Prasannapada · અધ્યાય 19

તત્ર વ્યસ્તા લક્ષણકર્મણિ ન યુજ્યન્તે । યદિ ઉત્પાદકાલે સ્થિતિભઙ્ગૌ ન સ્યાતાં તદા સ્થિતિભઙ્ગરહિતસ્ય આકાશસ્યેવ સંસ્કૃતલક્ષણત્વેનાનુપપદ્ય એવોત્પાદઃ । અથ સ્થિતિકાલે ઉત્પાદભઙ્ગૌ ન સ્તઃ, તદા તદ્રહિતસ્ય સ્થિતિઃ સ્યાત્ । ઉત્પાદભઙ્ગરહિતશ્ચ પદાર્થો નાસ્ત્યેવેતિ ન અસ્યાવિદ્યમાનસ્ય ખપુષ્પવત્ સ્થિતિર્યુજ્યતે । કિં ચ । સ્થિતિયુક્તસ્ય પશ્ચાદનિત્યતયાપિ યોગો ન સ્યાત્, તદ્વિરોધિધર્માક્રાન્તત્વાત્ । અથ સ્યાત્- પૂર્વં શાશ્વતો ભૂત્વા પશ્ચાદશાશ્વત ઇતિ, ન ચૈકપદાર્થઃ શાશ્વતશ્ચાશાશ્વતશ્ચ યુક્ત ઇતિ નોત્પાદભઙ્ગરહિતસ્ય સ્થિતિઃ । તથા યદિ ભઙ્ગકાલે સ્થિત્યુત્પાદૌ ન સ્યાતામ્, એવમપ્યનુત્પન્નસ્ય સ્થિતિરહિતસ્ય ખપુષ્પસ્ય વિનાશો ઽપિ નાસ્તીતિ । એવં તાવદુત્પાદાદયો વ્યસ્તા નાલં લક્ષણકર્મણિ નાલં ન પર્યાપ્તા ઇત્યર્થઃ ॥
ઇદાનીં સમસ્તા અપિ ન યુજ્યન્ત ઇત્યાહ-
સમસ્તાઃ સ્યુરેકત્ર કથમેકદા ।
એકત્ર પદાર્થે, એકસ્મિન્ કાલે, પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદ્રાગવૈરાગ્યવત્, આલોકાન્ધકારવદ્વા ન યુજ્યન્ત ઇત્યભિપ્રાયઃ । યસ્મિન્નેવ ક્ષણે પદાર્થો જાયતે, તસ્મિન્નેવ તિષ્ઠતિ વિનશ્યતિ ચેતિ કઃ સચેતાઃ પ્રતિપદ્યેત? તસ્માત્સમસ્તાનામપિ ઉત્પાદાદીનાં સંસ્કૃતસ્ય લક્ષણકર્મણિ નાસ્તિ સામર્થ્યમ્

અથ યદુક્તં ઽયદિ સંસ્કૃત ઉત્પાદઃઽ; ઇત્યાદિ, તેન યદિ ઉત્પાદાદીનાં ત્રિલક્ષણી પ્રાપ્તા પ્રસક્તા, તતઃ કો દોષઃ? અથાસંસ્કૃતઃ, એવમપ્યદોષ ઇતિ । ઉચ્યતે-
ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામન્યત્સંસ્કૃતલક્ષણમ્
અસ્તિ ચેદનવસ્થૈવં નાસ્તિ ચેત્તે ન સંસ્કૃતાઃ

નનુ ચ પક્ષદ્વયે ઽપિ વિહિત એવ દોષઃ, તત્ર કિં પુનરુક્તાભિધાનેનેતિ । સત્યમુક્તો દોષઃ સ ખલુ નાચાર્યેણ, કિં તર્હિ વૃત્તિકારેણ । અથ પૂર્વપ્રતિજ્ઞાતમેવ દૂષણાન્તરાભિધાનેન સ્પષ્ટીકરણાર્થં પુનરાચાર્યો ઽભિહિતવાન્ । યદિ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામન્યદુત્પાદાદિકં સંસ્કૃતલક્ષણમિષ્યતે, તદા તેષામપ્યન્યત્, તેષામપ્યન્યત્, ઇત્યપર્યવસાનદોષઃ સ્યાત્ । સતિ ચ અપર્યવસાનદોષે, કિં પૂર્વં સ્યાદ્ યત ઉત્તરકાલમપરં ભવેદિતિ વ્યવસ્થાભાવાદસંભવ એવં ઉત્પાદાદીનામિત્યભિપ્રાયઃ । અથવા, પૂર્વં મુખ્યત્વાદુત્પાદસ્યૈવ દૂષણમુક્તમ્, અધુના તુ સામાન્યેનેતિ । નાસ્તિ ચેત્તે ન સંસ્કૃતા ઇતિ ગતાર્થમેતત્

અત્રાહુઃ સાંમિતીયાઃ- સન્તિ ચોત્પાદાદીનામુત્પાદાદયઃ, ન ચ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ, લક્ષણાનુલક્ષણાનાં પરસ્પરનિષ્પાદકત્વાત્ । યસ્માદિહ સંસ્કૃતધર્મઃ કુશલઃ ક્લિષ્ટો વા ઉત્પદ્યમાનઃ આત્મના પઞ્ચદશઃ ઉત્પદ્યતે । સ ધર્મસ્તસ્ય ચોત્પાદઃ સમન્વાગમઃ સ્થિતિર્જરા અનિત્યતા । યદ્યસૌ ધર્મઃ ક્લિષ્ટો ભવતિ, તસ્ય મિથ્યાવિમુક્તિઃ । અથ શુભઃ, તસ્ય સમ્યગ્વિમુક્તિઃ । યદિ નૈર્યાણિકો ભવતિ તસ્ય નૈર્યાણિકતા । અથ અનૈર્યાણિકઃ, તસ્ય અનૈર્યાણિકતા । ઇત્યેષ પરિવારઃ । ઇદાનીમુત્પાદ સ્યાપર ઉત્પાદઃ યાવદનૈર્યાણિકતાનૈર્યાણિકતેત્યેષ પરિવારસ્ય પરિવારઃ । તત્ર યો ઽયં મૌલ ઉત્પાદ સ આત્માનં વિહાય અન્યાંશ્ચતુર્દશ ધર્માન્ જનયતિ । ઉત્પાદોત્પાદસંજ્ઞકસ્તુ અનુલક્ષણભૂત ઉત્પાદો મૌલમેવોત્પાદં જનયતિ । એવં યાવદનૈર્યાણિકતા ચતુર્દશ ધર્માન્ ન નિર્યાણયતિ, ન તન્નિર્વાણં પ્રાપયતીત્યર્થઃ । અનૈર્યાણિકતાનૈર્યાણિકતા તુ ન નિર્યાણયતિ । તદેવમુત્પાદાદીનામનવસ્થાં પરિહરન્નાહ-
ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય કેવલમ્ ।
ઉત્પાદોત્પાદસુત્પાદો મૌલો જનયતે પુનઃ

દ્વિવિધો હ્યુત્પાદઃ । એકો મૌલ ઉત્પાદઃ, અપરશ્ચ ઉત્પાદોત્પાદસંજ્ઞકઃ, ઉત્પાદસ્યોત્પાદ ઇતિ કૃત્વા । તત્ર યો ઽયમુત્પાદોત્પાદસંજ્ઞક ઉત્પાદઃ, સ મૂલોત્પાદસ્ય કેવલમુત્પાદકઃ । તં ચેદાનીમુત્પાદોપાદાખ્યમુત્પાદં ( પ્પ્_61 ) મૌલ ઉત્પાદો જનયતિ । તદેવં પરસ્પરનિર્વર્તનાદસ્તિ ચ ત્રિલક્ષણી ઉત્પાદાદીનામ્, ન ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇતિ

અત્રોચ્યતે-
ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય તે યદિ ।
મૌલેનાજનિતસ્તં તે સ કથં જનયિષ્યતિ

યદિ તવ ઉત્પાદસ્યોત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય જનક ઇતિ મતમ્, સ કથમિદાનીં મૌલેનોત્પાદેનાનુત્પાદિતઃ સન્ ઉત્પાદોત્પાદો મૌલં જનયિષ્યતિ?

અથ મન્યસે- ઉત્પાદિત એવ મૌલેનોત્પાદેન ઉત્પાદોત્પાદો મૌલં જનયિષ્યતિ, એતદપ્યસદિત્યાહ-
સ તે મૌલેન જનિતો મૌલં જનયતે યદિ ।
મૌલઃ સ તેનાજનિતસ્તમુત્પાદયતે કથમ્

સ ઉત્પાદોત્પાદસંજ્ઞક ઉત્પાદો મૌલેન જનિતો યદિ મૌલં જનયતિ, સ મૌલ ઉત્પાદોત્પાદેનાજનિતો ઽવિદ્યમાનઃ કથમુત્પાદોત્પાદં જનયિષ્યતિ? તસ્માન્મૌલેન જનિતઃ સન્ ઉત્પાદોત્પાદો મૌલં જનયતીતે ન યુજ્યતે । તતશ્ચ પરસ્પરનિર્વર્ત્યનિર્વર્તકત્વાભાવાત્સ એવ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગ ઇતિ નાસ્ત્યુત્પાદઃ

અત્રાહ- ઉત્પદ્યમાન એવ મૂલોત્પાદ ઉત્પાદોત્પાદમુત્પાદયતિ, સ એવોત્પાદોત્પાદો મૂલોત્પાદં જનયિષ્યતીતિ । ઉચ્યતે-
અયમુત્પદ્યમાનસ્તે કામમુત્પાદયેદિમમ્ ।
યદીમમુત્પાદયિતુમજાતઃ શક્નુયાદયમ્

કામમયં મૂલોત્પાદ ઉત્પદ્યમાન ઉત્પાદયેદુત્પાદમ્, યદ્યયમેવ અજાતઃ શક્નુયાદપરમજાતમુત્પાદયિતુમ્ । ઉત્પદ્યમાનો હિ નામ અનાગતઃ । સ ચ અજાતઃ કથમુત્પાદયિષ્યતીતિ ન યુક્તમેવૈતદિત્યભિપ્રાયઃ એવમુત્પાદોત્પાદે ઽપિ વાચ્યમ્

અત્રાહ- નૈવ હિ ઉત્પાદસ્યાપર ઉત્પાદો ઽસ્તિ યતો ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ । કિં તર્હિ-
પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયિતા યથા ।
ઉત્પાદઃ સ્વપરાત્માનાવુભાવુત્પાદયેત્તથા

યથા પ્રદીપઃ પ્રકાશસ્વભાવત્વાદાત્માનં પ્રકાશયતિ ઘટાદીંશ્ચ, એવમુત્પાદો ઽપ્યુત્પાદસ્વભાવત્વાદાત્માનમુત્પાદયિષ્યતિ પરં ચેતિ

ઉચ્યતે । સ્યાદેતદેવં યદિ પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયેત્ । ન ચૈવમ્ । યસ્માત્-
પ્રદીપે નાન્ધકારો ઽસ્તિ યત્ર ચાસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
કિં પ્રકાશયતિ દીપઃ પ્રકાશો હિ તમોવધઃ

ઇહ પ્રકાશો નામ તમસ્ય (સો?) વધઃ । તમશ્ચ પ્રદીપસ્વાત્મનિ તાવન્ન સંભવતિ વિરોધાત્, યત્તમો નિઘ્નતઃ સ્વાત્મપ્રકાશત્વં સ્યાત્ । ન ચાપિ પ્રદીપો યત્ર દેશે તિષ્ઠતિ તત્ર તમો ઽસ્તિ, યત્તમો નિઘ્નતઃ પ્રદીપસ્ય પરપ્રકાશકત્વં સ્યાત્ । અતો ઽપિ નાસ્તિ પ્રદીપસ્ય સ્વપરાત્મપ્રકાશકત્વમ્ । યદા ચૈવમ્, તદા પ્રદીપવદુત્પાદસ્ય સ્વપરાત્મોત્પાદકત્વં ન સંભવિષ્યતિ, ઇતિ અયુક્તમેતત્

અત્રાહ- યદેતદુક્તં પ્રદીપે નાન્ધકારો ઽસ્તીતિ, એતદસત્યન્ધકારધાતે યુક્તમેવ વક્તુમ્ । યસ્માત્તુ ઉત્પદ્યમાનેનૈવ પ્રદીપેન તમો નિહતમ્, તત્ર પ્રદીપે નાન્ધકારો ઽસ્તિ, યત્ર ચ પ્રદીપો ઽસ્તિ, તત્રાપ્યન્ધકારો નાસ્તીતિ યુજ્યતે । યદિ પ્રદીપેન નાન્ધકારધાતઃ કૃતઃ, તદા અનુત્પન્ને ઇવ પ્રદીપે ઉત્પન્ને ઽપિ ઘટાદયો નોપલભ્યેરન્, અન્ધકારઘાતાભાવાત્પ્રાગવસ્થામિવ । તસ્માદસ્ત્યેવ અન્ધકારઘાતલક્ષણં પ્રકાશનં પ્રદીપસ્ય । તચ્ચાનેન ઉત્પદ્યમાનેન પ્રદીપેન કૃતમિતિ । ઉચ્યતે-
કથમુત્પદ્યમાનેન પ્રદીપેન તમો હતમ્ ।
નોત્પદ્યમાનો હિ તમઃ પ્રદીપઃ પ્રાપ્નુતે યદા

ઇહ આલોકાન્ધકારયોર્યૌગપદ્યાભાવાત્ પ્રાપ્તેરભાવઃ । યદા ચૈવં પ્રાપ્તેરભાવઃ, તદા કથં કેન પ્રકારેણેદાનીમુત્પદ્યમાનેન પ્રદીપેન તમો હતમિતિ યુક્તં પરિકલ્પયિતુમ્? યસ્માચ્ચ એવમુત્પદ્યમાન પ્રદીપઃ તમો ન પ્રાપ્નોતિ, તસ્માન્નૈવ અપ્રાપ્તત્વાત્પ્રદીપઃ કિંચિદપિ પ્રકાશયતીત્યવસીયતામ્

અથ મન્યસે- યથા અપ્રાપ્તામેવ અવિદ્યાં જ્ઞાનં નિહન્તિ, અપ્રાપ્તમેવ રૂપં ચક્ષુઃ પશ્યતિ અપ્રાપ્તમેવ અયઃ અયસ્કાન્તો મણિરાકર્ષતિ, એવમેવ અપ્રાપ્તમેવાન્ધકારં પ્રદીપો નિહનિષ્યતીતિ એતદપ્યસારમિત્યાહ-
અપ્રાપ્યૈવ પ્રદીપેન યદિ વા નિહતં તમઃ ।
ઇહસ્થઃ સર્વલોકસ્થં સ તમો નિહનિષ્યતિ

યદિ અપ્રાપ્યૈવ પ્રદીપેન તમો નિહતમ્, એવં સતિ, ઇહસ્થ એવ પ્રદીપઃ સર્વલોકસ્થં તમો નિહનિષ્યતિ, અપ્રાપ્તત્વાત્સમીપસ્થમિવેત્યભિપ્રાયઃ । એતેન ન્યાયેન જ્ઞાનેન અવિદ્યાઘાતઃ, ચક્ષુષા રૂપદર્શનમ્, અયસ્કાન્તમણિના અયઆકર્ષણમિવ ઇત્યેવમાદિકં સાધ્યસમં જ્ઞેયમ્ ॥
અથ અપ્રાપ્તાવપિ સત્યામયસ્કાન્તમણિપ્રભૃતીનાં યોગ્યદેશાવસ્થાનામેવ સ્વકાર્યકૃત્વં દેભવિષ્યતીતિ ચેત્, તદપિ ન યુક્તમ્ । અપ્રાપ્તૌ હિ સત્યાં વિપ્રકૃષ્ટદેશાન્તરાવસ્થિતવદવ્યવહિતશાન્તરાવસ્થિત વચ્ચ અપ્રાપ્તત્વાદ્ યોગ્યદેશાવસ્થિતાનામપિ યોગ્યદેશાવસ્થિતત્વં ન યુક્તમિતિ કુતો યોગ્યદેશાવસ્થિતાનાં સ્વકાર્યકૃત્ત્વં પ્રસેત્સ્યતિ?
દૃષ્ટમેતલ્લોકત ઇતિ ચેન્નૈતદેવમ્ । યથા હિ ભવાન્ પરિકલ્પયતિ ન તથા લોકે દૃષ્ટમ્ । યસ્માત્ ન લોકઃ પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તિચિન્તામેવમાદૌ વિષયે ઽવતાર્ય પ્રદીપાદીનાં પ્રકાશકત્વાદિકં કલ્પયતિ । યથોદિતં તુ વિચારમનવતાર્ય પ્રદીપેન તમો હતમ્, ચક્ષુષા રૂપદર્શનમ્, અયસ્કાન્તમણિના અયઆકર્ષણમ્ ઇત્યાદિ ઇચ્છતિ । પશ્યતુ વા લોક એવમ્ । તત્ત્વવિચારકાલે તુ લોકસ્યાપ્રામાણ્યાન્ન તેન બાધા શક્યતે કર્તુમ્ । એવં તાવદપ્રાપ્ય પ્રકાશનમયુક્તમ્ । પ્રાપ્તાવપિ વિષયાદિગ્રહણમયુક્તમેવ । પ્રાપ્તિર્હિ એકત્વે સતિ ભવતિ । યદા ચૈકત્વં તદા સ્વરૂપવદ્દર્શનાકર્ષણાદિકં નાસ્તિ ॥
યદ્યપિ ચેયં પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્ત્યાદિચિન્તા લૌકિકવ્યવહારે નાવતરતીતિ નિરુપપત્તિકત્વેન મૃષાર્થત્વાદસ્ય, તથાપિ તત્ત્વવિચારે ઽવતાર્યા, મા ભૂત્પરમાર્થતો ઽપિ નિરુપપત્તિકપક્ષાભ્યુપગમ ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન

યદિ ચ સ્વપરાત્માનૌ પ્રદીપઃ પ્રકાશયતીતિ પરિકલ્પ્યતે ત્વયા, તમસો ઽપિ તર્હિ પ્રતિપક્ષ ભૂતસ્ય સ્વપરાત્મનોઃ પ્રચ્છાદનં પ્રકલ્પ્યતમિત્યાહ-
પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયતે યદિ ।
તમો ઽપિ સ્વપરાત્માનૌ છાદયિષ્યત્યસંશયમ્

પ્રતિદ્વન્દ્વિત્વાત્પ્રદીપવત્ તમો ઽપિ સ્વપરાત્મગતં વ્યાપારં કરિષ્યતિ, તતશ્ચ પરવદાત્માનમપિ છાદયિષ્યતિ । યદિ ચ આત્માનં છાદયેત્તમઃ, તસ્યૈવાનુપલબ્ધિઃ સ્યાત્, ઘટાદિવત્તમસા પ્રચ્છાદિતત્વાત્ । અત એવોક્તમાર્યોપાલિપૃચ્છાયામ્-
ઇહ સાસનિ સૂરમણીયે પ્રવ્રજથા ગૃહિલિઙ્ગ જહિત્વા ।
ફલવન્તુ ભવિષ્યથ શ્રેષ્ઠો એષુ નિદેશિતુ કારુણિકેન ॥
પ્રવ્રજિત્વા ગૃહિલિઙ્ગ જહિત્વા સર્વફલસ્ય ભવિષ્યતિ પ્રાપ્તિઃ ।
પુન ધર્મસભાવ તુલિત્વા સર્વફલાન ફલાન ચ પ્રાપ્તિઃ ॥
અલભન્ત ફલં તથ પ્રાપ્તિં આશ્ચરિયં પુન જાયતિ તેષામ્ ।
અહો ઽતિકારુણિકો નરસિંહો સુષ્ઠુપદેશિત યુક્તિ જિનેન ॥ ઇતિ ॥
તથાર્યરત્નકૂટસૂત્રે-
યથા હિ દીપો લયને ચિરસ્ય કૃતો હિ ગેહે પુરુષેણ કેનચિત્ ।
તત્રાન્ધકારસ્ય ન ભોતિ એવં ચિરસ્થિતો નાહમિતો ગમિષ્યે ॥
તમોન્ધકારસ્ય ન શક્તિરસ્તિ કૃતે પ્રદીપે ન વિગચ્છનાય ।
પ્રતીત્ય દીપં ચ વિનશ્યતે તમ ઉભયં પિ શૂન્યં ન ચ કિં ચ મન્યતિ ॥
જ્ઞાનં તથા આર્ય પ્રતીત્ય નાસ્રવં અજ્ઞાન ક્લેશોપચિતં વિગચ્છતિ ।
સંપર્ક તેષાં ન કદાચિ વિદ્યતે જ્ઞાનસ્ય ક્લેશસ્ય ચ નિત્યકાલમ્ ॥
જ્ઞાનં ન કલ્પેતિ અઞાનુ નો ભવેત્ જ્ઞાનં પ્રતીત્યૈવ વિનશ્યતે તમો ।
ભયં પિ અગ્રાહ્ય ખપુષ્પસંનિભં જ્ઞાનં તથાજ્ઞાનુ ભયં પિ શૂન્યમ્ ॥ ઇતિ

કિં ચાન્યત્- ઇહાયમુત્પાદો યદ્યાત્માનમુત્પાદયેત્, સ ઉત્પન્નો વા સ્વાત્માનમુત્પાદયેત્, અનુત્પન્નો વા? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇત્યાહ-
અનુત્પન્નો ઽયમુત્પાદઃ સ્વાત્માનં જનયેત્કથમ્ ।
અથોત્પન્નો જનયતે જાતે કિં જન્યતે પુનઃ

યદિ અનુત્પન્ન ઉત્પાદઃ સ્વાત્માનમુત્પાદયેત્, મણ્ડૂકજટાશિરોમણિરપ્યાત્માનમુત્પાદયેત્ । અથ ઉત્પન્ન ઉત્પાદયેત્, કિમુત્પન્નસ્યાપરેણોત્પાદેન પ્રયોજનમિતિ । એવં તાવદુત્પાદ આત્માનં નોત્પાદયતિ

ઇદાનીં પરમપિ યથા નોત્પાદયતિ તથા પ્રતિપાદયન્નાહ-
નોત્પદ્યમાનં નોત્પન્નં નાનુત્પન્નં કથંચન ।
ઉત્પદ્યતે તથાખ્યાતં ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

યદિ હિ કિંચિદુત્પદ્યેત તદુત્પાદ ઉત્પાદયેત્ । ન તુ કિંચિદુત્પદ્યતે ઽધ્વત્રયે ઽપ્યુત્પાદાસંભવાત્ । એતચ્ચ ગમ્યમાનગતાગતૈઃ પ્રાગેવોક્તમ્ । તત્ર યથા ગતં ન ગમ્યતે, અતીતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । નાપ્યગતં ગમ્યતે, અનાગતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । નાપિ ગમ્યમાનં ગમ્યતે, ગતાગતવ્યતિરિક્તગમ્યમાનાનુપલમ્ભાદિત્યુક્તમ્ । એવમુત્પદ્યમાનો ભાવો નોત્પદ્યતે, ઉત્પન્નાનુત્પન્નવ્યતિરેકેણોત્પદ્યમાનાભાવાત્ । ઉત્પન્નો ઽપિ નોત્પદ્યતે, અતીતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । ઉત્પન્ન ઇત્યુપરતોત્પત્તિક્રિય ઉચ્યતે, ઉત્પદ્યત ઇતિ વર્તમાનક્રિયાવિષ્ટઃ । તતશ્ચ ઉત્પન્ન ઉત્પદ્યતે ઇત્યુચ્યમાને અતીતવર્તમાનયોરેકકાલતા સ્યાત્ । અનુત્પન્નો ઽપિ નોત્પદ્યતે, અનાગતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । તસ્માદુત્પાદઃ પરમુત્પાદયતીતિ ન યુક્તમ્

અત્રાહ- ઉત્પદ્યમાનમેવોત્પદ્યતે નોત્પન્નં નાપ્યનુત્પન્નમિતિ । અથ મન્યસે- ઉત્પન્નાનુત્પન્નવ્યતિરેકેણ ઉત્પદ્યમાનાસંભવાન્નોત્પદ્યમાનમુત્પદ્યત ઇતિ, એતચ્ચ નાસ્તિ, યસ્માદિહ ઉત્પત્તિક્રિયાયુક્તમુત્પદ્યમાનમિતિ વ્યપદિશ્યતે । તસ્માદુત્પત્તૌ સત્યામુત્પત્તિં પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યમાનસિદ્ધેઃ ઉત્પદ્યમાનમેવોત્પદ્યતે, તચ્ચોત્પદ્યમાનમુત્પાદ ઉત્પાદયતીતિ । ઉચ્યતે-
ઉત્પદ્યમાનમુત્પત્તાવિદં ન ક્રમતે યદા ।
કથમુત્પદ્યમાનં તુ પ્રતીત્યોત્પત્તિમુચ્યતે

યદુક્તમ્- ઉત્પત્તિં પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યમાનં ભવતિ, તચ્ચોત્પદ્યત ઇતિ । નનુ । વિશેષત એતદ્વક્તવ્યં સ્યાત્- અસ્યોત્પત્તિં પ્રતીત્ય ઇદં નામોત્પદ્યમાનં ભવતીતિ । ન ચૈવમુચ્યતે । ન હિ તદુત્પદ્યમાનં વિશેષતો નિર્ધારયિતું શક્યતે ઇદં તદુત્પદ્યમાનમિતિ, અનુત્પન્નત્વાત્તન્નિમિત્તગ્રહણતઃ । તતશ્ચ ઉત્પદ્યમાનાસંભવાદુત્પત્તિક્રિયાપિ નાસ્તીતિ । કથમસત્યામુત્પત્તૌ તાં પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યમાનં સ્યાત્? તસ્માદુત્પદ્યમાનમુત્પદ્યતે, તચ્ચ ઉત્પાદ ઉત્પાદયતીત્યયુક્તમ્

અત્રાહ- અહો બત અહમતીવ ભવતો દૃષ્ટાદૃષ્ટપદાર્થનિરપેક્ષાદત્યન્તનાસ્તિકાદ્વિભેમિ, યો હિ નામ ભવાંસ્તથાગતપ્રવચનવ્યાખ્યાનવ્યાજેન દૂષણમાત્રકૌશલમેવાત્મનઃ પ્રકટયન્ પરમર્ષિગદિતમિદં પ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદલક્ષણં પરમાર્થસત્યં તથાગતાનાં નિહન્તિ । ઇહ ભગવતા તથાગતેન પ્રકૃતીશ્વરસ્વભાવકાલાણુનારાયણજૈમિનિકણાદકપિલાદિતીર્થકરકર્તૃવાદનિરાસેન સર્વભાવાનાં તત્ત્વમાદર્શિતમ્, યદુત અસ્મિન્ સતિ ઇદં ભવતિ, અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે, યદુત અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ ઇત્યાદ્યવિપરીતં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રકટયતા । તસ્ય ચ ત્વયા નોત્પદ્યમાનં નોત્પન્નં નાનુત્પન્નમિત્યાદિના દૂષણં વિદધતા તથાગતજનન્યાઃ પ્રતીત્યસમુત્પત્તિમાતુર્વધ એવાચરિત ઇત્યલં ભવતા સર્વનાસ્તિકેન ત્વયેતિ । ઉચ્યતે । નાહં સકલદશબલજનનીં પ્રતીત્યસમુત્પત્તિમાતરં નિહન્મિ । ભવાનેવ તુ પરમગમ્ભીરપ્રતીત્યસમુત્પાદાધિમુક્તિવિરહાદ્વિપરીતં તદર્થમવધાર્ય અસ્માકમેવ અધિલયં કરોતિ । નનુ ચ ઇદં પ્રતીત્યેદં ભવતીત્યેવમભિધાનેન ભગવતા તથાગતેન નિઃસ્વભાવત્વમેવ સર્વધર્માણાં સ્પષ્ટમાવેદિતમ્ । યસ્માત્-
પ્રતીત્ય યદ્યદ્ભવતિ તત્તચ્છાન્તં સ્વભાવતઃ ।
યો હિ પદાર્થો વિદ્યમાનઃ સ સસ્વભાવઃ સ્વેનાત્મના સ્વં સ્વભાવમનપાયિનં બિમર્તિ । સ સંવિદ્યમાનત્વાન્નૈવાન્યત્કિંચિદપેક્ષતે, નાપ્યુત્પદ્યતે, ઇતિ કૃત્વા સસ્વભાવભાવાભ્યુપગમે સતિ કુતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ ભવતેવ સસ્વભાવતાં ભાવાનામભ્યુપગચ્છતા સર્વથા પ્રતીત્યસમુત્પાદ એવ બાધિતો ભવતિ । તતશ્ચ પરમધર્મબુદ્ધદર્શનમપિ બાધિતં ભવતિ- યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મં પશ્યતિ, યો ધર્મં પશ્યતિ સ બુદ્ધં પશ્યતીત્યાગમાત્ । મયા તુ યત્પ્રતીત્ય બીજાખ્યં કારણં યદ્ભવત્યઙ્કુરાખ્યં કાર્યમ્, તચ્ચ ઉભયમપિ શાન્તં સ્વભાવવિરહિતં પ્રતીત્યસમુત્પન્નં પ્રતિપાદયતા સર્વથા ભગવતાં તથાગતાનાં પ્રતીત્યસમુત્પત્તિમાતા દ્યોતિતા ભવતિ । યત એવમ્-
તસ્માદુત્પદ્યમાનં ચ શાન્તમુત્પત્તિરેવ ચ

ઇતિ સ્ફુટમવસીયતામ્

અત્રાહ- યદુક્તમ્-
ઉત્પદ્યમાનમુત્પત્તાવિદં ન ક્રમતે યદા ।
કથમુત્પદ્યમાનં તુ પ્રતીત્યોત્પત્તિમુચ્યતે ॥
ઇતિ, તદયુક્તમ્ । યસ્માદિદમુત્પદ્યમાનમિત્યેવ સંભવતિ । તથા હિ ઘટોત્પત્તિં પ્રતીત્ય ઘટ ઉત્પદ્યમાનો ભવતિ, તં ચ ઉત્પદ્યમાનમુત્પાદ ઉત્પાદયતીત્યુચ્યતે । એતદપ્યયુક્તમ્ । યસ્માત્-
યદિ કશ્ચિદનુત્પન્નો ભાવઃ સંવિદ્યતે ક્વચિત્ ।
ઉત્પદ્યેત સ કિં તસ્મિન્ ભાવ ઉત્પદ્યતે ઽસતિ

યદિ કશ્ચિદનુત્પન્નઃ ઉત્પાદાત્પૂર્વં ઘટો નામ ક્વચિત્સંવિદ્યેત, સ ઉત્પત્તિક્રિયાં પ્રતીત્યોત્પદ્યેત ન ચૈવં કશ્ચિદુત્પાદાત્પૂર્વં ક્વચિદસ્તિ । તસ્મિન્નસતિ ઘટે કિમુત્પદ્યતે?
અથ સ્યાત્- યદ્યુત્પાદાત્પૂર્વં ઘટો નાસ્તિ, તથાપિ ઉત્પન્નઃ સન્ ઘટસંજ્ઞાં પ્રતિલપ્સ્યતે, તદ્ભાવિન્યા સંજ્ઞયા ન દોષ ઇતિ । એતદપ્યયુક્તમ્ । યદિ હિ ઉત્પત્તિક્રિયા પ્રવર્તેત, તદા વર્તમાનીભૂતો ભાવો ઘટાખ્યાં પ્રતિલભેત । યદા તુ અનાગતભાવાસંબન્ધેન ક્રિયાયા અપ્રવૃત્તિઃ, તદા કુતો વર્તમાનતા? અથ અઘટાશ્રયેણ ક્રિયા પ્રારભ્યેત, તદ્વક્તવ્યમ્- યો ઽસૌ અઘટઃ, સ કિં ભવિતુર્મહતિ પટઃ, ઉત નૈવ કિંચિત્? યદિ પટ ઉત્પદ્યમાનઃ સ કથમુત્પન્નઃ સન્ ઘટો ભવિષ્યતીતિ અથ નૈવં કિંચિત્, કથં તદાશ્રયા ક્રિયા ક્રિયા પ્રવર્તતે? કથં વા સ ઉત્પન્નઃ સન્ ઘટો ભવેત્? ઇતિ સર્વથા ભાવિતત્વકલ્પનાપ્યયુક્તા । તસ્માદુત્પદ્યમાનમપ્યુત્પાદો નોત્પાદયતિતિ સિદ્ધમ્

અપિ ચ । એવં ન યુજ્યમાનાયામપ્યુત્પદ્યમાનસ્યોત્પત્તૌ ભવતો મતમભ્યુપેત્યોચ્યતે-
ઉત્પદ્યમાનમુત્પાદો યદિ ચોત્પાદયત્યયમ્ ।
ઉત્પાદયેત્તમુત્પાદમુત્પાદઃ કતમઃ પુનઃ

યદ્યપિ ઉત્પદ્યમાનં પદાર્થમુત્પાદ ઉત્પાદયેદ્ભવન્મતેન, ઇદં તુ વક્તવ્યમ્- તમિદાનીમુત્પાદઃ કતમો ઽપરઃ ઉત્પાદમુત્પાદયિષ્યતીતિ

અથ સ્યાત્- ઉત્પાદસ્યાપર ઉત્પાદઃ ઉત્પાદકઃ પરિકલ્પ્યેત, તદા અનવસ્થાદોષપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ-
અન્ય ઉત્પાદત્યેનં યદ્યુત્પાદો ઽનવસ્થિતિઃ ।
એતચ્ચોક્તમ્ । અથ નાસ્યાપર ઉત્પાદ ઇષ્યતે, નન્વેવં સતિ વિના ઉત્પાદેન ઉત્પાદ ઉત્પદ્યતે ઇત્યેવં પ્રાપ્નોતિ । તતશ્ચ ઉત્પાદોત્પાદ્યાનામપિ પદાર્થાનાં વિનૈવોત્પાદેન ઉત્પત્તિરસ્તુ ભાવત્વાદુત્પાદવદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
અથાનુત્પાદ ઉત્પન્નઃ સર્વમુત્પદ્યતે તથા

ઇતિ

અપિ ચ । ઉત્પાદ આત્માનં પરાંશ્ચોત્પાદયતીત્યત્ર પક્ષે દૂષણમેવ ન વક્તવ્યમધુનાસ્માભિઃ । યસ્માદત્ર પક્ષે દૂષણમ્-
સતશ્ચ તાવદુત્પત્તિરસતશ્ચ ન યુજ્યતે ।
ન સતશ્ચાસતશ્ચેતિ પૂર્વમેવોપપાદિતમ્

નૈવાસતો નૈવ સતઃ પ્રત્યયો ઽર્થસ્ય યુજ્યતે ।
ઇતિ
ન સન્નાસન્ન સદસન્ ધર્મો નિર્વર્તતે યદા ।
ઇત્યાદિના ઉત્પાદો નિષિદ્ધ એવ પૂર્વમ્ । તતશ્ચૈવમુત્પાદે નિષિદ્ધે ઉત્પદ્યમાનમુત્પાદ ઉત્પાદયતિ, સ્વપરાત્માનૌ વા ઉત્પાદયતીત્યસ્યાઃ કલ્પનાયા નાસ્ત્યેવાવતાર ઇતિ કુત એતત્પ્રસેત્સ્યતિ- ઉત્પાદ ઉત્પદ્યતે, ઉત્પદ્યમાનમુત્પદ્યતે, સ્વપરાત્માનૌ ચોત્પાદયતીતિ

કિં ચાન્યત્- ઇહાયમુત્પાદઃ પરિકલ્પ્યમાનઃ નિરુધ્યમાનસ્ય અનિત્યતાનુગતસ્ય વર્તમાનસ્ય વા ભાવસ્ય પરિકલ્પ્યતે, અનિરુધ્યમાનસ્ય વા અતીતાનાગતસ્યાનિત્યતાવિરહિતસ્ય? ઉભયથા ચ નોપપદ્યતે ઇત્યાહ-
નિરુધ્યમાનસ્યોત્પત્તિર્ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ચાનિરુધ્યમાનસ્તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

તત્ર નિરુધ્યમાનસ્ય વર્તમાનસ્ય વિદ્યમાનત્વાદુત્પાદો નોપપદ્યતે । અનિરુધ્યમાનસ્યાપિ વિનાશરહિતસ્ય અતીતાનાગતસ્ય ભાવલક્ષણવિલક્ષણસ્ય ખપુષ્પસ્યેવ નાસ્ત્યુત્પાદ ઇતિ

એવં ભાવાનામુત્પાદાભાવં પ્રતિપાદ્ય અતઃ પરં સ્થિતિર્વિચાર્યતે ॥
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ભાવાનામુત્પાદઃ, તદ્ભાવભાવિધર્મસદ્ભાવાત્ । નાનુત્પન્નસ્ય સ્થિતિ સંભવતીત્યુત્પાદભાવેન સ્થિતેર્ભાવાત્ । સ્થિતિરુત્પાદભાવભાવિની ભવતિ । તસ્માદુત્પાદો ઽપ્યસ્તિ, તદ્ભાવભાવિધર્મસદ્ભાવાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ, ન તદ્ભાવભાવિધર્મસદ્ભાવઃ, તદ્યથા ગગનકુસુમસૌરભ્યસ્યેતિ ઉચ્યતે । સ્યાદુત્પાદઃ, યદિ તદ્ભાવભાવિની સ્થિતિરેવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । તદેવમ્-
ન સ્થિતભાવસ્તિષ્ઠત્યસ્થિતભાવો ન તિષ્ઠતિ ।
ન તિષ્ઠતિ તિષ્ઠમાનઃ કો ઽનુત્પન્નશ્ચ તિષ્ઠતિ

તત્ર સ્થિતં ન તિષ્ઠતિ તત્ર સ્થિતિક્રિયાનિરોધાત્ । અસ્થિતભાવો ઽપિ ન તિષ્ઠતિ સ્થિતિરહિતત્વાત્ । તિષ્ઠમાનમપિ ન તિષ્ઠતિ સ્થિતિદ્વયપ્રસઙ્ગાત્, સ્થિતાસ્થિતવ્યતિરિક્તસંતિષ્ઠમાનાભાવાચ્ચ અપિ ચ ।
કો ઽનુત્પન્નશ્ચ તિષ્ઠતિ ।
ઇહોત્પાદપ્રતિષેધાત્કો ઽસાવનુત્પન્નઃ પદાર્થો યસ્તિષ્ઠેદિતિ સર્વથા નાસ્તિ સ્થિતિઃ

અપિ ચ । ઇયં સ્થિતિર્નિરુધ્યમાનસ્ય ભાવસ્ય સ્યાદનિરુધ્યમાનસ્ય વા? ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
સ્થિતિર્નિરુધ્યમાનસ્ય ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ચાનિરુધ્યમાનસ્તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

નિરુધ્યમાનસ્ય નિરોધાભિમુખસ્ય તાવદ્ભાવસ્ય વિરોધિની સ્થિતિર્ન સંભવતિ । યશ્ચાપ્યનિરુધ્યમાનઃ સ ભાવ એવ ન ભવતિ, કુતસ્તસ્ય સ્થિતિર્ભવિષ્યતિ

અપિ ચ । જરસા મરણેન ચ સર્વ એવ ભાવાઃ ક્ષણમપિ ન ત્યજ્યન્તે । યદા ચૈતદેવમ્ તદા જરામરણવિરોધિન્યાઃ સ્થિતેર્ભાવેષુ પ્રવૃત્ત્યવકાશ એવ નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
જરામરણધર્મેષુ સર્વભાવેષુ સર્વદા ।
તિષ્ઠન્તિ કતમે ભાવા યે જરામરણં વિના

કે હિ નામ જરામરણરહિતા ભાવા યેષાં સ્થિતિઃ સ્યાત્? તસ્માન્નાસ્ત્યેવ સ્થિતિરિત્યભિપ્રાયઃ

યદિ ચ, અસ્યાઃ સ્થિતેરન્યા વા સ્થિતિઃ સ્થિત્યર્થં પરિકલ્પ્યેત, સ્વયં વા સ્વાત્માનં સ્થાપયેત્ । ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
સ્થિત્યાન્યયા સ્થિતેઃ સ્થાનં તયૈવ ચ ન યુજ્યતે ।
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

ઽઅનુત્પન્નો ઽયમુત્પાદઃ સ્વાત્માનં જનયેત્કથમ્ ।ઽ; ઇત્યાદિના યથા ઉત્પાદ આત્માનં ન જનયતિ ઇત્યુક્તમ્, એવં સ્થિતિરપિ નાત્માનં સ્થાપયતીતિ વક્તવ્યમ્ ।
અસ્થિતા સ્થિતિરેષા ચેત્સ્વાત્માનં સ્થાપયેત્કથમ્ ।
સ્થિતા ચેત્સ્થાપયત્યેષા સ્થિતાયાં સ્થાપ્યતે ઽથ કિમ્ ॥
ઇતિ યોજ્યમ્ । યથા ચ-
અન્ય ઉત્પાદયત્યેનં યદ્યુત્પાદો ઽનવસ્થિતિઃ ।
ઇત્યુત્પાદે વ્યાખ્યાતમ્, એવં સ્થિતાવપિ વ્યાખ્યેયમ્-
અથાન્યા સ્થાપયત્યેનાં સ્થિતિર્યદ્યનવસ્થિતિઃ ।
ઇતિ । એવં સ્થિતિરપિ ન યુક્તા । અત એવોક્તં ભગવતા-
અસ્થિતા હિ ઇમે ધર્માઃ સ્થિતિશ્ચૈષાં ન વિદ્યતે ।
અસ્થિતિઃ સ્થિતિશબ્દેન સ્વભાવેન ન વિદ્યતે ॥
ન સ્થિતિર્નાપિ ચો જાતિર્લોકનાથેન દેશિતા
લોકનાથં વિદિત્વૈવં સમાધિં તેન જાનથા ॥ ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ આર્યસચર્યગાથાસુ-
આકાશનિશ્રિત સમારુત આપખન્ધો તન્નિશ્રિતા ઇય મહી પૃથિવી જગચ્ચ ।
સત્ત્વાન કર્મૌપભોગનિદાનમેવં આકાશથાનુ કૃત ચિત્તમ એતમર્થમ્ ॥
યાવત્-
સ્થાનમ્મયાનુ અયુ થાનુ જિનેન ઉક્તો ॥
ઇતિ વિસ્તરઃ

અત્રાહ- વિદ્યેતે એવ સ્થિત્યુત્પાદૌ તત્સહચારિધર્મસદ્ભાવાત્ । ઇહ ઉત્પાદસ્થિતિલક્ષણસહચારિણી સંસ્કૃતાનામનિત્યતાસ્તિ । તસ્માત્સ્થિત્યુત્પાદાવપિ સ્તઃ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાત સ્થિત્યુત્પાદૌ, યદિ અનિત્યતૈવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તિ । કથમિતિ? યસ્માત્-
નિરુધ્યતે નાનિરુદ્ધં ન નિરુદ્ધં નિરુધ્યતે ।
તથાપિ નિરુધ્યમાનં કિમજાતં નિરુધ્યતે

યદિ અનિત્યતેતિ કાચિત્સ્યાત્, સા નિરુદ્ધસ્ય ભાવસ્ય અનિરુદ્ધસ્ય વા નિરુધ્યમાનસ્ય વા સ્યાત્ । તત્ર નિરુદ્ધં નિરુધ્યતે ઇતિ ન યુક્તમ્, અતીતવર્તમાનયોર્વિરોધાત્ । અનિરુદ્ધમપિ ન યુક્તમ્, નિરોધવિરહિતત્વાત્, યદનિરુદ્ધમેવ તત્કથં નિરુધ્યત ઇતિ પરસ્પરવિરોધાચ્ચ । તથાપિ નિરુધ્યમાનં ન નિરુધ્યતે ઇત્યનેન સંબન્ધઃ । નિરુધ્યમાનમપિ ન નિરુધ્યતે નિરુધ્યમાનાભાવાત્, ( પ્પ્_70 ) નિરોધદ્વયપ્રસઙ્ગાચ્ચ । યતશ્ચૈવં ત્રિષ્વપિ કાલેષુ નિરોધાસંભવઃ, તસ્માન્નાસ્ત્યેવ નિરોધ ઇતિ કુતસ્તત્સહચારિસ્થિત્યુત્પાદસંભવઃ સ્યાત્? અપિ ચ । પ્રાગુત્પાદપ્રતિષેધાદસંભવ એવ નિરોધસ્યેત્યાહ-
કિમજાતં નિરુધ્યતે ।
ઇતિ

અપિ ચ । અયં નિરોધઃ સ્થિતસ્ય વા ભાવસ્ય સ્યાદસ્થિતસ્ય વા? ઉભયથા ચ ન યુજ્યતે ઇત્યાહ-
સ્થિતસ્ય તાવદ્ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
સ્થિતસ્ય નિરોધવિરુદ્ધસ્ય નાસ્તિ નિરોધઃ ।
નાસ્થિતસ્યાપિ ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે

અસ્થિતસ્ય અભાવસ્ય અવિદ્યમાનસ્ય નિરોધો નાસ્તિ, ઇતિ સર્વથા નાસ્તિ નિરોધઃ

કિં ચાન્યત્ । યદિ ઇહ નિરોધઃ સ્યાત્, સ તયૈવાવસ્થયા તસ્યા એવાવસ્થાયાઃ સ્યાદન્યયા વા અન્યસ્યા અવસ્થાયાઃ સ્યાત્ । સર્વથા ચ નોપપદ્યતે ઇતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
તયૈવાવસ્થયાવસ્થા ન હિ સૈવ નિરુધ્યતે ।
અન્યયાવસ્થયાવસ્થા ન ચાન્યૈવ નિરુધ્યતે

તયૈવ તાવત્ક્ષીરાવસ્થયા સૈવ ક્ષીરાવસ્થા ન નિરુધ્યતે, સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ । નાપ્યન્યયા દધ્યવસ્થયા ક્ષીરાવસ્થા નિરુધ્યતે । યદિ હિ ક્ષીરદધ્યવસ્થયોર્યૌગપદ્યં સ્યાત્, સ્યાત્તયોર્વિનાશ્યવિનાશકભાવઃ । ન તુ દધ્યવસ્થાયાં ક્ષીરાવસ્થા અસ્તિ । યદા ચ નાસ્તિ, તદા કામસતી વિનાશયેત્? યદિ વિનાશયેત્, ખરવિષાણતીક્ષ્ણતામપિ વિનાશયેત્ । તસ્માદન્યયાપ્યવસ્થયા નૈવાન્યાવસ્થા નિરુધ્યતે

અત્રાહ- યદ્યપિ તયૈવાવસ્થયા સૈવાવસ્થ્યા, અન્યયા વા અવસ્થયા અન્યાવસ્થા ન નિરુધ્યતે, તથાપિ ક્ષીરાવસ્થાયાસ્તાવન્નિરોધો ઽસ્તિ, તતશ્ચ ઉત્પાદો ઽપિ સ્યાદિતિ । ઉચ્યતે । અહો બત અતિજડતામાત્મનો ભવાન્ પ્રકટયતિ । નનુ ચ પૂર્વોક્તેન ન્યાયેન
યદૈવં સર્વધર્માણામુત્પાદો નોપપદ્યતે ।
ઇત્યુક્તમ્,
તદૈવં સર્વધર્માણાં નિરોધો નોપપદ્યતે

ઇતિ સ્ફુટતરમેવ પ્રતિપાદિતં ભવતિ

અપિ ચ । નિરોધો નામ યદિ કશ્ચિત્ સ્યાત્, સ સતો વા ભાવસ્ય સ્યાદસતો વા । તત્ર-
સતશ્ચ તાવદ્ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
સ્વભાવાદપ્રચ્યુતસ્ય ભાવસ્ય નિરોધો ન યુક્તઃ । યસ્માત્-
એકત્વે ન હિ ભાવશ્ચ નાભાવશ્ચોપપદ્યતે

નિરોધો હિ નામ અભાવઃ । સ યસ્ય ભવતિ, સ નૈવ ભવતિ । તતશ્ચ સતો ભાવસ્ય નિરોધ ઇતિ બ્રુવતા ભાવાભાવયોરેકાધિકરણતા અભ્યુપગતા ભવતિ । એકત્વે સતિ ઉભયં ન યુજ્યતે । યદિ તદાનીં ભાવઃ સ્યાત્, તદા નિરોધેનાભાવેનાવેશાદ્ભાવવ્યપદેશો ઽયુક્તઃ । અથ અભાવઃ, સો ઽપ્યસ્ય ન યુજ્યતે, અભાવવિરોધિના ભાવરૂપેણાવિયોગાત્ । તસ્માદેકત્વે સતિ ભાવાભાવયોઃ સ પદાર્થો નૈવ ભાવો નાપ્યભાવ ઇતિ યુજ્યતે । અથવા, પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદાલોકાન્ધકારવદેકત્વે સતિ ન હિ ભાવશ્ચ નાભાવશ્ચોપપદ્યતે । એવં તાવત્સતો ભાવસ્ય નિરોધો ન યુક્તઃ

ઇદાનીમ્-
અસતો ઽપિ ન ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે ।
અવિદ્યમાનસ્યાભાવસ્ય ન વિનાશો ઽસ્તિ વન્ધ્યાતનયસ્યેવ, અવિદ્યમાનત્વાત્ । અત એવાહ-
ન દ્વિતીયસ્ય શિરસચ્છેદનં વિદ્યતે યથા

પ્રસિદ્ધાસત્ત્વસ્યૈવ નરાણાં દ્વિતીયસ્ય શિરસો દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાન્નિર્દેશાપૂર્ણત્વાન્નાસ્તીતિ નોપાત્તમ્ । તદેવમસતો ભાવસ્ય નિરોધો ન સંભવતિ, સતો ઽપિ ન । યશ્ચોભયથાપિ ન સંભવતિ, સ કેનાત્મના સ્થિતઃ? નાસ્ત્યેવ નિરોધ ઇતિ પ્રતીયતામ્

કિં ચાન્યત્ । યદિ નિરોધો નામ ભાવાનાં નિરોધક ઇતિ કલ્પ્યતે, તસ્યેદાનીં કિમન્યો નિરોધ ઇષ્યતે, ઉત ન? યદિ ઇષ્યતે તન્ન યુજ્યતે ।
ન સ્વાત્મના નિરોધો ઽસ્તિ નિરોધો ન પરાત્મના ।
કથં પુનર્નાસ્તીતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

તત્ર યથા-
અનુત્પન્નો ઽયમુત્પાદઃ સ્વાત્માનં જનયેત્કથમ્ ।
ઇત્યાદિના ઉત્પાદઃ સ્વાત્માનં નોત્પાદયતિ, એવં નિરોધો ઽપિ સ્વાત્માનં ન નિરોધયતિ । કથમિતિ? ઉચ્યતે-
અનિરુદ્ધો નિરોધો ઽયં સ્વાત્માનં નાશયેત્કથમ્ ।
અથ નષ્ટો નાશયતિ નષ્ટે કિં નાશ્યતે પુનઃ ॥
ઇતિ સમમુત્પાદેન વક્તવ્યમ્ । એવં ચ સ્વાત્મના ન નિરોધો ઽસ્તિ । નિરોધ ઇદાનીં પરાત્મનાપિ નાસ્તિ । કથમ્? તત્ર યથા ઉત્પાદે ગદિતમ્- ઽઅન્ય ઉત્પાદયત્યેનમ્ઽ; ઇત્યાદિ, એવં નિરોધે ઽપિ વક્તવ્યમ્-
અન્યો વિનાશયત્યેનં નાશો યદ્યનવસ્થિતિઃ ।
અથાવિનાશો નષ્ટો ઽયં સર્વં નશ્યતુ તે તથા ॥
ઇતિ । તદેવં પરાત્મનાપિ નિરોધો ન સંભવતીતિ નાસ્તિ નિરોધસ્ય નિરોધઃ ॥
અથ મન્યસે- નાસ્ત્યેવ નિરોધસ્ય નિરોધ ઇતિ, તદયુક્તમ્ । યદિ હિ નિરોધસ્ય નિરોધો ન સ્યાત, તદા નિરોધરહિતત્વાત્સંસ્કૃતલક્ષણમવહીયતે । તદેવં યદિ વિનાશસ્ય વિનાશઃ પરિકલ્પ્યતે તથાપિ ન યુક્તો વિનાશઃ । અથ ન પરિકલ્પ્યતે, તથાપિ ન યુક્ત ઇતિ । કથં ત્વિદાનીં વિનાશો યોક્ષ્યતે પરસ્ય? અથ સ્યાત્- તથાપિ એવમેવ વિચારે સતિ વિનાશો ભવતો ઽપિ ન યુજ્યતે, તતઃ ય ઉભયોર્દોષઃ, ન તેનૈકશ્ચોદ્યો ભવતીતિ । ઉચ્યતે । નૈવેદં ચોદ્યં મમાપતતિ । કિં કારણમ્? યે સ્વાત્મના નિઃસ્વભાવા ભાવાઃ, તે ચ નિઃસ્વભાવા એવ સન્તો બાલાનામિદંસત્યાભિનિવેશિનાં વ્યવહારપથમુપયાન્તિ અવિચારપ્રસિદ્ધેનૈવ ન્યાયેનેતિ તેષુ નાસ્તિ યથોદિતવિચારાવતારો ઽસ્માકમ્ માયાસ્વપ્નગન્ધર્વનગરાદિવત્તુ લૌકિકાઃ પદાર્થા નિરુપપત્તિકા એવ સન્તઃ સર્વલોકસ્યાવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનસ્ય પ્રસિદ્ધિમુપગતા ઇતિ પરસ્પરાપેક્ષયૈવ કેવલં પ્રસિદ્ધિમુપગતા બાલૈરભ્યુપગમ્યન્તે । યથોક્તં શતકે-
અલાતચક્રનિર્માણસ્વપ્નમાયામ્બુચન્દ્રકૈઃ ।
ધૂમિકાન્તઃપ્રતિશ્રુત્કામરીચ્યભ્રૈઃ સમો ભવઃ ॥
તસ્માત્સતિ ઉત્પાદે ઉત્પાદ્યમ્, સતિ ઉત્પાદ્યે ઉત્પાદઃ । સતિ નિરોધે નિરોધ્યમ્, સતિ નિરોધ્યે નિરોધઃ, ઇત્યેવં લૌકિકસ્ય વ્યવહારસ્યાભ્યુપગમાત્કુતો ઽસ્મત્પક્ષે સમપ્રસઙ્ગિતા ભવિતુમર્હતિ ।
યસ્તુ વિનાશસ્ય અહેતુકત્વમભ્યુપેત્ય ક્ષણિકતાં સંસ્કારાણામાહ, તસ્ય નિર્હેતુકત્વાત્ । ખપુષ્પવદ્વિનાશાભાવાત્ કુતઃ ક્ષણિકત્વં ભાવાનાં સેત્સ્યતિ, કુતો વિનાશરહિતાનાં સંસ્કૃતત્વમપીતિ સર્વમેવ અસમઞ્જસં તસ્ય જાયતે । જાતિપ્રત્યયં જરામરણં સંસ્કૃતલક્ષણાનાં ચ સંસ્કારસ્કન્ધાન્તર્ભાવ વર્ણયતા ભગવતા નનુ સહેતુકત્વં સ્પષ્ટમાદર્શિતં વિનાશસ્ય । જાતિમાત્રાપેક્ષત્વાચ્ચાસ્ય ક્ષણભઙ્ગો ઽપિ સુખસાધ્ય ઇતિ સર્વં સુસ્થં જાયતે ॥
અથ સ્યાત્- વિનાશો હિ નામ અભાવઃ, યશ્ચ અભાવઃ, કિં તસ્ય હેતુના કર્તવ્યમ્ । અતો નિર્હેતુકો વિનાશ ઇતિ । નનુ ચ ભાવે ઽપિ હેત્વભાવપ્રસઙ્ગો ભવતિ । ભાવો હિ નામ વિદ્યમાનઃ, યશ્ચ વિદ્યમાનઃ તસ્ય ચ કિં હેતુના પ્રયોજનમ્? ન હિ જાતં પુનરપિ જન્યતે । તસ્માત્સર્વત્રૈવ હેત્વભાવપ્રસઙ્ગાદયુક્તમેતત્ ॥
અપિ ચ । યથા ઉત્પાદઃ સહેતુકઃ પૂર્વમભાવાત્પશ્ચાચ્ચ ભાવાત્, એવં વિનાશો ઽપીષ્યતામ્ । વિનાશો હિ ન સર્વદા ભવતિ, ઉત્પાદાત્પૂર્વમભાવાત્પશ્ચાચ્ચ ભાવાત્ । યચ્ચોચ્યતે- યશ્ચાભાવઃ તસ્ય ( પ્પ્_73 ) કિં હેતુના કર્તવ્યમિતિ, તદયુક્તમ્ । યસ્માન્ન વયં વિનાશસ્ય હેતુના કિંચિત્ક્રિયમાણમિચ્છામઃ, કિં તર્હિ વિનાશ એવ ક્રિયતે ઇતિ વર્ણયામઃ । નન્વેવં સતિ ક્રિયમાણત્વાદ્વિનાશો ઽપિ ભાવઃ પ્રાપ્નોતીતિ ચેત્, ઇષ્યત એવૈતત્ । વિનાશો હિ સ્વરૂપાપેક્ષયા ભાવઃ, રૂપાદિધર્મનિવૃત્તિસ્વભાવત્વાત્તુ ન ભાવઃ । અપિ ચ । મરણમપિ દ્વિવિધકાર્યપ્રત્યુપસ્થાપનં સંસ્કારવિધ્વંસનં ચ કરોતિ । અપરિજ્ઞાનાનુપચ્છેદં (?) ચેત્યાગમાત્ કથં ન સહેતુકો વિનાશઃ? અપિ ચ । કલ્પિતાભાવલક્ષણાયાશ્ચ શૂન્યતાયાઃ પરેણ ભાવરૂપતામભ્યુપગચ્છતા કથમભાવસ્ય ભાવત્વં નાભ્યુપગતં ભવતિ? ભાવત્વાચ્ચ કથમસંસ્કૃતત્વં શૂન્યતાયાઃ સ્યાત્? અતઃ સર્વમભ્યુપેતં વિહીયતે ભવતા । અત એવ વક્ષ્યતિ-
ભવેદભાવો ભાવશ્ચ નિર્વાણમુભયં કથમ્ ।
ન સંસ્કૃતં હિ નિર્વાણં ભાવાભાવૌ ચ સંસ્કૃતૌ ॥
ઇત્યલં પ્રસઙ્ગેન । પ્રકૃતમેવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ

અત્રાહ- યદિ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાઃ સંસ્કૃતસ્ય નિષિદ્ધાઃ, તથાપિ સંસ્કૃતમસ્તિ વિશેષલક્ષણયુક્તમ્ । તથાહિ કાઠિન્યાદિકં સાસ્નાદિકં ચ તસ્ય વિશેષલક્ષણમુપદિશ્યતે । તસ્માત્સંસ્કૃતસ્ય સદ્ભાવાત્તલ્લક્ષણમપ્યસ્તીતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદેવં યદિ સંસ્કૃતમેવ વસ્તુ સ્યાત્ । કુતઃ? યસ્માત્-
ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામસિદ્ધેર્નાસ્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
યદા યથોક્તેન ન્યાયેન ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગા એવ નિષિદ્ધાઃ, તદા કુતઃ સંસ્કૃતં વસ્તુ તદ્વિશેષલક્ષણમપ્યસ્તીતિ ॥
અત્રાહ- વિદ્યત એવ સંસ્કૃતમ્, તત્પ્રતિપક્ષાસંસ્કૃતસદ્ભાવાત્ । ઉચ્યતે । સ્યાદેતદેવમ્, યદિ અસંસ્કૃતમેવ સ્યાત્ । યસ્માત્-
સંસ્કૃતસ્યાપ્રસિદ્ધૌ ચ કથં સેત્સ્યત્યસંસ્કૃતમ્

અત્રૈકે આકાશાપ્રતિસંખ્યાનિરોધનિર્વાણાન્યસંસ્કૃતાનીતિ કલ્પયન્તિ । અપરે શૂન્યતાં તથતાલક્ષણામસંસ્કૃતાં પરિકલ્પયન્તિ । તદેતત્સર્વં સંસ્કૃતસ્યાપ્રસિદ્ધૌ સત્યાં નાસ્ત્યેવેતિ સ્પષ્ટમાદર્શિતમ્

અત્રાહ- યદિ ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગા ન સન્તીત્યવધારિતમ્, યત્તર્હિ ઇદમનાવરણજ્ઞાનિના મુનિના-
"સંસ્કૃતસ્ય ભિક્ષવઃ ઉત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે, વ્યયો ઽપિ, સ્થિત્યન્યથાત્વમપિ"
ઇત્યુદાહૃતમ્, તત્કથં વેદિતવ્યમિતિ? ઉચ્યતે-
યથા માયા યથા સ્વપ્નો ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથોત્પાદસ્તથા સ્થાનં તથા ભઙ્ગ ઉદાહૃતમ્

યથા માયાદયઃ સ્વભાવેનાનુત્પન્ના અવિદ્યમાના માયાદિશબ્દવાચ્યા માયાદિવિજ્ઞાનગમ્યાશ્ચ લોકસ્ય, એવમેતે ઽપિ લોકપ્રસિદ્ધિમાત્રેણ ઉત્પાદાદયઃ સ્વભાવેન અવિદ્યમાના અપિ ભગવતા તથાવિધવિનેયજનાનુગ્રહચિકીર્ષુણા નિર્દિષ્ટા ઇતિ । અત એવોક્તમ્-
ત્વક્સ્નાયુમાંસાસ્થિસમુચ્છ્રયે ચ ઉત્પાદ્ય સંજ્ઞાં મમ પત્નિરેષા ।
મૂઢા હિ બલા જનયન્તિ રાગં સ્ત્રિયો ન જાનન્તિ યથૈવ માયામ્ ॥
યથા કુમારી સુપિનાન્તરસ્મિં સા પુત્ર જાતં ચ મૃતં ચ પશ્યતિ ।
જાતે ઽતિતુષ્ટા મૃતિ દૌર્મનસ્થિતા તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥
યથૈવ ગન્ધર્વપુરં મરીચિકા યથૈવ માયા સુપિનં યથૈવ ।
સ્વભાવશૂન્યા તુ નિમિત્તભાવના તથોપમાન્ જાનથ સર્વધર્માન્ ॥
સંસ્કૃતાસંસ્કૃતધર્મવિવિક્તા નાસ્તિ વિકલ્પન તેષમૃષીણામ્ ।
સર્વગતીષુ અસંસ્કૃતપ્રાપ્તા દૃષ્ટિગતેહિ સદૈવ વિવિક્તા ॥
નિત્યમરક્ત અદુષ્ટ અમૂઢાઃ તસ્ય સભાવસમાહિતચિત્તા ।
એષ સમાધિબલી બલવન્તો યો ઇમુ જાનતિ શૂન્યકધર્માન્ ॥ ઇતિ