ ચ ધાર્મિકઃ
વૃતાઃ સુહૃદ્ભિશ્ ચ વિરેજુર્ અધ્વરે યથા સદસ્યૈઃ સહિતાસ્ ત્રયો ઽગ્નયઃ ॥