રામાયણ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 2.20

ઇતિ બ્રુવતિ રામે તુ લક્ષ્મણો ઽધઃશિરા મુહુઃ
શ્રુત્વા મધ્યં જગામેવ મનસા દુઃખહર્ષયોઃ ॥

તદા તુ બદ્ધ્વા ભ્રુકુટીં ભ્રુવોર્ મધ્યે નરર્ષભઃ
નિશશ્વાસ મહાસર્પો બિલસ્થ ઇવ રોષિતઃ ॥

તસ્ય દુષ્પ્રતિવીક્ષ્યં તદ્ ભ્રુકુટીસહિતં તદા
બભૌ ક્રુદ્ધસ્ય સિંહસ્ય મુખસ્ય સદૃશં મુખમ્ ॥

અગ્રહસ્ તં વિધુન્વંસ્ તુ હસ્તી હસ્તમ્ ઇવાત્મનઃ
તિર્યગ્ ઊર્ધ્વં શરીરે ચ પાતયિત્વા શિરોધરામ્ ॥

અગ્રાક્ષ્ણા વીક્ષમાણસ્ તુ તિર્યગ્ ભ્રાતરમ્ અબ્રવીત્
અસ્થાને સમ્ભ્રમો યસ્ય જાતો વૈ સુમહાન્ અયમ્ ॥

ધર્મદોષપ્રસઙ્ગેન લોકસ્યાનતિશઙ્કયા
કથં હ્ય્ એતદ્ અસમ્ભ્રાન્તસ્ ત્વદ્વિધો વક્તુમ્ અર્હતિ ॥

યથા દૈવમ્ અશૌણ્ડીરં શૌણ્ડીરઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ
કિં નામ કૃપણં દૈવમ્ અશક્તમ્ અભિશંસસિ ॥

પાપયોસ્ તુ કથં નામ તયોઃ શઙ્કા ન વિદ્યતે
સન્તિ ધર્મોપધાઃ શ્લક્ષ્ણા ધર્માત્મન્ કિં ન બુધ્યસે ॥

લોકવિદ્વિષ્ટમ્ આરબ્ધં ત્વદન્યસ્યાભિષેચનમ્
યેનેયમ્ આગતા દ્વૈધં તવ બુદ્ધિર્ મહીપતે
સ હિ ધર્મો મમ દ્વેષ્યઃ પ્રસઙ્ગાદ્ યસ્ય મુહ્યસિ ॥

યદ્ય્ અપિ પ્રતિપત્તિસ્ તે દૈવી ચાપિ તયોર્ મતમ્
તથાપ્ય્ ઉપેક્ષણીયં તે ન મે તદ્ અપિ રોચતે ॥

વિક્લવો વીર્યહીનો યઃ સ દૈવમ્ અનુવર્તતે
વીરાઃ સંભાવિતાત્માનો ન દૈવં પર્યુપાસતે ॥

દૈવં પુરુષકારેણ યઃ સમર્થઃ પ્રબાધિતુમ્
ન દૈવેન વિપન્નાર્થઃ પુરુષઃ સો ઽવસીદતિ ॥

દ્રક્ષ્યન્તિ ત્વ્ અદ્ય દૈવસ્ય પૌરુષં પુરુષસ્ય ચ
દૈવમાનુષયોર્ અદ્ય વ્યક્તા વ્યક્તિર્ ભવિષ્યતિ ॥

અદ્ય મત્પૌરુષહતં દૈવં દ્રક્ષ્યન્તિ વૈ જનાઃ
યદ્ દૈવાદ્ આહતં તે ઽદ્ય દૃષ્ટં રાજ્યાભિષેચનમ્ ॥

અત્યઙ્કુશમ્ ઇવોદ્દામં ગજં મદબલોદ્ધતમ્
પ્રધાવિતમ્ અહં દૈવં પૌરુષેણ નિવર્તયે ॥

લોકપાલાઃ સમસ્તાસ્ તે નાદ્ય રામાભિષેચનમ્
ન ચ કૃત્સ્નાસ્ ત્રયો લોકા વિહન્યુઃ કિં પુનઃ પિતા ॥

યૈર્ વિવાસસ્ તવારણ્યે મિથો રાજન્ સમર્થિતઃ
અરણ્યે તે વિવત્સ્યન્તિ ચતુર્દશ સમાસ્ તથા ॥

અહં તદાશાં છેત્સ્યામિ પિતુસ્ તસ્યાશ્ ચ યા તવ
અભિષેકવિઘાતેન પુત્રરાજ્યાય વર્તતે ॥

મદ્બલેન વિરુદ્ધાય ન સ્યાદ્ દૈવબલં તથા
પ્રભવિષ્યતિ દુઃખાય યથોગ્રં પૌરુષં મમ ॥

ઊર્ધ્વં વર્ષસહસ્રાન્તે પ્રજાપાલ્યમ્ અનન્તરમ્
આર્યપુત્રાઃ કરિષ્યન્તિ વનવાસં ગતે ત્વયિ ॥

પૂર્વરાજર્ષિવૃત્ત્યા હિ વનવાસો વિધીયતે
પ્રજા નિક્ષિપ્ય પુત્રેષુ પુત્રવત્ પરિપાલને ॥

સ ચેદ્ રાજન્ય્ અનેકાગ્રે રાજ્યવિભ્રમશઙ્કયા
નૈવમ્ ઇચ્છસિ ધર્માત્મન્ રાજ્યં રામ ત્વમ્ આત્મનિ ॥

પ્રતિજાને ચ તે વીર મા ભૂવં વીરલોકભાક્
રાજ્યં ચ તવ રક્ષેયમ્ અહં વેલેવ સાગરમ્ ॥

મઙ્ગલૈર્ અભિષિઞ્ચસ્વ તત્ર ત્વં વ્યાપૃતો ભવ
અહમ્ એકો મહીપાલાન્ અલં વારયિતું બલાત્ ॥

ન શોભાર્થાવ્ ઇમૌ બાહૂ ન ધનુર્ ભૂષણાય મે
નાસિરાબન્ધનાર્થાય ન શરાઃ સ્તમ્ભહેતવઃ ॥

અમિત્રદમનાર્થં મે સર્વમ્ એતચ્ ચતુષ્ટયમ્
ન ચાહં કામયે ઽત્યર્થં યઃ સ્યાચ્ છત્રુર્ મતો મમ ॥

અસિના તીક્ષ્ણધારેણ વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસા
પ્રગૃહીતેન વૈ શત્રું વજ્રિણં વા ન કલ્પયે ॥

ખડ્ગનિષ્પેષનિષ્પિષ્ટૈર્ ગહના દુશ્ચરા ચ મે
હસ્ત્યશ્વનરહસ્તોરુ શિરોભિર્ ભવિતા મહી ॥

ખડ્ગધારા હતા મે ઽદ્ય દીપ્યમાના ઇવાદ્રયઃ
પતિષ્યન્તિ દ્વિપા ભૂમૌ મેઘા ઇવ સવિદ્યુતઃ ॥

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણે પ્રગૃહીતશરાસને
કથં પુરુષમાની સ્યાત્ પુરુષાણાં મયિ સ્થિતે ॥

બહુભિશ્ ચૈકમ્ અત્યસ્યન્ન્ એકેન ચ બહૂઞ્ જનાન્
વિનિયોક્ષ્યામ્ય્ અહં બાણાન્ નૃવાજિગજમર્મસુ ॥

અદ્ય મે ઽસ્ત્રપ્રભાવસ્ય પ્રભાવઃ પ્રભવિષ્યતિ
રાજ્ઞશ્ ચાપ્રભુતાં કર્તું પ્રભુત્વં ચ તવ પ્રભો ॥

અદ્ય ચન્દનસારસ્ય કેયૂરામોક્ષણસ્ય ચ
વસૂનાં ચ વિમોક્ષસ્ય સુહૃદાં પાલનસ્ય ચ ॥

અનુરૂપાવ્ ઇમૌ બાહૂ રામ કર્મ કરિષ્યતઃ
અભિષેચનવિઘ્નસ્ય કર્તૄણાં તે નિવારણે ॥

બ્રવીહિ કો ઽદ્યૈવ મયા વિયુજ્યતાં તવાસુહૃત્ પ્રાણયશઃ સુહૃજ્જનૈઃ
યથા તવેયં વસુધા વશે ભવેત્ તથૈવ માં શાધિ તવાસ્મિ કિંકરઃ ॥

વિમૃજ્ય બાષ્પં પરિસાન્ત્વ્ય ચાસકૃત્ સ લક્ષ્મણં રાઘવવંશવર્ધનઃ
ઉવાચ પિત્ર્યે વચને વ્યવસ્થિતં નિબોધ મામ્ એષ હિ સૌમ્ય સત્પથઃ ॥