પ્રતીત્યસમુત્પાદવિભઙ્ગસૂત્ર · ભાગ 12

પ્રતીત્યસમુત્પાદવિભઙ્ગસૂત્ર
0અ એવં મયા શ્રુતમ્ એકસ્મિન્ સમયે ભગવાઞ્ ચ્છ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ સ્મ । જ્ એ તવને અનાથપિણ્ડદસ્યારામે મહતા ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમ્ અર્ધત્રયોદશભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ
મ્સ્ અર્દ્ધત્રયોદશભિર્
0બ્ તત્ર ભગવાન્* ભિક્ષૂન્ આમંત્રય્ અ તે સ્મ ।
મ્સ્ ભિક્ષૂણ્.
1અ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વો ભિક્ષવઃ આદિઞ્ ચ દેશયિષ્યામિ વિભઙ્ગં ચ
1બ્ તચ્ છૃ ણુ ત સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિકુરુત ભાષિષ્યે ।
2અ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદિઃ કતમઃ
2બ્ યદ્ ઉતાસ્મિન્ સતીદં ભવત્ય્ અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યતે । યદ્ ઉતાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપં નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનં । ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનં ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવઃ ભવપ્રત્યયા જાતિઃ જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવંત્ય્ એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ ।
મ્સ્ સંમ્ભવંત્ય્
2ચ્ અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્યાદિઃ
3 વિભઙ્ગઃ કતમઃ
4અ અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇત્ય્ અવિદ્યા કતમા ।
4બ્α ય ત્ ત ત્ પૂર્વાન્તે અજ્ઞાનં અપરાન્તે અજ્ઞાનં પૂર્વાન્તાપરાંતે અજ્ઞાનં
મ્સ્ પૂર્વ્વાન્તે; પૂર્વ્વાન્તાપરાંતે
4બ્β અધ્યાત્મમ્ અજ્ઞાનં । બહિર્ધા અજ્ઞાનં । અધ્યાત્મબહિર્ધા અજ્ઞાનં
મ્સ્ બહિર્દ્ધા; અદ્ધ્યાત્મબહિર્દ્ધા
4બ્γ કર્મણ્ય્ અજ્ઞાનં । વિપાકે અજ્ઞાનં કર્મવિપાકે અજ્ઞાનં ।
4બ્δ બુદ્ધે અજ્ઞાનં । ધર્મે અજ્ઞાનં સઙ્ઘે અજ્ઞાનં
4બ્ε દુઃખે અજ્ઞાનં સમુદયે અજ્ઞાનં । નિરોધે અજ્ઞાનં । માર્ગે અજ્ઞાનં ।
4બ્ζ હેતાવ્ અજ્ઞાનં । હેતુસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વ્ અજ્ઞાનં ।
4બ્η કુશલાકુશલેષુ સાવદ્યાનવદ્યેષુ । સેવિતવ્યાસેવિત્ અ વ્યેષુ । હીનપ્રણીતકૃષ્ણશુક્લસપ્રતિભાગપ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ ધર્મેષ્વ્ અજ્ઞાનં । ષટ્સુ વા પુનઃ સ્પર્શાયતનેષુ યથાભૂતસંપ્રતિવેધે ઇતિ ।
4બ્θ યત્ તત્ર તત્ર યથાભૂતસ્યાજ્ઞાનમ્ અદર્શનમ્ અનભિસમયઃ તમઃ સંમોહઃ અવિદ્યાન્ધકારમ્
4ચ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે અવિદ્યા ।
5અ અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ સંસ્કારાઃ કતમે
5બ્ ત્રયઃ સંસ્કારાઃ કાયસંસ્કારાઃ વાક્સંસ્કારાઃ મનઃસંસ્કારા ઇતિ ।
6અ સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । વિજ્ઞાનં કતમત્*
6બ્ ષડ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ ચ્ અક્ ષુર્ વ્ ઇજ્ઞાનં શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનં
7અα વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામરૂપમ્ ઇતિ । નામ કતમત્*
7અβ ચત્વારઃ અરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ કતમે ચત્વારઃ વેદનાસ્કન્ધઃ સંજ્ઞાસ્કન્ધઃ સંસ્કારસ્કન્ધઃ વિજ્ઞાનસ્કન્ધઃ
7બ્α રૂપં કતમત્*
7બ્β યત્ કિઞ્ ચિદ્ રૂપં સર્વ્વં તચ્ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ચત્વારિ ચ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય
મ્સ્ સર્વ્વં
7ચ્ ઇતીદં ચ રૂપં પૂર્વકં ચ નામ તદ્ ઐકધ્યમ્ અભિ સં ક્ષિપ્ય નામરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે
મ્સ્ પૂર્વ્વકં
8અ નામરૂપપ્રત્યયં ષડાયતનમ્ ઇતિ । ષડાયતનં કતમત્*
8બ્ ષડ્ આધ્યાત્મિકાન્ય્ આયતનાનિ । ચક્ષુર્ આધ્યાત્મિકમ્ આયતનં । શ્રોત્રં ઘ્રાણં જિહ્વા કાયો મન અધ્યાત્મિકમ્ આયતનં ।
9અ ષડાયતનપ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇતિ સ્પર્શઃ કતમઃ
9બ્ ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ ચક્ષુઃસંસ્પર્શઃ શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શઃ
મ્સ્ શ્રોત્ત્ર°

10અ સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ । વેદના કતમા ।
10બ્ તિસ્રો વેદનાઃ સુખા દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ ॥
11અ વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેતિ । તૃષ્ણા કતમા ।
11બ્ તિસ્ર ઃ તૃષ્ણાઃ કામતૃષ્ણા । રૂપતૃષ્ણા । આરૂપ્યતૃષ્ણા ચા ।
12અ તૃષ્ણાપ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ । ઉપાદાનં કતમત્*
12બ્ ચત્વાર્ય્ ઉપાદાનાનિ । કામોપાદાનં । દૃષ્ટ્યુપાદાનં । શીલવ્રતોપાદાનં આત્મવાદોપાદાનં ।
13અ ઉપાદાનપ્રત્યયો ભવ ઇતિ ભવઃ કતમઃ
13બ્ ત્રયો ભવાઃ કામભવઃ રૂપભવઃ આરૂપ્યભવઃ
14અ ભવ પ્ રત્યયા જાતિર્ ઇતિ । જાતિઃ કતમા ।
14બ્ યા તેષાં તેષાં સત્વાનાં તસ્મિંસ્ તસ્મિન્ સત્વનિકાયે જાતિઃ સંજાતિર્ અવક્રાંતિર્ અભિનિર્વૃત્તિઃ પ્રાદુર્ભાવઃ સ્કન્ધપ્રતિલમ્ભો ધાતુપ્રતિલમ્ભઃ આય્ અ તનપ્રતિલમ્ભઃ સ્કન્ધાનામ્ અભિનિર્વૃત્તિઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય પ્રાદુર્ભાવઃ
મ્સ્ તસ્મિંસ્ તસ્મિંન્
15અ જાતિપ્રત્યયં જરામરણં ઇતિ જરા કતમા ।
15બ્ યત્ તત્ ખાલિત્યં પાલિત્યં વલીપ્રચુરતા જીર્ણતા । ભુગ્નતા કુબ્જગોપાનસીવઙ્કતા । તિલકાલકાચિતગાત્રતા । ખુરુખુરુપ્રશ્વ્ આ સ્ અ કાયતા પુરતઃપ્રાગ્ભારકાયતા । દણ્ડવિષ્કંભણતા । ધન્ધત્વં મન્દત્વં હાનિઃ પરિહાણિ ઃ ઇન્દ્રિયાણાં પરિપાકઃ પરિભેદઃ સંસ્કારાણાં પુરાણીભાવઃ જર્જરીભાવઃ
15ચ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે જરા ॥
16અ મરણં કતમત્*
16બ્ યા તેષાં તેષાં સત્વાનાં તસ્માત્ તસ્માત્ સત્વનિકાયાત્* ચ્યુતિશ્ ચ્યવનતા ભેદો ઽન્તરહાણિઃ આયુષો હાનિઃ ઊષ્મણો હાનિઃ જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિરોધઃ સ્કન્ધાનાં નિક્ષેપો મરણં કાલક્રિયા
16ચ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે મરણમ્
16દ્ ઇતિ ઇદં ચ મરણં પૂર્વિકા ચ જરા તદ્ ઉભયમ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય જરામરણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
મ્સ્ પૂર્વ્વિકા
17 અયમ્ ઉચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વિભઙ્ગઃ
18 પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય વો ભિક્ષવઃ આદિઞ્ ચ દેશયિષ્યામિ વિભઙ્ગઞ્ ચ ઇતિ મે યદ્ ઉક્તમ્ ઇદં મે તત્ પ્રત્ય્ ઉક્તં
19 ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દ ન્ન્ ઇ તિ ॥