રામચરિતમહાકાવ્યે · અધ્યાય 3

અથ પ્રબુદ્ધઃ પ્રથમં વિબુદ્ધમ્ આસીનમ્ આદાય તદઙ્ઘ્રિયુગ્મમ્ ।
પ્રકામનિદ્રાભિગમાભિરામો રામઃ સુમિત્રાસુતમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ ॥

કિમ્ ઇત્થમ્ એવ ક્ષપિતો નિશીથઃ કચ્ચિન્ મુહૂરાર્ધમ્ અસિ પ્રસુપ્તઃ ।
અસ્મિન્ પ્રસાદાવસરે ધિયાં ચ પ્રતિષ્ઠિતશ્ ચેતસિ કસ્ તવાર્થઃ ॥

વનૌકસસ્ તસ્ય નવેશ્વરસ્ય ભાવાવબોધાય પુનર્ વિમૃશ્ય ।
યત્ પ્રાપ્તકાલં તદ્ ઉદાહરાશુ પ્રસ્થાનકાલો ઽયમ્ અતિપ્રશસ્તઃ ॥

સ્વકાર્યલાભસ્તિમિતઃ કપિશ્ ચેન્ ન કશ્ચિદ્ અર્થો ઽનુસૃતેન તેન ।
રિપઊપેતં વરમ્ અર્થિભાવાદ્ વિકારસંદેહસહે ન મિત્રે ॥

કાર્યાન્તરાશારહિતેન તેન વ્યક્તં ખલેનાદ્ય વયં નિરસ્તાઃ ।
દત્તઃ પ્રદીર્ઘાગ્રહણાભિધાનો યેનાયમ્ આરાદ્ અપિ નો ઽર્ધચન્દ્રઃ ॥

રુદ્ધસ્ તપસ્વી સ કથં ન કૈશ્ચિન્ મોહાન્ધકૂપે નિપતન્ મદાન્ધઃ ।
કિં દેશકાસ્ તે ઽપિ હનૂમદાદ્યાઃ સદ્યઃ પદં પ્રાપ્ય સમં વિપન્નાઃ ॥

રિષ્ટં ન દૃષ્ટં પવમાનસૂનોર્ ન ચાગ્નિસૂનોર્ ન ચ વાલિસૂનોઃ ।
સર્વે ઽપિ કિંકારણમ્ એકદૈવ પ્રમીતકલ્પાઃ કપિદારકાસ્ તે ॥

સ દુર્નિવારો હરિર્ અદ્ય શેતામ્ આસ્વાદિતૈશ્વર્યમધુર્ મદેન ।
કથં પુનર્ જાગરકાલ એવ સુપ્તાસ્ તદાપ્તા ઇતિ મે વિતર્કઃ ॥

દેવાત્ પ્રસૂતેન હિમેતરાંશોર્ ઊર્જસ્વલૈસ્ તૈઃ સખિભિર્ વૃતેન ।
ઉદારદેહદ્યુતિનાસ્મદર્થે નિરન્વયં તેન તમઃ પ્રપન્નમ્ ॥

અહો મહન્ મોહજમ્ અન્ધકારં યેનાદ્ય મધ્યેસભમ્ ઉદ્ધુરેણ ।
ઉત્સાર્ય તાન્ મન્ત્રિમણિપ્રદીપાન્ પ્લવઙ્ગરાજઃ પ્રસભં ગૃહીતઃ ॥

લોભસ્ય મોહસ્ય મનોભવસ્ય મદસ્ય ચાતિપ્રસરો ન રુદ્ધઃ ।
રુદ્ધઃ પરં પૂર્ણમનોરથેન તેનાદ્ય નઃ પ્રત્યુપકારવેગઃ ॥

સમ્રાટ્પદસ્થસ્ય પદાદ્ અપેતાઃ સમ્પ્રીતયે સમ્પ્રતિ મા સ્મ ભૂમઃ ।
દૃષ્ટાસ્ત્રસારા અપિ તસ્ય ભીરોઃ કિં ભીતયે વત્સ વયં ન ભૂતાઃ ॥

સ્થાને નિરસ્તઃ સુધિયાગ્રજેન સ તેન માયામસૃણો દુરાત્મા ।
મયા મદાન્ધેન પુનર્ વૃથૈવ ક્રોષ્ટા મૃગેન્દ્રસ્ય પદે ઽભિષિક્તઃ ॥

નિર્વેશનિર્યાતનશાઠ્યનિદ્રાં નીચેષુ દણ્ડઃ પરુષો નિહન્તિ ।
તથાપિ દાક્ષિણ્યવિલમ્બિતવ્યમ્ ઇદં ધનુસ્ તં પ્રતિ મામકીનમ્ ॥

યાવન્ ન વિશ્રામ્યતિ વેગજન્મા દિક્ષુ ધ્વનિર્ વાલિભિદઃ શરસ્ય ।
તાવત્ પુનસ્ તઙ્ક ઇહ ત્રિલોક્યામ્ આક્રાન્તકિષ્કિન્ધમ્ ઉપક્રમેત ॥

અસ્માસુ નાવેદયતિ સ્મ ગર્વાત્ કુર્વીત શેષારિવધં ભુજાભ્યામ્ ।
વિધાય સૌરાજ્યમ્ અસઊપેયાદ્ ઇત્ય્ અર્થિતા પશ્યતિ ન પ્રમાણમ્ ॥

તદ્ એષ મે નિર્મલસર્ગસર્ગઃ ષડ્વર્ગરુદ્ધો રિપુવત્ સ હેયઃ ।
નાસૌ નિષિદ્ધસ્ તવ યાનપક્ષો મયા બત પ્રાગ્ અસમાહિતેન ॥

અસંશયં સ પ્રતિહારપાલીસસમ્ભ્રમાવેદિતસન્નિકર્ષમ્ ।
ત્વાં પ્રત્ય્ અસૂયાં હૃદયેન ધાસ્યત્ય્ ઉપસ્થિતાન્તઃપુરવિપ્રયોગઃ ॥

તદ્વક્ત્રમ્ આર્કેસ્ તરુણાર્કતામ્રં ત્વત્પ્રીતિવાક્યૈર્ અકૃતપ્રમોદમ્ ।
ભવિષ્યતિ પ્રત્યુપકારભારનિર્વાહચિન્તાગમસાન્ધકારમ્ ॥

સ્મરિષ્યતિ ત્વાં ન સ બોધ્યમાનો ઽપ્ય્ આલોકયિષ્યત્ય્ અથવા ન પૃષ્ટઃ ।
પ્રત્યેષિ કાન્તાજનમધ્યવર્તી સ ચિન્તયાસ્મદ્ગતયાધુનાસ્તે ॥

આવાં યદૈવાદ્રિતટે નિવિષ્ટૌ સ કાલિકાં વીક્ષ્ય પુરીં પ્રવિષ્ટઃ ।
આમૃષ્ટમ્ આસીચ્ ચપલેન તેન સૌહાર્દમ્ અસ્મદ્વિષયં તદૈવ ॥

અહઃસ્વ્ અમીષુ ક્ષણ એવ નાસીદ્ આસીન્ ન સંદેશહરો ઽનુરૂપઃ ।
ઇત્યાદિ સ વ્યક્તમ્ અલીકમ્ એવ ત્વત્પ્રીત્યુપાલમ્ભપદેષુ વક્તા ॥

કૃતાવહેલઃ પ્રણયપ્રસન્નં નિરુત્તરઃ સત્વરકાર્યવાદમ્ ।
પ્રેક્ષિષ્યતે રોષલવાનુરક્તં વલીમુખઃ શુષ્કમુખો મુખં તે ॥

તસ્યાગમાદ્ યઃ સહસા ભવિષ્યત્ય્ અર્થસ્ય તસ્યાભવનં મમાસ્તુ ।
બાધિષ્યતે વાલિવધાતિરિક્તસ્ તદ્વેશ્મયાત્રાનુશયઃ સદા નૌ ॥

સ પ્રાક્તનો નૂનમ્ અનર્થભાજા નીતસ્ તલં તેન હિતૈષિવર્ગઃ ।
ઉત્થાપિતૈર્ દૂરમ્ અસાવ્ ઇદાનીં દિવાનિશં દીવ્યતિ દુર્વિદગ્ધૈઃ ॥

અક્ષા મૃગાક્ષ્યો મૃગયા મધૂનિ પ્રેક્ષાશ્ ચ તસ્યાદ્ય હરન્તિ કાલમ્ ।
ન પ્રાપ્નુવન્તિ ક્ષણમ્ આપ્તવાચઃ સદાદૃતાશ્ ચારણચાટુવાદાઃ ॥

વદન્તિ ભીતાઃ સચિવા ન કિંચિત્ કિં ચિન્તયાસ્મદ્ગતયા વિટાનામ્ ।
સ્વયં ન સમ્પ્રત્ય્ અનુસંદધાતિ પૂર્વાપરં કામપરઃ સ રાજા ॥

ન સૂરયો ન સ્થવિરા ન ધીરાઃ પુરઃસ્થિતાઃ પ્રાશ્નિકતાં પ્રયાન્તિ ।
સંતિષ્ઠતે સંસદિ સંશયાનઃ પૃષ્ઠોપવિષ્ટાસુ વિલાસિનીષુ ॥

ઇત્થંગતે તત્ર ગતસ્ય કેન મન્યુસ્ તવોદીર્ણરયો નિવાર્યઃ ।
વિચાયમાણો ન ગુણાય નઃ સ્યાદ્ અસૌ કપીનાં કદનાનુબન્ધઃ ॥

પ્રપન્નશાઠ્યસ્ય હઠોપનામાદ્ આનેષ્યમાણસ્ય ગુણં ન વીક્ષે ।
તથાવિધા હિ દ્વિષતાં સ્તવેન કષન્તિ કર્ણૌ પરમ્ અન્તિકસ્થાઃ ॥

સ્પૃષ્.ઓ ન ચેદ્ વિક્રિયયા કયાપિ નોપસ્થિતઃ કાર્યવશાદ્ ઇદાનીમ્ ।
એતુ સ્વયં ન ક્રિયતે વૃથૈવ સ ત્વદ્બલાત્કારનિરુદ્ધશોભઃ ॥

યથાવયોસ્ તાતજટાયુષોક્તમ્ ઉક્તં કબન્ધેન યથા ચ તેન ।
તથોપયાસ્યત્ય્ અચિરાદ્ અવશ્યમ્ આહૂતચક્રો હરિચક્રવર્તી ॥

યત્ સત્યમ્ આદિત્યસમુદ્ભવત્વાદ્ ઉદ્ભૂતિમ્ એષ્યન્તિ ગુણાસ્ તદીયાઃ ।
તુલાગ્રસમ્પાતવિલમ્બદોષે તસ્મિન્ વિસંવાદમ્ અહં ન શઙ્કે ॥

વિરોપતપ્તસ્ય વિદેશવાસાદ્ આજગ્મુષસ્ તસ્ય નિજાધિવાસમ્ ।
ઇયન્ત્ય્ અહાન્ય્ ઉત્સુકબન્ધુવર્ગસંવર્ગણવ્યગ્રતયૈવ યાન્તિ ॥

સ નૂનમ્ આયાસ્યતિ વાનરેન્દ્રઃ સંદેશકાર્પણ્યમ્ અસંમતં મે ।
સર્વસ્વભૂતં વિસૃજન્તિ વત્સ કાર્યાતિપાતે ઽપિ ન ધૈર્યમ્ આર્યાઃ ॥

વ્યતીતવિઘ્નઃ સુહૃદર્થનિઘ્નો ન શીતલઃ સ્થાસ્યતિ કિં ગતેન ।
સ ત્વર્યમાણસ્ ત્વરમાણ એવ ધૈર્યસ્ય નઃ પારમ્ અવાપ્સ્યતીવ ॥

ધિગ્ અસ્તુ માં તં પ્રતિ વિપ્રતીપમ્ આશઙ્કિતં તદ્ બહુ યેન યદ્ વા ।
સ્વકાર્યદોલાસુ જનો ઽલ્પભાગ્યઃ પ્રાઙ્ નિશ્ચિનોતિ વ્યતિરેકમ્ એવ ॥

ઇત્થં ન માં પ્રત્યુપપત્તિમ્ એતિ તત્રાદ્યપક્ષદ્વિતયે ઽપિ યાત્રા ।
વરં વિસોઢાનિ કિયન્ત્ય્ અપીહ સઙ્ખ્યાતકાલાભ્યધિકાન્ય્ અહાનિ ॥

સ્વાલોચિતં વક્તુ ભવાન્ ઇદાનીમ્ ઇત્ય્ અનુષ્ઠેયમ્ અસંશયં યત્ ।
બાલ્યાત્ પ્રભૃત્ય્ એવ તવોત્તરા ધીર્ ન પૂર્વપક્ષે ઽભિનિવેશમ્ એતિ ॥

ઇતિ પ્રસન્નાં ગિરમ્ અગ્રજસ્ય શ્રુત્વા ચિરાદ્ વીતવિષાદપઙ્કઃ ।
મુખશ્રિયૈવોજ્જ્વલયાભિનન્દન્ન્ ઇદં સુમિત્રાતનયો જગાદ ॥

સમર્થિતં સાધુ સમસ્તમ્ એવ કૃતી કપિઃ કિં બહુનોદિતેન ।
પ્રવ્યક્તમ્ અપ્ય્ એતદ્ અદોષદૃષ્ટ્યા ગૃહીતમ્ આર્યેણ ન યત્ તદાગઃ ॥

તસ્યોર્જિતેનાતિરવેર્ અવદ્યં નૈવેક્ષતે ઽન્તઃકરણં મમાપિ ।
અયં પુનસ્ તેન કુતો ન જાનામ્ય્ અતિક્રમઃ કાલકૃતો ન દૃષ્ટઃ ॥

વિસર્જિતા વા પુનરાગમાય સમાપતન્ત્ય્ અદ્ય ન તે નલાદ્યાઃ ।
સમાહરતિઉદ્યતવિત્તવર્ષો વર્ષાન્તરેભ્યઃ પ્રવરાન્ હરીન્ વા ॥

અષ્ટાદશદ્વીપકપીન્દ્રમૌલિર્ મૌલાન્ અસૌ વાલિવધપ્રલીનાન્ ।
નૈકાભ્યુપાયોપહિતાન્ ઇદાનીમ્ ઉત પ્રતીચ્છત્ય્ અતિસત્ક્રિયાભિઃ ॥

અપ્રાપ્તસંતોષમ્ અસંવિભક્તસમ્ભુક્તસર્વસ્વમ્ અનુપ્લવેષુ ।
અથાદિશત્ય્ અર્પિતસારકોશઃ પ્રકામપાથેયપરિગ્રહાય ॥

અથો સ ભીતાતુરબાલવૃદ્ધાન્ વૃદ્ધોપસેવી સનિભં નિયુઙ્ક્તે ।
યથાયથં સદ્મનિ પદ્મસંખ્યાસમેતશાખામૃગયૂથનાથઃ ॥

તદ્ ઇત્થમ્ ઉત્થાનસમાકુલત્વાન્ ન ત્વર્યમાણો ઽપિ સ દૂષણાય ।
આર્યેણ તત્રાપ્ય્ અસમાગતસ્ય છાયાચ્યુતિઃ કૈવ નિરૂપિતા મે ॥

જ્ઞેયો ઽસ્તિ નઃ પૂર્વમ્ અરેર્ ઉદન્તસ્ તતસ્ તદન્તાય વિધેયમ્ અસ્તિ ।
ઇત્ય્ આકુલત્વાન્ મમ તાવદ્ આર્ય કાર્યોપતપ્તિઃ ક્ષમતે ન ધૈર્યમ્ ॥

અનર્થિભાવાદ્ ઉપચારવાદાદ્ આકારગુપ્તેશ્ ચ પરીભવન્તિ ।
યથાતથાર્થપ્રતિપાદનેન પ્રયાન્તિ મિત્રાણિ નિરન્તરત્વમ્ ॥

મિથઃ પ્રસાદસ્ખલનાદ્ ઉપાધેર્ ઉપૈતિ સખ્યં ખલયોઃ ખિલત્વમ્ ।
ગૃહ્ણાતિ સત્પૂરુષયોર્ ન દોષમ્ ઔદાર્યસંવાદકૃતા તુ મૈત્રી ॥

નિર્યન્ત્રણં યત્ર ન વર્તિતવ્યં ન મોદિતવ્યં પ્રણયાતિવાદે ।
વિશઙ્કિતાન્યોન્યભયં વિદૂરાન્ નમસ્ક્રિયામ્ અર્હતિ સૌહૃદં તત્ ॥

વિસ્રબ્ધમ્ આજ્ઞાપય કિં કરોમિ કથં ઘટેન પ્લવગાધિરાજઃ ।
યત્ કિંચિદ્ આદિશ્ય નિભેન કિં માં નિષેધસિ ક્લેશમ્ ઇવેક્ષમાણઃ ॥

સ્થિતો ઽસ્મિ તાવદ્ દિનમ્ એતદ્ એષ્યત્ય્ અન્યેદ્યુર્ આજ્ઞાં તવ ન પ્રતીક્ષે ।
આર્યો ઽનુરોધાન્ ન યુનક્તિ યત્ર તત્રાહમ્ અમ્બાનિયમાત્ સ્વતન્ત્રઃ ॥

તદ્ એષ નિષ્ક્રમ્ય તથા કરોમિ તત્પૂર્વસઙ્ગઃ પ્લવગો યથાશુ ।
તં વૈરિસંહારમહોપકારમ્ આર્યાય નિર્યાતયિતું યતેન ॥

ધિક્ તં ધનુષ્પાણિમ્ અનુપ્લવં માં મુધા મનઃપર્યુષિતાવલેપમ્ ।
અન્વીક્ષતે યસ્ય મમાવસાદાદ્ આર્યઃ સહાયાન્તરમ્ અન્તરજ્ઞઃ ॥

ધિક્શાતતાં સન્નતપર્વતાં ધિગ્ ધિક્ પાતવેગં ચ મમાશુગાનામ્ ।
અલક્ષિતોદ્દેશમ્ અપિ દ્વિષન્તં નિહત્ય નાયાન્તિ હિ યત્ ક્ષણેન ॥

ખરાદિરક્ષઃકદનેષુ દીર્ઘમ્ અમી પરિજ્ઞાતરસાઃ કિમ્ અન્યત્ ।
અસૃગ્ભુજાં ભોક્તુમ્ અસૃક્ ત્વરન્તાં ભૂયો ઽપિ ભૂચન્દ્ર તવાર્ધચન્દ્રાઃ ॥

આતાટકાસંજ્ઞપનાત્ પ્રપન્નસ્ ત્વયૈષ વર્ણાશ્રમરક્ષણાય ।
સમાપ્યતાં શેષનિબર્હણેન ક્ષપાચરાણાં નિધનાધિકારઃ ॥

ઉદ્ધૃત્ય ઘોરાયુધવૃન્દવૃષ્ટિમ્ અનુષ્ઠિતામ્ ઓઘશરવ્યયેન ।
સ રાક્ષસેભ્યો ઽમ્બરગોચરેભ્યસ્ ત્રાતસ્ ત્વયૈકેન મખો મહર્ષેઃ ॥

તં કાલકલ્પં કિયતા શ્રમેણ તથાવધીર્ માર્ગરુધં વિરાધમ્ ।
આસન્ મુહૂર્તાઃ કતિ ચ ઘ્નતસ્ તે સૈન્યં જનસ્થાનપતેઃ સ્વરસ્ય ॥

આસીત્ ક્ષુરપ્રસ્ય કિયાન્ વિલમ્બઃ ક્રૂરેષુ તેષુ ત્રિશિરઃશિરઃસુ ।
કતીષવો દૂષણદેહયાત્રાનિવારણાર્થં ચ રણે વિસૃષ્ટાઃ ॥

કસ્યાવલમ્બાદ્ અકરોત્ પરાસું મારીચમ્ ઉચ્ચાવચમાયમ્ આર્યઃ ।
જ્ઞાતા ચ દિક્સંજ્ઞપિતસ્ ત્વયૈવ ક્ષપાચરાણામ્ અધિપશ્ ચ સો ઽપિ ॥

ઇત્ય્ અપ્રપઞ્ચોદિતકારણાનિ મિથસ્ તયોસ્ તથ્યગુણગ્રહાણિ ।
નેદુઃ સ્તુવાના ઇવ સૂનૃતાનિ ખગાઃ કુલાયેષુ કૃતૈકમત્યાઃ ॥

આરોપ્ય સન્ધ્યાં દિશિ વજ્રપાણેઃ પર્યસ્ય ચન્દ્રં કકુભિ પ્રતીચ્યામ્ ।
ઉત્સઙ્ગિતોડુપ્રકરા ખગાનામ્ આદાય નિદ્રાં રજની જગામ ॥

કવિશ્ ચ જીવશ્ ચ સુતશ્ ચ ભૂમેઃ સ દક્ષિણાશાતિલકો મુનિશ્ ચ ।
આસન્નસૂર્યાંશુભયદ્રુતસ્ય ક્ષણં રરક્ષુર્ ભગણસ્ય પૃષ્ઠમ્ ॥

દિગ્ દર્શયામાસ મુખં સરાગં ન યાવદ્ ઐન્દ્રી ગણિકેવ મત્તા ।
તાવદ્ દ્વિજેશો ઽઙ્કમ્ ઇયાય સિન્ધોઃ સન્ધ્યાસુરાશીકરસેકશઙ્કી ॥

વિસર્જિતોડુઃ ક્ષણમ્ ઇન્દુર્ આસીદ્ આસીદ્ ઉપાન્તેષ્વ્ અપિ નાન્ધકારમ્ ।
ભૃશં દિશીન્દ્રસ્ય રરાજ સન્ધ્યા સિન્દૂરિણીવ ગ્રહરાજમુદ્રા ॥

ઉચ્ચેતુમ્ ઉચ્ચૈર્ ઉડુકુડ્મલાનિ વ્યાકુર્વતી રાગમ્ અતિપ્રગાઢમ્ ।
શાખામ્ ઇવાલમ્બ્ય દિશં મઘોનઃ સન્ધ્યા વિયદ્ ભૂરુહમ્ આરુરોહ ॥

શેષોડુપુષ્પસ્તબકોચ્ચયાય સંજાતરાગાતિશયેવ સન્ધ્યા ।
અપ્ય્ ઉચ્ચકૈઃ પૂર્વમહીધ્રમૂર્ધ્નિ સ્થિત્વા વિયદ્ભૂરુહમ્ આરુરોહ ॥

વિસૃજ્ય પાણ્ડુચ્છદનૌઘતુલ્યં તારાગણં વ્યોમતરુસ્ તદાનીમ્ ।
બભાર સન્ધ્યારુચિમઞ્જરીણાં જાલાનિ બાલાધરકોમલાનિ ॥

ઉત્સારિતેવાભ્રકરેણુકુમ્ભાજ્ જમ્ભારિયુગ્યાધિકૃતૈર્ મરુદ્ભિઃ ।
તતાન સન્ધ્યેતિ સમુલ્લસન્તી નભોઙ્ગણં રઙ્ગવિકારધૂલિઃ ॥

સંવિત્તયસ્ તત્ત્વવિગાહશુભ્રાઃ સાંસારિકે રાગ ઇવાધિરૂઢે ।
શનૈઃ શનૈર્ મ્લાનરુચો મમજ્જુસ્ તારાઃ પ્રસર્પત્ય્ અરુણે ચિરેણ ॥

કૈઃ શિક્ષિતા વર્તયિતું તદાસીદ્ ઉન્મીલિતં તૂલિકયેવ ચિત્રમ્ ।
તરઙ્ગવત્ તુઙ્ગશરદ્ઘનાલીવિસંસ્થુલે વ્યોમનિ બાલસન્ધ્યા ॥

પ્રત્યુપ્તમાત્રં દિશિ દેવભર્તુર્ અભ્યક્તખણ્ડાભ્રતરઙ્ગમાલમ્ ।
બભૌ વિસર્પત્ય્ અયસીવ તૈલં નભસ્તલે બાલપતઙ્ગતેજઃ ॥

પ્રસત્તિનિર્વ્યૂઢસુધામયૂખં ખમ્ ઉષ્ણરશ્માવ્ અપિ રક્તિમ્ ઊહે ।
ભરં પ્રતીચ્છન્તિ મહોદયાનાં પાત્રાણિ પર્યાયવશંવદાનિ ॥

તાપિઞ્છકલ્પઃ કકુભિ પ્રતીચ્યામ્ આચ્છાદયામાસ મૃગો મૃગાઙ્કમ્ ।
દૂરાધિરૂઢં જનમ્ આપદીવ પ્રકાશમાનો ઽતિશયાદ્ અવર્ણઃ ॥

પ્રદીપ્તસન્ધ્યાગ્નિ નદદ્દ્વિજૌઘં નિરંશુકધ્વસ્તપરાઙ્મુખેન્દુ ।
વિયદ્વિલુપ્તોડુકુલં તદાભૂચ્ ચક્રાન્તરાક્રાન્તપુરોપમેયમ્ ॥

મિથઃ કૃતાલોકમહોત્સવાનાં કૃતારવઃ સારસદમ્પતીનામ્ ।
ન બાલભાનોઃ કિરણાદ્ અભૈષીન્ નદીષુ નીહારમયો ઽન્ધકારઃ ॥

તતાર સંતીર્ય હિમાન્ધકારં તતા રસન્તી સરિતઃ ખગાલી ।
રક્તારવિન્દસ્ય રજોભિર્ આર્દ્રૈર્ અક્તા રવિં વારિણિ વીક્ષમાણા ॥

સ્મરવ્યયક્લાન્તવલત્પુલિન્દીસર્વાઙ્ગસંવાહકલાવિદગ્ધઃ ।
વિલમ્બ્ય કોશેષુ કુશેશયાનાં સસાર કાસારતરઙ્ગવાતઃ ॥

અતીત્ય શૈત્યં તટવાલુકાનાં કોષ્ણાસુ સસ્નુર્ મુનયો નદીષુ ।
અપામ્ અપૂર્યન્ત ચ નૈર્ઝરીણાં કુટા ગિરિગ્રામકુટુમ્બિનીભિઃ ॥

જાતપ્રકાશાસુ બહિઃસ્થલીષુ પ્રકામચારોત્સવજાગરૂકઃ ।
ઇભો ભુવિ પ્રસ્ખલદગ્રહસ્તઃ સસ્માર શય્યોદરકુઞ્જશય્યામ્ ॥

સમેત્ય જૃમ્ભાનુપદં સ્વયૂથ્યૈર્ મિથઃ ક્ષણં લીઢતુષારલેપાઃ ।
પ્રતસ્થિરે દિગ્વલયં વિલોક્ય યથાયથં કચ્છભુવઃ કુરઙ્ગાઃ ॥

અદૃશ્યતારાત્ તરલૈઃ સ્થલીષુ વનેચરાણાં પૃતના કુરઙ્ગૈઃ ।
પપૌ રવેઃ સંજ્વલિતોગ્રભાસં ભુજઙ્ગમ્ ઔઘઃ શ્રિતનાકુરન્ધ્રૈઃ ॥

સ્થલં કુરઙ્ગીનયનૈર્ અનિદ્રૈર્ ઉન્મુક્તમુદ્રૈર્ જલજૈર્ જલં ચ ।
વિલોલતારૈસ્ તરલદ્વિરેફૈર્ ઉવાહ ભેદં ન મિથસ્ તદાનીમ્ ॥

જૃમ્ભાભરાદ્ દૂરવિસંગતાનાં મુદ્રાવિલમ્બેન દલાવલીનામ્ ।
નિર્વિશ્ય નિઃશેષમ્ અલિઃ પરાગમ્ અગાદ્ અબદ્ધઃ કુમુદાકરેભ્યઃ ॥

વિવેશ ગર્તં ગતમ્ ઉત્તમોહિર્ ઉચ્ચૈઃ પદં સન્તતમ્ ઉત્તમો હિ ।
આસીન્ મહઃ સમ્પદિ તુઙ્ગતાયાં નભો ન કૈશ્ચિદ્ ગદિતું ગતાયામ્ ॥

નૈઃસઙ્ગ્યમ્ આલમ્બ્યત કૈરવેષુ યૈઃ શાન્તિમદ્ભિઃ શનકઈ રવેષુ ।
સૌજન્યમ્ અમ્ભોજગૃહે સમેતૈશ્ ચિરાદ્ દ્વિરેફૈર્ જગૃહે સમે તૈઃ ॥

રેજે ઽરવિન્દૈર્ અરવિન્દબન્ધોઃ સંદર્શને દર્શિતહર્ષવેગૈઃ ।
વિધોર્ વિષેહે વિરહઃ કથંચિન્ નિદ્રાવલમ્બાત્ કુમુદાકરેણ ॥

ઊહે જલૈર્ આહિતકોપરાગઃ ક્ષોભાદ્ અલ્નીનાં નલિનીપરાગઃ ।
વ્યસર્જયદ્ દ્યાં વિવૃતાપરાગઃ શશી ચિરાદ્ અધ્યુષિતાપરાગઃ ॥

યથા વિલુપ્તોડુકદમ્બકાયાં બાલાર્કપાદૈર્ દિવિ દીપ્યતે સ્મ ।
તથૈવ સુપ્તાખિલકૈરવાયાં રક્તારવિન્દૈર્ અભિતઃ સરસ્યામ્ ॥

મુખેન ભાતિ સ્મ સહસ્રપત્રં મિત્રોદયાલોકવિકસ્વરેણ ।
મઞ્જુસ્વનાનામ્ અલિમાર્ગણાનાં સ્વયંગ્રહાયૈઅવ્ વિમુદ્રકોશમ્ ॥

શ્લથેન કેચિદ્ વિવિશુર્ મુખેન તલેન કેચિદ્ દલસંહતીનામ્ ।
મધૂત્સુકાનાં મધુપવ્રજાનામ્ અબ્જેષુ ન દ્વારવિનિશ્ચયો ઽભૂત્ ॥

લુલોઠ ધૂલીષુ પપૌ મધૂનિ પક્ષ્માણિ લીઢાનિ પુનર્ લિલેહ ।
આગન્તવે સ્તોકમ્ અપિ દ્વિરેફઃ સ્થિતો દદૌ નાન્તરમ્ અબ્જમધ્યે ॥

ભેજે વિનિદ્રાં નલિનીં ન કૂલાન્ ન શીલયામાસ નવાર્કભાસમ્ ।
પ્રિયાં પ્રતીયાય તથૈવ મૂઢાં ખગઃ સ્વબોધાગમસાભ્યસૂયઃ ॥

બહૂન્ અસૌ પત્રરથસ્ તપસ્વી ચકાર ચાટૂન્ ઉપકણ્ઠલીનઃ ।
દૃશં પ્રમીલાપગમાત્ કષાયામ્ ઉન્મીલયામાસ ચિરેણ ચક્રી ॥

પારં તુષારક્ષણસાન્ધકારમ્ અપિ સ્મરાર્તિત્વરિતઃ પવિત્રી ।
શ્રુતપ્રિયાહ્ન્વાનરવઃ પ્રતસ્થે સીમન્તયન્ન્ અબ્જવનં વિનિદ્રમ્ ॥

જગામ ભઞ્જન્કમલાનિ કોકઃ કોકીપરિષ્વઙ્ગમનોરથોત્કઃ ।
સાપ્ય્ ઉત્સુકા તત્ક્ષણમ્ આજગામ વિલોકયન્તી વનમ્ ઉત્પલાનામ્ ॥

કુર્વાણયોઃ સરસિ પદ્મવનાવનદ્ધે ભિન્નાધ્વનોર્ વિતથમ્ એવ ગતાગતાનિ ।
સંવાદિદિક્પતિતયોઃ પતતોઃ કથંચિદ્ દ્વન્દ્વં ચિરાદ્ ઘટિતમ્ અર્ધપથે બભૂવ ॥

વ્યસ્મર્યતામ્ ઋતમરીચિકરાભિતાપઃ પ્રાતઃ પતત્રિમિથુનૈસ્ તપનં વિલોક્ય ।
જાત્યૈવ શીતલમ્ અથોષ્ણમ્ અલં ન કિંચિચ્ ચિત્રા ગતિર્ જગતિ જન્તુદશાવશેન ॥

કર્તવ્યનિર્ણયવિરૂઢમનઃપ્રસાદશંસિસ્મિતેન મુખચન્દ્રમસા વિરાજન્ ।
રામઃ પ્રભાતપવનાહિતવીચિકમ્પાં પમ્પામ્ ઇયાય સરસીં સહ લક્ષ્મણેન ॥

પાર્શ્વસ્થાવરજસસમ્ભ્રમોપનીતપ્રત્યગ્રસ્ફુટિતવિલોહિતારવિન્દઃ ।
સુસ્નાતઃ કૃતવિધિર્ અઞ્જસોપતસ્થે કાકુત્સ્થઃ કનકરસાવદાતમ્ અર્કમ્ ॥

તૌ દીર્ઘં વિધિવદ્ ઉપાસ્ય પૂર્વસન્ધ્યાં પૂષ્ણીષત્પ્રકટિતરશ્મિબર્બરીકે ।
આસાતાં રહિતમહીરુહોપકણ્ઠઊદ્વેલ્લસ્તિમિતજટાવનૌ વનાન્તે ॥