Prasannapada · અધ્યાય 62

ઇતિ । યદિ રાગાદયઃ સ્વભાવસિદ્ધાઃ સ્યુઃ, નૈવ તે શુભાશુભવિપર્યાસાન્ પ્રતીત્ય સંભવેયુઃ, સ્વભાવસ્ય અકૃત્રિમત્વાત્ પરનિરપેક્ષત્વાચ્ચ । ભવન્તિ ચ શુભાશુભવિપર્યાસાન્ પ્રતીત્ય, તસ્માન્નિઃસ્વભાવા એવ તે । તત્ત્વતો ન વિદ્યન્તે, પરમાર્થતઃ સ્વભાવતો ન વિદ્યન્તે ઇત્યર્થઃ

અપિ ચ-
આત્મનો ઽસ્તિત્વનાસ્તિત્વેન કથંચિચ્ચ સિધ્યતઃ ।
તં વિનાસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ક્લેશાનાં સિધ્યતઃ કથમ્

આત્મનો યથા અસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન સ્તઃ, તથા ઉક્તં વિસ્તરેણ । તતશ્ચ- તદાશ્રિતસ્ય ધર્મસ્ય કુતો ઽસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ભવિષ્યતઃ?

અથ સ્યાત્- યદિ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વે આત્મનો ન સ્તઃ, તદા કિમત્ર ક્લેશાનામાયાતમ્, યતસ્તેષામપિ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન સ્તઃ ઇતિ? ઉચ્યતે-
કસ્યચિદ્ધિ ભવન્તીમે ક્લેશાઃ સ ચ ન સિધ્યતિ ।
કશ્ચિદાહો વિના કંચિત્સન્તિ ક્લેશા ન કસ્યચિત્

ઇહ અમી રાગાદયઃ કુડયં ચિત્રવત્ ફલં પક્વતાદિવચ્ચ ઉત્પત્તૌ આશ્રયમપેક્ષન્તે । તતશ્ચ કસ્યચિદેતે ભવન્તિ, ન વિના કંચિદાશ્રયમ્ । સ ચ આશ્રયઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ આત્મા વા ચિત્તં વા ભવેત્ । સ ચૈષામાશ્રયઃ પૂર્વમેવ પ્રતિષિદ્ધત્વાન્નાસ્તિ । તં ચ કંચિદાશ્રયં વિના કસ્ય ક્લેશા ભવન્તુ? નૈવ કસ્યચિદ્ભવન્તિ, તસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્, આહો વિના કંચિત્ સન્તિ ક્લેશા ન કસ્યચિત્

અત્રાહ- નૈવ હિ ક્લેશાનાં કશ્ચિદાશ્રયઃ પૂર્વં સિદ્ધો ઽભ્યુપગમ્યતે । ન ચ આત્મા નામ કશ્ચિદસ્તિ, યઃ આશ્રયત્વેન વ્યવસ્થાપ્યેત, નિર્હેતુકત્વાદ્ વ્યોમચૂતતરુવત્ । કિં તર્હિ ક્લિષ્ટં ચિત્તં પ્રતીત્ય ક્લેશા ઉપજાયન્તે, તચ્ચ ચિત્તં સહૈવ ક્લેશૈરુપજાયત ઇતિ । એતદપિ ન યુક્તમિત્યાહ-
સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લેશાઃ ક્લિષ્ટે સન્તિ ન પઞ્ચધા ।
સ્વકાયદૃષ્ટિવત્ ક્લિષ્ટં ક્લેશેષ્વપિ ન પઞ્ચધા

સ્વકાયો હિ નામ રૂપાદિલક્ષણસંહતિઃ । સ્વકાયદૃષ્ટિઃ સ્વકાયે આત્મદૃષ્ટિઃ આત્મીયાકારગ્રહણપ્રવૃત્તા । યથેયં પઞ્ચધા વિચાર્યમાણા સ્વકાયે ન સંભવતિ,
સ્કન્ધા ન નાન્યઃ સ્કન્ધેભ્યો નાસ્મિન્ સ્કન્ધા ન તેષુ સઃ ।
તથાગતઃ સ્કન્ધવાન્ન કતમો ઽત્ર તથાગતઃ ॥
ઇત્યનેન । એવં ક્લિષ્ટે ઽપિ ક્લેશા વિચાર્યમાણાઃ પઞ્ચધા ન સંભવન્તિ । તત્ર ક્લિશ્યન્તીતિ ક્લેશા ક્લિશ્યતે ઇતિ ક્લિષ્ટમ્ । તત્ર યદેવ ક્લિષ્ટં તદેવ ક્લેશા ઇતિ ન યુજ્યતે દગ્ધૃદાહ્યયોરપ્યેકત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અન્યત્ ક્લિષ્ટમ્, અન્યે ક્લેશા ઇતિ ન યુજ્યતે । પરત્ર નિરપેક્ષત્વાત્, અક્લિષ્ટહેતુક ક્લેશપ્રસઙ્ગાત્ । અત એવ ચ એકત્વાન્યત્વાભાવાદાધારાધેયતદ્વત્પક્ષાણાં ચ અભાવાન્ન ક્લેશેષુ ક્લિષ્ટમ્, ન ક્લિષ્ટે ક્લેશાઃ, નાપિ ક્લેશવત્ ક્લિષ્ટમ્ । ઇત્યેવં ક્લિષ્ટે પઞ્ચધા વિચાર્યમાણાઃ ક્લેશા ન સંભવન્તિ । યથા ચ ક્લિષ્ટહેતુકાઃ ક્લેશા ન સંભવન્તિ, એવં ક્લેશહેતુકમપિ ક્લિષ્ટં ક્લેશેષુ વિચાર્યમાણં પઞ્ચધા ન સંભવતિ । ન હિ ક્લેશા એવ ક્લિષ્ટમ્, કર્તૃકર્મણોરેકત્વપ્રસઙ્ગાત્, નાન્યે ક્લેશા અન્યત્ ક્લિષ્ટમ્, નિરપેક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્, ન ચ ક્લિષ્ટે ક્લેશાઃ ન ચ ક્લેશેષુ ક્લિષ્ટમ્, ન ક્લિષ્ટવન્તઃ ( પ્પ્_199 ) ક્લેશાઃ । ઇત્યેવં સ્વકાયદૃષ્ટિવદેવ ક્લિષ્ટં ક્લેશેષ્વપિ પઞ્ચધા નાસ્તિ । યતશ્ચૈવમ્, અતઃ પરસ્પરાપેક્ષયાપિ ક્લેશાક્લિષ્ટયોર્નાસ્તિ સિદ્ધિઃ

અત્રાહ- યદ્યપિ ત્વયા ક્લેશાઃ પ્રતિષિદ્ધાઃ, તથાપિ ક્લેશહેતવઃ શુભાશુભવિપર્યાસાસ્તાવત્ સન્તિ, તત્સદ્ભાવાચ્ચ ક્લેશાઃ સન્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યુઃ ક્લેશાઃ, યદિ શુભાશુભવિપર્યાસા એવ સ્યુઃ, યાવતા એતે ઽપિ પ્રતીત્ય સસુત્પન્નત્વાદ્વક્ષ્યમાણપ્રતિષેધાચ્ચ । યદા ચ તે ન સન્તિ સ્વભાવતઃ, તદા-
સ્વભાવતો ન વિદ્યન્તે શુભાશુભવિપર્યયાઃ ।
પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વાદ્વક્ષ્યમાણપ્રતિષેધાચ્ચ । યદા ચ તે ન સન્તિ સ્વભાવતઃ, તદા-
પ્રતીત્ય કતમાન્ ક્લેશાઃ શુભાશુભવિપર્યયાન્

નૈવ સન્તિ ક્લેશાઃ, તદ્ધેતુશુભાશુભવિપર્યયાભાવાદિત્યભિપ્રાયઃ

અત્રાહ- વિદ્યન્ત એવ ક્લેશાઃ, તદાલમ્બનસદ્ભાવાત્ । ઇહ હિ યન્નાસ્તિ, ન તસ્યાલમ્બન મસ્તિ, તદ્યથા વન્ધ્યાસૂનોઃ । અસ્તિ ચ રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માખ્યં ષડ્વિધમાલમ્બનમ્ । તસ્માદાલમ્બનસદ્ભાવાદ્વિદ્યન્ત એવ ક્લેશા ઇતિ । ઉચ્યતે । અસ્ત્યેતત્, યદ્ ભવદ્ભિઃ-
રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ચ ષડ્વિધમ્ ।
વસ્તુ રાગસ્ય દ્વેષસ્ય મોહસ્ય ચ વિકલ્પ્યતે

તત્ર વસ્તુ આલમ્બનમ્, વસતીતિ વા અસ્મિન્ રાગાદિકમ્, તદુત્પત્તેઃ ઇતિ કૃત્વા । તચ્ચ તદાલમ્બનં ષોઢા ભવતિ, ઇન્દ્રિયાણાં ષણ્ણાં પરિચ્છેદકરાણામન્યોન્યભેદાત્ । રૂપં શબ્દા ગન્ધા રસાઃ સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ધર્માશ્ચેતિ । તત્ર ઇદમિહામુત્રેતિ નિરૂપણાત્, રૂપણાચ્ચ રૂપમ્ । તેન શબ્દેન શબ્દ્યન્તે પ્રકાશ્યન્તે પદાર્થા ઇતિ શબ્દઃ । ગન્ધ્યન્તે હિંસ્યન્તે યત્ર પ્રાપ્તાઃ તતો ઽન્યત્રાગમનાદ્ ગન્ધાઃ । રસ્યતે આસ્વાદ્યતે ઇતિ રસઃ । સ્પૃશ્યતે ઇતિ સ્પર્શઃ । સ્વલક્ષણાસાધારણાન્નિર્વાણાગ્રધર્માધારણાદ્ધર્માઃ । તદેતત્ ષડ્વિધં વસ્તુ ભવતિ । કસ્ય? રાગસ્ય દ્વેષસ્ય મોહસ્ય । તત્ર રઞ્જનં રાગો રક્તિરધ્યવસાનમ્ । રજ્યતે વા અનેન ચિત્તમિતિ રાગઃ । દૂષણં દોષઃ, આઘાતઃ સત્ત્વવિષયો ઽસત્ત્વવિષયો વા દૂષ્યતે વા અનેન ચિતમિતિ દોષઃ । મોહનં મોહઃ સંમોહઃ પદાર્થસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનમ્ । મુહ્યતે વા અનેન ચિત્તમિતિ મોહઃ । તદેષાં ક્લેશાનાં રૂપાદિકં ષડ્વિધં વસ્તુ આલમ્બનં ભવતિ । તત્ર શુભાકારાધ્યારોપેણ યથા રૂપાદિભ્યો રાગ ઉપજાયતે, અશુભાકારાધ્યારોપેણ દ્વેષઃ, નિત્યાત્માદ્યધ્યારોપેણ મોહઃ સંભવતીતિ

સત્યં વિકલ્પ્યતે એતદ્બાલજનૈઃ ષડ્વિધં વસ્તુ । કિં તુ અવિદ્યમાનસ્વભાવસત્તાકમેતદ્ રાગાદીનામાલમ્બનત્વેન પરિકલ્પ્યતે ભવતા તૈમિરિકૈરિવ અસત્કેશમશકમક્ષિકાદ્વિચન્દ્રાદિકમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ચ કેવલાઃ ।
કેવલા ઇતિ પરિકલ્પિતમાત્રા નિઃસ્વભાવા ઇત્યર્થઃ । યદિ નિઃસ્વભાવાઃ, કથં તર્હિ ઉપલભ્યન્તે ઇતિ? ઉચ્યતે-
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ

ઇતિ એતે ઉપલભ્યન્તે

યથા ગન્ધર્વનગરાદિપ્રખ્યા એતે કેવલં વિપર્યાસાદુપલભ્યન્તે, તદા-
અશુભં વા શુભં વાપિ કુતસ્તેષુ ભવિષ્યતિ ।
માયાપુરુષકલ્પેષુ પ્રતિબિમ્બસમેષુ ચ

તદનેન મિથ્યાશ્રયસમુત્પન્નત્વાચ્છુભાશુભયોરપિ નિમિત્તયોર્મૃષાત્વમેવ ભવતિ । યથોક્તમ્-
અહંકારોદ્ભવાઃ સ્કન્ધાઃ સો ઽહંકારો ઽનૃતો ઽર્થતઃ ।
બીજં યસ્યાનૃતં તસ્ય પ્રરોહઃ સત્યતઃ કુતઃ ॥
સ્કન્ધાનસત્યાન્ દૃષ્ટ્વૈવમહંકારઃ પ્રહીયતે ।
અહંકારપ્રહાણાચ્ચ ન પુનઃ સ્કન્ધસંભવઃ ॥
ઇતિ

ન ચ કેવલમાશ્રયમિથ્યાત્વે શુભાશુભયોર્નિમિત્તયોર્મિથ્યાત્વમ્, અપિ ચ અનયાપ્યુપપત્ત્યા અનયોર્મિથ્યાત્વમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અનપેક્ષ્ય શુભં નાસ્ત્યશુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્પ્રતીત્ય શુભં તસ્માચ્છુભં નૈવોપપદ્યતે

ઇહ યદિ શુભં નામ કિંચિત્ સ્યાત્, નિયતં તદશુભમપેક્ષ્ય ભવેત્, પારાવારવત્, બીજાઙ્કુરવત્, હ્રસ્વદીર્ઘવદ્વા, શુભસ્ય સંબન્ધ્યન્તરપદાર્થસાપેક્ષત્વાત્ । તચ્ચાપ્યપેક્ષણીયમશુભં શુભેન વિના નાસ્તિ । [અનપેક્ષ્ય શુભં નાસ્ત્યશુભં] શુભં નિરપેક્ષ્યાશુભં નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ । યદશુભં પ્રતીત્ય યદશુભમપેક્ષ્ય શુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ વ્યવસ્થાપયેમહિ । યચ્છબ્દેન અનન્તરસ્યાશુભસ્ય પરામર્શઃ । પ્રજ્ઞપયેમહીત્યનેન ઉત્તરસ્ય શુભસ્ય સંબન્ધઃ । યતશ્ચ એવં શુભસ્ય પ્રજ્ઞપ્તૌ સંબન્ધ્યન્તરમપેક્ષણીયમશુભાખ્યં પદાર્થાન્તરં નાસ્તિ, તસ્માચ્છુભં નૈવોપપદ્યતે હ્રસ્વાસંભવાદિવ દીર્ઘમ્, પારાસંભવાદિવ અવારમિત્યભિપ્રાયઃ

ઇદાનીમશુભમપિ યથા ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
અનપેક્ષ્યાશુભં નાસ્તિ શુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ ।
યત્પ્રતીત્યાશુભં તસ્માદશુભં નૈવ વિદ્યતે

યદિ હિ અશુભં નામ કિંચિત્ સ્યાત્, નિયતમેવ તચ્છુભમપેક્ષ્ય ભવેત્, પારાવારવત્, હ્રસ્વદીર્ઘવદ્વા, અશુભસ્ય સંબન્ધ્યન્તરપદાર્થસાપેક્ષત્વાત્ । તચ્ચાપ્યપેક્ષણીયં શુભમશુભેન વિના નાસ્તિ, અનપેક્ષ્યાશુભં નાસ્તિ શુભમ્ । અશુભં નિરપેક્ષ્ય શુભં ન સંભવતીત્યભિપ્રાયઃ । યચ્છુભં પ્રતીત્ય યચ્છુભમપેક્ષ્ય અશુભં પ્રજ્ઞપયેમહિ, અશુભં વ્યવસ્થાપયેમહિ । અત્રાપિ યચ્છબ્દેન અનન્તરસ્ય ( પ્પ્_201 ) શુભસ્ય પરામર્શઃ । પ્રજ્ઞપયેમહીત્યનેન ચ ઉત્તરસ્યાશુભસ્ય સંબન્ધઃ । યતશ્ચૈવમશુભસ્ય પ્રજ્ઞપ્તૌ સંબન્ધ્યન્તરમપેક્ષણીયં શુભાખ્યં પદાર્થાન્તરં નાસ્તિ, તસ્માદશુભં નૈવ વિદ્યતે

યતશ્ચૈવં શુભાશુભયોરસંભવઃ, અતઃ-
અવિદ્યમાને ચ શુભે કુતો રાગો ભવિષ્યતિ ।
અશુભે ઽવિદ્યમાને ચ કુતો દ્વેષો ભવિષ્યતિ

શુભાશુભનિમિત્તકયો રાગદ્વેષયોઃ શુભાશુભનિમિત્તાભાવે સતિ નિર્હેતુકત્વાન્નાસ્તિ સંભવ ઇત્યભિપ્રાયઃ

તદેવં શુભાશુભનિમિત્તાભાવેન રાગદ્વેષયોરભાવમુપપાદ્ય વિપર્યાસસ્વભાવાભાવપ્રતિપાદનેન મોહસ્યાપ્યધુના સ્વભાવાભાવં પ્રતિપાદયન્નાહ-
અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
નાનિત્યં વિદ્યતે શૂન્યે કુતો ગ્રાહો વિપર્યયઃ

ઇહ ચત્વારો વિપર્યાસા ઉચ્યન્તે । તદ્યથા- અનિત્યે પ્રતિક્ષણવિનાશિનિ સ્કન્ધપઞ્ચકે યો નિત્યમિતિ ગ્રાહઃ, સ વિપર્યાસઃ । તથા-
અનિત્યસ્ય ધ્રુવા પીડા પીડા યસ્ય ન તત્સુખમ્ ।
તસ્માદનિત્યં યત્સર્વં દુઃખં તદિતિ જાયતે ॥
ઇત્યમુના ન્યાયેન યદનિત્યં તદ્દુઃખમ્, સર્વસંસ્કારાશ્ચ અનિત્યાઃ, તસ્માદ્દુઃખાત્મકે સ્કન્ધપઞ્ચકે યઃ સુખમિતિ વિપરીતો ગ્રાહઃ, સો ઽપરો વિપર્યાસઃ । તથા-
શુક્રશોણિતસંપર્કબીજં વિણ્મૂત્રવર્ધિતમ્ ।
અમેધ્યરૂપમાજાનન્ રજ્યસે ઽત્ર કયેચ્છયા ॥
અમેધ્યપુઞ્જપ્રચ્છન્ને તત્ક્લેદાર્દ્રેણ ચર્મણા ।
યઃ શયીત સ નારીણાં શયીત જઘનોદરે ॥ ઇત્યાદિ ।
એવમિદં શરીરં સર્વાત્મના સતતમશુચિસ્વભાવમ્ । તત્ર યો મોહાચ્છુચિત્વેન ગ્રાહો ઽભિનિવેશઃ, સ વિપર્યાસઃ । તથા પઞ્ચસ્કન્ધકમાત્મલક્ષણવિલક્ષણમસ્થિરત્વાદુદયવ્યયધર્મિત્વાચ્ચ નિરાત્મકમાત્મસ્વભાવશૂન્યમ્, તસ્મિન્ ય આત્મગ્રાહો ઽભિનિવેશઃ અનાત્મનિ આત્માભિનિવેશઃ, સ વિપર્યાસઃ । ઇત્યેતે ચત્વારો વિપર્યાસાઃ સંમોહસ્ય હેતુભૂતાઃ ॥
અત્રેદાનીં વિચાર્યતે- યદિ નિત્યત્વં નિત્યદર્શનં સ્વભાવશૂન્યેષુ નિત્યગ્રાહો વિપર્યાસ ઇત્યેવં વ્યવસ્થાપ્યતે, નનુ ચ સ્વભાવશૂન્યેષુ સ્કન્ધેષુ અનિત્યત્વમપિ નાસ્તિ, ઇતિ
નાનિત્યં વિદ્યતે શૂન્યે કુતો ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
અનિત્યત્વં હિ વિપરીતમપેક્ષ્ય નિત્યત્વં વિપર્યાસ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । ન ચ અનિત્યત્વં વિદ્યતે શૂન્યે । યદા અનિત્યત્વસ્યાભાવઃ, તદા કુતસ્તદ્વિરોધિ નિત્યત્વં નિત્યદર્શનવિપર્યાસો ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ । ( પ્પ્_202 ) તસ્માન્નાસ્તિ વિપર્યાસઃ । યથા ચ અનિત્યત્વં શૂન્યે ન સંભવતિ ભાવસ્વભાવરહિતે સસ્વભાવેન અનુત્પન્ને, એવં દુઃખત્વમપિ ન સંભવતિ, અશુચિત્વમપિ નાસ્તિ । અનાત્મકત્વમપિ નાસ્તિ । યદા ચ સ્વભાવશૂન્યત્વાદ્દુઃખત્વાદિકં નાસ્તિ, તદા કુતસ્તદ્વિપક્ષભૂતા નિત્યસુખશુચ્યાત્મવિપર્યાસા ભવિષ્યન્તિ? તસ્માત્ સન્તિ વિપર્યાસાઃ સ્વરૂપતઃ । તદભાવે કુતો ભવિષ્યત્યવિદ્યા? હેત્વભાવાત્ । યથોક્તં ભગવતા-
અવિદ્યયા નૈવ કદાચિ વિદ્યતે અવિદ્યત પ્રત્યયસંભવશ્ચ ।
અવિદ્યમાનેયમવિદ્ય લોકે તસ્માન્મયા ઉક્ત અવિદ્ય એષા ॥
તથા-
કથં ભગવન્ મોહો ધારણીપદમ્? ભગવાનાહ- અત્યન્તમુક્તો હિ મઞ્જુશ્રીઃ મોહઃ, તેનોચ્યતે મોહઃ ।
ઇત્યાદિના વિપર્યય ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે

નનુ એવં સતિ સ્વભાવેન અવિદ્યમાને પદાર્થે અનિત્યમિત્યપિ ગ્રાહો ન સંભવતિ ઇતિ અસાવપિ કસ્માન્ન વિપર્યાસ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
અનિત્યમિત્યપિ ગ્રાહઃ શૂન્યે કિં ન વિપર્યયઃ

યદા ચ ઉભયસ્યાપિ વૈપરીત્યં નિત્યસ્ય અનિત્યસ્ય ચ, તદા તદ્વયતિરિક્તં તૃતીયમપરં નાસ્તિ યન્ન વિપર્યયઃ સ્યાત્ । યદા ચ અવિપર્યાસો નાસ્તિ, તદા કિમપેક્ષો વિપર્યાસઃ સ્યાદિતિ । તસ્માદમુનાપિ ન્યાયેન નાસ્તિ વિપર્યયઃ । તસ્યાભાવાચ્ચ નાસ્ત્યવિદ્યા સ્વરૂપતઃ । યથા ચ અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં ગ્રાહો વિપર્યાસો ન સંભવતિ, એવં શેષવિપર્યાસાસંભવે ઽપિ યોજ્યમ્ । અત એવોક્તં ભગવતા આર્યદૃઢાશયપરિપૃચ્છાયામ્-
ભગવાનાહ- કિમેતત્ કુલપુત્ર તસ્ય ભવતિ યો માર્ગેણ નિઃસરણં પર્યેષતે? ન કુલપુત્ર તથાગતેન રઞ્જનીયાન્ ધર્માન્ પરિવર્જ્ય રાગપ્રહાણં પ્રજ્ઞપ્તમ્, એવં ન દોષણીયાન્ મોહનીયાન ધર્માન્ પરિવર્જ્ય તથાગતેન દોષમોહપ્રહાણં પ્રજ્ઞપ્તમ્ । તત્ કસ્માદ્ધેતોઃ? ન કુલપુત્ર તથાગતાઃ કસ્યચિદ્ધર્મસ્ય ઉત્સર્ગાય વા પ્રતિલમ્ભાય વા ધર્મં દેશયન્તિ ન પરિજ્ઞાયૈ ન પ્રહાણાય ન સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ નાભિસમયાય ન સંસારચરણતાયૈ ન નિર્વાણગમનતાયૈ નોત્ક્ષેપાય ન પ્રભેદાય । ન હિ કુલપુત્ર દ્વયપ્રભાવિતા તથાગતધર્મતા । તત્ર યે દ્વયે ચરન્તિ, ન તે સમ્યક્પ્રયુક્તાઃ । મિથ્યાપ્રયુક્તાસ્તે વક્તવ્યાઃ । કતમચ્ચ કુલપુત્ર દ્વયમ્? અહં રાગં પ્રહાસ્યામીતિ દ્વયમેતત્ । અહં દ્વેષં પ્રહાસ્યામીતિ દ્વયમેતત્ । અહં મોહં પ્રહાસ્યામીતિ દ્વયમેતત્ । યે એવંપ્રયુક્તાઃ, ન તે સમ્યક્પ્રયુક્તા । મિથ્યાપ્રયુક્તાસ્તે વેદિતવ્યાઃ ॥
તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ પુરુષો માયાકારનાટકે પ્રત્યુપસ્થિતે માયાકારનિર્મિતાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા રાગચિત્તમુત્પાદયેત્ । સ રાગપરીતચિત્તઃ પર્ષચ્છારદ્યભયેન ઉત્થાયાસનાદપક્રમેત્ । સો ઽપક્રમ્ય તામેવ સ્ત્રિયમશુભતો મનસિ કુર્યાદનિત્યતો દુઃખતઃ શૂન્યતો ઽનાત્મતો મનસિ કુર્યાત્ । ભગવાનાહ- એવમેવ કુલપુત્ર ઇહૈકે ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા દ્રષ્ટવ્યાઃ, યે ઽનુત્પન્નાન્ ધર્માનજાતાનશુભતો મનસિ કુર્વન્તિ, અનિત્યતો દુઃખતો ઽનાત્મતો મનસિ કુર્વન્તિ । નાહં તેષાં મોહપુરુષાણાં માર્ગભાવનાં વદામિ । મિથ્યાપ્રયુક્તાસ્તે વેદિતવ્યાઃ ॥
તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર કશ્ચિદેવ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નાન્તરે સ્વગૃહે રાજભાર્યાં પશ્યેત્ । સ તયા સાર્ધં શય્યાં કલ્પયેત્ । સ્મૃતિસંમોષાચ્ચૈવં કલ્પયેત્- વિરુદ્ધો ઽસ્મીતિ । સ ભીતસ્રસ્તઃ પલાયેત્, મા માં રાજા વિધ્યેત્, સ મા માં જીવિતાદ્ વ્યવરોપયેત્ । તત્ કિં મન્યસે કુલપુત્ર અપિ નુ સ પુરુષો ભીતસ્રસ્તઃ પલાયમાનસ્તતો રાજભાર્યાનિદાનભયાત્પરિમુચ્યેત? આહ- નો ભગવન્ । તત્કસ્ય હેતોઃ? તથા હિ ભગવંસ્તેન પુરુષેણ અસ્ત્રિયાં સ્ત્રીસંજ્ઞા ઉત્પાદિતા, અભૂતં ચ પરિકલ્પિતમ્ । ભગવાનાહ- એવમેવ કુલપુત્ર ઇહૈકે ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસકોપાસિકા દ્રષ્ટવ્યાઃ, યે અરાગે રાગસંજ્ઞામુત્પાદ્ય રાગભયભીતા રાગનિઃસરણં પર્યેષન્તે । એવમદોષે દોષસંજ્ઞામુત્પાદ્ય દોષભયભીતા દોષનિઃસરણં પર્યેષન્તે । અમોહે મોહસંજ્ઞામુત્પાદ્ય મોહભયભીતા મોહનિઃસરણં પર્યેષન્તે । નાહં તેષાં મોહપુરુષાણાં માર્ગભાવનાં વદામિ । મિથ્યાપ્રયુક્તાસ્તે વેદિતવ્યાઃ ॥
તદ્યથાપિ નામ કુલપુત્ર સ પુરુષઃ અભયે ભયસંજ્ઞામુત્પાદયેદસત્સમારોપેણ । એવમેવ કુલપુત્ર સર્વબાલપૃથગ્જના રાગકોટિં વિરાગકોટિમપ્રજાનન્તો રાગકોટિભયભીતા વિરાગકોટિં નિઃસરણં પર્યેષન્તે । દોષકોટિમકિંચનકોટિમપ્રજાનન્તો દોષકોટિભયભીતા અકિંચનકોટિં નિઃસરણં પર્યેષન્તે । મોહકોટિં શૂન્યતાકોટિમપ્રજાનન્તો મોહકોટિભયભીતાઃ શૂન્યતાકોટિં નિઃસરણં પર્યેષન્તે । નાહં તેષાં કુલપુત્ર મોહપુરુષાણાં માર્ગભાવનાં વદામિ । મિથ્યાપ્રયુક્તાસ્તે વેદિતવ્યાઃ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ

અત્રાહ- યદ્યપિ અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં ગ્રાહો વિપર્યયો ન સંભવતિ, તથાપિ એષ તાવત્ ગ્રાહો ઽસ્તિ । ગ્રાહશ્ચ નામ સંગ્રહણં ભાવરૂપઃ । તસ્ય ચ અવશ્યં સાધનેન કરણેન ભવિતવ્યં સાધકતમેન નિત્યત્વાદિના । કર્ત્રા ચ ભવિતવ્યં સ્વતન્ત્રેણ નિત્યાત્મના ચિત્તેન વા । કર્મણા ચ કર્તુરીપ્સિતતમેન વિષયેણ રૂપાદિના । સત્યાં ચ ભાવકરણકર્તૃકર્મણાં સિદ્ધૌ સર્વસિદ્ધેરિષ્ટસિદ્ધિઃ સ્યાદસ્માકમિતિ । ઉચ્યતે । અલીકેયં પ્રત્યાશા । નનુ ચ યથોપવર્ણિતેન ન્યાયેન-
યેન ગૃહ્ણાતિ યોગ્રાહો ગ્રહીતા યચ્ચ ગૃહ્યતે ।
ઉપશાન્તાનિ સર્વાણિ તસ્માદ્ગ્રાહો ન વિદ્યતે

ઇહ હિ કશ્ચિદ્ ગ્રહીતા યેન વિશેષેણ નિત્યત્વાદિના કરણભૂતેન કિંચિત્ કર્મભૂતં રૂપશબ્દાદિકં વસ્તુ ગૃહ્ણાતિ, તદ્યથા ન સંભવતિ તથા પૂર્વં પ્રતિપાદિતમ્ । કથં કૃત્વા?
અનિત્યે નિત્યમિત્યેવં યદિ ગ્રાહો વિપર્યયઃ ।
ઇત્યાદિના યથા નિત્યત્વાદિકં કરણં ન સંભવતિ, તથા પ્રતિપાદિતમ્ । ગ્રહીતાપિ યથા નાસ્તિ, તથા-
આત્મનો ઽસ્તિત્વનાસ્તિત્વે ન કથંચિચ્ચ સિધ્યતઃ ।
ઇત્યનેન પ્રતિપાદિતમ્। યચ્ચ ગૃહ્યતે તદપિ નાસ્તિ તથા-
રૂપશબ્દરસસ્પર્શા ગન્ધા ધર્માશ્ચ કેવલાઃ ।
ઇત્યનેન પ્રતિપાદિતમ્ । યદા ચૈવં કર્તૃકરણકર્માણિ ન સિદ્ધાનિ, તદા કુતો નિર્હેતુકો ગ્રાહો ભવિષ્યતિ? તતશ્ચ-
યેન ગૃહ્ણાતિ યો ગ્રાહો ગ્રહીતા યચ્ચ ગૃહ્યતે ।
ઉપશાન્તાનિ સર્વાણિ
સ્વભાવેન અનુત્પન્નત્વાનિર્વૃતાનિ સર્વાણીત્યર્થઃ । યતશ્ચ એવમેવમ્-
તસ્માદ્ ગ્રાહો ન વિદ્યતે ॥
અથવા । પ્રત્યયપરીક્ષાદિભિઃ પ્રકરણૈર્યસ્માત્ સર્વેષામેવ કરણકર્તૃકર્મણાં સર્વથાનુત્પાદઃ પ્રતિપાદિતઃ, તસ્માત્ સર્વાણ્યેતાનિ ભાવસ્વરૂપવિરહાદુપશાન્તાનિ । અતશ્ચ ગ્રાહો ન વિદ્યતે

અત્રાહ- વિદ્યન્ત એવ વિપર્યયાઃ, વિપરીતસદ્ભાવાત્ । ઇહ હિ વિપર્યાસાનુગતો દેવદત્તો નામ વિદ્યતે । ન ચ વિના વિપર્યાસૈઃ સ વિપર્યાસાનુગતઃ સંભવતિ । તસ્માત્ સન્તિ વિપર્યાસાઃ વિપર્યસ્તસદ્ભાવાદિતિ । ઉચ્યતે । ઇહ અસ્માભિઃ કરણકર્તૃકર્મણામભાવાત્ સર્વથા ગ્રાહ એવ નાસ્તીતિ પ્રતિપાદિતમ્ । તતશ્ચ-
અવિદ્યમાને ગ્રાહે ચ મિથ્યા વા સમ્યગેવ વા ।
ભવેદ્વિપર્યયઃ કસ્ય ભવેત્કસ્યાવિપર્યયઃ

સમ્યગ્વા મિથ્યા વા કસ્યચિત્ કિંચિદપ્યગૃહ્ણતઃ કુતો વિપરીતત્વમવિપરીતત્વં વેતિ । તસ્માન્ન સન્તિ વિપર્યયાઃ

અપિ ચ । ઇમે વિપર્યયાઃ કસ્યચિદિષ્યમાણાઃ વિપરીતસ્ય પરિકલ્પ્યેરન્, અવિપરીતસ્ય વા, વિપર્યસ્યમાનસ્ય વા? સર્વથા ચ નોપપદ્યન્તે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન ચાપિ વિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
ન ચાપ્યવિપરીતસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

ન વિપર્યસ્યમાનસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિમૃશસ્વ સ્વયં કસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યયાઃ

તત્ર તાવદ્વિપરીતસ્ય વિપર્યયા ન સંભવન્તિ । કિં કારણમ્? યસ્માત્, યો હિ વિપરીત, સ વિપરીત એવ । કિં તસ્ય પુનરપિ વિપર્યયસંબન્ધઃ કુર્યાત્? નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ । અવિપરીતસ્યાપિ વિપર્યયા ન યુજ્યન્તે, વિબુદ્ધબુદ્ધિનયનાનામપિ અજ્ઞાનનિદ્રાતિમિરોપશમાદ્ બુદ્ધાનાં વિપર્યયપ્રસઙ્ગાત્ ॥ ( પ્પ્_205 ) તથા વિપર્યસ્યમાનસ્યાપિ ન સન્તિ વિપર્યયાઃ, વિપર્યસ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય અભાવાત્ । કો હિ નામ અસાવપરઃ પદાર્થઃ, યો વિપરીતાવિપરીતવિનિર્મુક્તો વિપર્યસ્યમાનો નામ ભવિષ્યતિ? અર્ધવિપરીતો વિપર્યસ્યમાન ઇતિ ચેત્, અર્ધવિપરીતો હિ નામ યસ્ય કિંચિદ્વિપરીતં કિંચિદવિપરીતમ્ । તત્ર યદસ્ય કિંચિદ્વિપરીતં તદ્વિપર્યાસો ન વિપર્યાસયતિ, વિપર્યસ્તત્વાત્ । યદપ્યસ્ય અવિપરીતમ્, તદપિ વિપર્યાસો ન વિપર્યાસયતિ, અવિપર્યસ્તત્વાત્ । તસ્માદ્વિપર્યસ્યમાનસ્યાપિ કસ્યચિદ્વિપર્યાસા ન સંભવન્તિ । યદા ચૈવં વિપરીતાવિપરીતવિપર્યસ્યમાના ન સંભવન્તિ, ભવાનિદાનીં વિમૃશતુ સ્વયં પ્રજ્ઞયા મધ્યસ્થઃ સન્ કસ્ય સંભવન્તિ વિપર્યાસા ઇતિ । તદેવમાશ્રયસ્યાભાવાન્ન સન્તિ વિપર્યયાઃ ॥ 17-18 ॥
કિં ચાન્યત્-
અનુત્પન્નાઃ કથં નામ ભવિષ્યન્તિ વિપર્યયાઃ ।
વિપર્યયેષ્વજાતેષુ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

તત્ર
ન સ્વતો જાયતે ભાવઃ પરતો નૈવ જાયતે ।
ન સ્વતઃ પરતશ્ચેતિ વિપર્યયગતઃ કુતઃ

કુતો વિપરીત ઇત્યર્થઃ । તતશ્ચ યદુક્તમ્- સન્તિ વિપર્યયાઃ વિપર્યયગતસદ્ભાવાદિતિ, તન્ન યુક્તમ્ ॥ 19-20 ॥
યસ્યાપિ કથંચિદ્વિપર્યાસચતુષ્ટયમસ્ત્યેવેત્યભ્યુપગમ્યતે, તથાપિ તસ્ય વિપરીતત્વમશક્યમાસ્થાતુમ્ । કિં કારણમ્? યસ્માત્-
આત્મા ચ શુચિ નિત્યંન સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ ન વિપર્યયઃ

યદિ એતાનિ આત્મશુચિનિત્યસુખાનિ વિપર્યાસા ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે, કિમેતાનિ સન્તિ, અથ ન સન્તિ? યદિ વિદ્યન્તે, ન તર્હિ વિપર્યાસાઃ, વિદ્યમાનત્વાદનાત્માદિવત્

અથ ન વિદ્યન્તે, તદા એષામવિદ્યમાનત્વાન્ન કેવલં નાસ્તિ વિપર્યાસત્વમ્, વિપર્યાસપ્રતિબન્ધ્યભાવાદનાત્માદીનામપિ અવિપર્યાસાદીનાં નાસ્તિ સદ્ભાવ ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
નાત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ સુખં ચ યદિ વિદ્યતે ।
અનાત્માશુચ્યનિત્યં ચ નૈવ દુઃખં ચ વિદ્યતે

યદિ આત્મા ચ શુચિ નિત્યં ચ ન વિદ્યતે ઇતિ મન્યસે, વિપર્યાસાસંભવાત્, એવં સતિ આત્માદીનામપ્યભાવાદ્ યદિ એતદનાત્માદિકમવિપર્યાસત્વેન ગૃહીતમ્, તદપિ તર્હિ ત્યજ્યતામ્, પ્રતિષેધ્યાભાવે પ્રતિષેધસ્યાભાવાત્ । યદા ચૈવમનાત્માદિકં ન સંભવતિ, તદા તદપિ સ્વરૂપતો ઽવિદ્યમાનત્વાત્ આત્માદિવત્ કથં ન વિપર્યાસઃ સ્યાત્? તસ્માત્ જાતિજરામરણસંસારચારકાગારબન્ધનાન્મુમુક્ષુભિરષ્ટાવપ્યેતે વિપર્યાસાસ્ત્યાજ્યાઃ

અસ્ય ચ યથોપવર્ણિતવિપર્યાસવિચારસ્ય અવિદ્યાદિપ્રહાણહેતુત્વેન મહાર્થતાં પ્રતિપાદયન્નાહ-
એવં નિરુધ્યતે ઽવિદ્યા વિપર્યયનિરોધનાત્ ।
અવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં સંસ્કારાદ્યં નિરુધ્યતે

યદા અયં યોગી યથોદિતેન ન્યાયેન વિપર્યાસાન્ નોપલભતે, તદા એવં વિપર્યાસાનુપલમ્ભનેન તદ્ધેતુકા અવિદ્યા નિરુધ્યતે । તન્નિરોધાચ્ચ સંસ્કારાદયઃ અવિદ્યાહેતુકા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસપર્યન્તા ધર્મા નિરુધ્યન્તે ॥
અવિદ્યા હિ સકલસ્યૈવ સંક્લેશગણસ્ય જાત્યાદિદુઃખસ્ય ચ હેતુભૂતા । યથા હિ કાયેન્દ્રિયહેતુકાનિ સર્વાણિ રૂપીન્દ્રિયાણિ કાયેન્દ્રિયે નિરુધ્યમાને નિરુધ્યન્તે, એવમવિદ્યાહેતુકાનિ સંસ્કારાદીનિ ભવાઙ્ગાનિ પ્રવર્તમાનાનિ નિયતમવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં નિરુધ્યન્તે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અવિદ્યાયાં નિરુદ્ધાયાં સંસ્કારાદ્યં નિરુધ્યતે ।ઇતિ ॥
અત્રાહ- યદિ વિપર્યાસનિરોધાદવિદ્યા નિરુધ્યતે, અસ્તિ તર્હિ અવિદ્યા યસ્યા એવં વિપર્યાસનિરોધાન્નિરોધો ભવતિ । ન તર્હિ અવિદ્યમાનાયા ગગનચૂતલતાયાઃ પ્રહાણોપાયાન્વેષમસ્તિ । તસ્માદ્વિદ્યતે એવ અવિદ્યા, તન્નિરોધોપાયાન્વેષણસદ્ભાવાત્ । તતશ્ચ સન્તિ તદ્ધેતુકા રાગાદયઃ ક્લેશાઃ । ક્લેશાસદ્ભાવાચ્ચ અસ્ત્યેવ સંસારે ભવસંતતિઃ । ઉચ્યતે । અત્ર હિ નામ અતિમહદનર્થપાણ્ડિત્યં પરસ્ય, યો હિ નામ સર્વાત્મના અત્યન્તદુઃખાયાસક્લેશાસમઞ્જસે સંસારે નિરન્તરફુલ્લફલપ્રદસંક્લેશવિષવૃક્ષે પરાર્થોદયસંબદ્ધકક્ષૈઃ સાધુભિઃ પ્રજ્ઞોપાયમહાનિલબલૈર્નિઃશેષં તદુન્મૂલ્યમાનૈર્ન કેવલં ન સાહાય્યેનાવતિષ્ઠન્તે, અપિ ખલુ તદુન્મૂલકાનામતિમહાનિલબલાનામિવ ભાવસદ્ભાવવાદમહાશૈલાયમાન ઇવાતિવિરોધિતયા અવસ્થિતો ભવાન્ આહોપુરુષિકયા તસ્યૈવ ક્લેશવિષવૃક્ષસ્ય જાતિજરામરણશોકાયાસવિસરદુઃખૈકફલસ્ય સુતરાં ભાવાભિનિવેશતોયાસ્રવૈરારોપણમાદ્રિયતે ॥
અપિ ચ । યદિ અવિદ્યાદીનાં સંક્લેશાનાં પ્રહાણં સંભવેત્, સ્યાત્ તત્પ્રહાણોપાયાન્વેષણમ્ । ન ચ તેષાં પ્રહાણં સંભવતિ । યદિ સ્યાત્, તદા તત્ત્વરૂપતો વિદ્યમાનાનાં વા સ્યાત્, અવિદ્યમાનાનાં વા? કિં ચાતઃ? તત્ર યદિ સ્વરૂપતઃ સદ્ભતાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણમિષ્યતે, તન્નોપપદ્યતે। કિં કારણમ્? યસ્માત્-
યદિ ભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કઃ સ્વભાવં પ્રહાસ્યતિ

સ્વભાવતો વિદ્યમાનાનાં ભાવાનાં ન શક્યઃ સ્વભાવો વિનિવર્તયિતુમ્ । ન હિ ક્ષિત્યાદીનાં કઠિનત્વાદિસ્વભાવો નિવર્તતે । એવં યદિ ઇમે ક્લેશાઃ સ્વભાવતઃ સદ્ભૂતાઃ સ્યુઃ । કેચિદિત્યવિદ્યાદયઃ । કસ્યચિદિતિ પુદ્ગલસ્ય । કથં નામ પ્રહીયેરન્? નૈવ તે કસ્યચિત્ કથંચિન્નામ પ્રહીયેરન્ । કસ્માત્પુનઃ ન તે પ્રહીયન્તે ઇત્યાહ- કઃ સ્વભાવં પ્રહાસ્યતીતિ । સ્વભાવસ્ય વિનિવર્તયિતુમશક્યત્વાત્ । આકાશાનાવરણવિનિવર્તનાસંભવવદિત્યભિપ્રાયઃ

અથ સ્વભાવેન અસદ્ભૂતા ઇતિ વિકલ્પ્યતે, એવમપિ પ્રહાણાસંભવ એવેત્યાહ-
યદ્યભૂતાઃ સ્વભાવેન ક્લેશાઃ કેચિદ્ધિ કસ્યચિત્ ।
કથં નામ પ્રહીયેરન્ કો ઽસદ્ભાવં પ્રહાસ્યતિ

અભૂતા અપિ ક્લેશાઃ સ્વભાવેન અવિદ્યમાનાઃ અશક્યા એવ પ્રહાતુમ્ । ન હિ અગ્નેઃ શૈત્યમસંવિદ્યમાનં શક્યમપાકર્તુમ્ । એવમિમે ઽપિ ક્લેશાઃ કેચિદ્ યદિ કસ્યચિત્ સ્વભાવતો ન વિદ્યન્તે, કસ્તાન્ પ્રહાસ્યતિ? નૈવ કશ્ચિત્ પ્રહાસ્યતિ । તદેવમુભયપક્ષે ઽપિ પ્રહાણાસંભવાન્નાસ્તિ પ્રહાણં ક્લેશાનામ્ । પ્રહાણાભાવાચ્ચ કુતઃ ક્લેશપ્રહાણોપાયાન્વેષણમિતિ । અતો યદુક્તમ્- વિદ્યન્ત એવ અવિદ્યાદયઃ ક્લેશાઃ, તત્પ્રહાણોપાયાન્વેષણાદિતિ, તદયુક્તમિતિ । યથોક્તમાર્યસમાધિરાજે-
યો રજ્યેત, યત્ર વા રજ્યેત, યેન વા રજ્યેત । યો દુષ્યેત, યત્ર વા દુષ્યેત, યેન વા દુષ્યેત । યો મુહ્યેત યત્ર વા મુહ્યેત, યેન વા મુહ્યેત । સ તં ધર્મ ન સમનુપશ્યતિ, તં ધર્મં નોપલભતે । સ તં ધર્મમસમનુપશ્યન્ અનુપલભમાનો ઽરક્તો ઽદુષ્ટો ઽમૂઢો ઽવિપર્યસ્તચિત્તઃ સમાહિત ઇત્યુચ્યતે । તીર્ણઃ પારગ ઇત્યુચ્યતે । ક્ષેમપ્રાપ્ત ઇત્યુચ્યતે ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ।
તથા-
આદર્શપૃષ્ઠે તથ તૈલપાત્રે નિરીક્ષતે નારિમુખં સ્વલંકૃતમ્ ।
સો તત્ર રાગં જનયિત્વ બાલો પ્રધાવિતો કામિ ગવેષમાણો ॥
મુખસ્ય સંક્રાન્તિ યદા ન વિદ્યતે બિમ્બે મુખં નૈવ કદાચિ લભ્યતે ।
મૂઢો યથા સો જનયેત રાગં તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥ ઇત્યાદિ ।
તથા-
રૂપેણ દર્શિતા બોધી બોધયે રૂપ દર્શિતમ્ ।
વિષભાગેન શબ્દેન ઉત્તરો ધર્મુ દેશિતઃ ॥
શબ્દેન ઉત્તરં રૂપં ગમ્ભીરં ચ સ્વભાવતઃ ।
સમં રૂપં ચ બોધિશ્ચ નાનાત્વં ન સ લભ્યતે ॥
યથા નિર્વાણુ ગમ્ભીરં શબ્દેન સંપ્રકાશિતમ્ ।
લભ્યતે ન ચ નિર્વાણં સ ચ શબ્દો ન લભ્યતે ।
શબ્દશ્ચાપિ નિર્વાણં ચ ઉભયં તન્ન લભ્યતે ।
એવં શૂન્યેષુ ધર્મેષુ નિર્વાણં સંપ્રકાશિતમ્ ॥
નિર્વાણં નિવૃત્તિરેવ નિર્વાણં ચ ન લભ્યતે ।
અપ્રવૃત્તિર્હિ ધર્માણાં યથા પશ્ચાત્તથા પુરા ॥
સર્વધર્માઃ સ્વભાવેન નિર્વાણસમસાદૃશાઃ ।
જ્ઞાતા નૈષ્ક્રમ્યસારેહિ યે યુક્તા બુદ્ધબોધયે ॥
તથા-
જ્ઞાનેન જાનામ્યહુ સ્કન્ધશૂન્યતાં જ્ઞાત્વા ચ ક્લેશેહિ ન સંવસામિ ।
વ્યાહારમાત્રેણ હિ વ્યાહરામિ પરિનિર્વૃતો લોકમિમં ચરામિ ॥
તથા-
પરિનિર્વૃત લોકિ તે શૂરા યેહિ સ્વભાવત જ્ઞાતિભિ ધર્માઃ ।
કામગુણૈર્હિ ચરન્તિ અસઙ્ગાઃ સઙ્ગુ વિવર્જિય સત્ત્વ વિનેન્તિ ॥
ઇતિ