પ્રકરણપઞ્ચિકા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 12

અત્ર સુગતમતાનુસારિણઃ-ક્ષણભઙ્ગિનસ્સર્વાનેવ ભાવાનભિદધતિ ।
કિં પુનસ્તેષાં તત્ર પ્રમાણમ્ ? ન1008 તાવત્ પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકતામીક્ષિતું 1009ક્ષમતે, સ્તમ્ભાદિભાવં1010 નિપુણતરં નિરીક્ષમાણસ્ય ક્ષણિકત્વાધ્યવસાયાભાવાત્ ।
સ્યાદેષા મનીષા---ન ક્ષણિકતા નામ ભાવસ્વભાવબહિર્ભાવિની, તેન ભાવાનુભવાદેવ પ્રત્યક્ષં ક્ષણિકતામપિ સાક્ષાત્કરોતીતિ ।
તદિદં મનોરથમાત્રં મન્યન્તે મતિમન્તઃ ।
તથાહિ---"સંવિન્નિષ્ઠા વિષયવ્યવસ્થિતયઃ" ઇતિ સ્થિતિરિયમવિવાદા સર્વવાદિનામ્ ।
તદિયમપિ ક્ષણિકતા ભાવસ્ય સ્વભાવભૂત સતી સંવિત્તિમધિરોહન્તી તદવ્યતિરેકેણવ્યવતિષ્ઠતે, નાન્યથા ।
ન ચ તથા સંવિદમુદીયમાનામુદીક્ષામાહ ઇતિ, કુતસ્તસ્યા ભાવસ્વભાવાન્તર્ભાવિતા ? કુતસ્તરાઞ્ચ તદવબોધેનાવબોધઃ ।
અથ મન્વીરન્---ક્ષણિકતા પ્રત્યક્ષમીક્ષ્યમાણાપિ1011 ન નિશ્ચયપથમવતીર્ણા તેનાગૃહીતેવાવભાતિ, તથાપિ ન 1012તસ્યાં પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ।
યત્ર હિ પ્રત્યક્ષસ્ય સ્વભાવતો વિકલ્પવિહરિણસ્તત્--1013પૃષ્ઠભાવિના સવિકલ્પકપ્રત્યયેન વ્યાપારો ઽનુગમ્યતે, તત્ર પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ સૌગતાઃ ।
યત્ર ચ દૃષ્ટમેતદિતિ પ્રત્યયો નોદીયતે, ન 1014તત્પ્રત્યક્ષસમધિગતમિતિ સિદ્ધાન્તધ્વાન્તાક્રાન્તાશયાનાં વાઙ્માત્રવિલસિતમિદમ્1015 ।
યદપિ કેચિદૂચિરે---પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં ક્ષણિકં, સ્વકાલાકલિતવસ્તુવિષયતયા ક્ષણિકતામવગમયતીતિ ।
તદપિ બાલિશભાષિતમ્ ।
એકક્ષણમાત્રવર્ત્તિતા હિ ક્ષણિકતા ।
ન તત્ પ્રત્યક્ષેણેદાનીમેવેદં 1016વસ્ત્વિતિ પ્રતિપદ્યતે1017, કાલાન્તરં પ્રત્યૌદાસીન્યાત્1018 પ્રત્યક્ષસ્ય ।
પ્રત્યુત પ્રત્યભિજ્ઞાલક્ષણં પ્રત્યક્ષમેવ ક્ષણિકતાં દૂરમુપક્ષિપતિ, પૂર્વા-પરકાલાકલિતભાવાવકલ્પનાત્ ।
અનુમાનમપિ સમ્બન્ધાનુસન્ધાનનિબન્ધનં ક્ષણિકતાં ન પક્ષીકર્તું ક્ષમતે, તયા સહ કસ્યચિલ્લિઙ્ગસ્ય સમ્બન્ધબોધવિરહાત્ ।
ન ખલ્વપ્રતીતે સમ્બન્ધિનિસમ્બન્ધબુદ્ધિરાવિર્ભવતિ ।
ન 1019ચેતદુભયાતિરેકિ પ્રમાણં સુગતમતાનુસારિણો મન્યન્તે ।
તદિદમાકાશભ્રાન્તમિત્યપહસન્તિ સૌગતાઃ ।
તે 1020હિ સ્વભાવહેતુકાનુમાનસમધિગમનીયાં ક્ષણિકતામાચક્ષતે ।
કિં પુનસ્તદનુમાનમ્ ।
યત્ સત્, તત્ ક્ષણિકમ્, સન્તશ્ચ સર્વે ભાવા ઇતિ ભાવમાત્રાનુબન્ધિનિ સાધ્યે સ્વભાવહેતુર્ભવતિ ।
યથા---શિંશપાત્વં વૃક્ષત્વે ।
શિંશપામાત્રાનુબન્ધિ હિ વૃક્ષત્વમ્ ।
તથેહાપિ સત્તામાત્રાનુબન્ધિની 1021 ક્ષણિકતા ।
કથં પુનસ્તન્માત્રાનુબન્ધસિદ્ધિઃ ? વિપક્ષે બાધકપ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ ।
અક્ષણિકત્વે હિ વ્યાપકાનુપલબ્ધિસ્સત્તાં બાધતે ।
અર્થક્રિયાકારિતા હિ સત્તા, નાપરા કાચિદસ્તિ ।
સા ચ ક્રમ-યૌગપદ્યાભ્યાં વ્યાપ્તા, તૃતીયકોટિવિરહાત્1022 ।
અનયોઃ પરસ્પરપ્રતિપક્ષતયૈકપ્રતિષેધસ્યેતરવિધિનાન્તરીયકત્વાત્ ।
ન ચ ક્રમ-યૌગપદ્યે ઽક્ષણિકેષુ સમ્ભવતઃ ।
તે તુ નિવર્તમાને સત્તામપિ નિવર્તયતઃ, વૃક્ષત્વં શિંશપાત્વમિવ ।
કથમક્ષણિકેષુ ક્રમ-યૌગપદ્યાભ્યામર્થક્રિયાવિરહઃ ? અત્રાઽહુઃ--- 1023અક્ષણિકો હિ ભાવોર્ઽથક્રિયાજનનસ્વભાવો વા ભવેત્ ? અતત્સ્વભાવો વા? નાપરઃ પ્રકારો ઽસ્તિ ।
તત્રાગ્રિમપક્ષપરિગ્રહે સર્વાસામર્થક્રિયાણામેકસ્મિન્નેવ ક્ષણે કૃતત્વાત્, કૃતસ્ય ચ પુનઃ કરણાનુપપત્તેઃ, અનન્તરક્ષણેર્ઽથક્રિયાસામર્થ્યશૂન્યત્વાત્, અસલ્લક્ષણત્વાપત્તેરક્ષણિકત્વહાનિઃ ।
દ્વિતીયવિકલ્પાવલમ્બને તુ 1024કદાચિદપિ તતોર્ઽથક્રિયા નોદીયત ઇતિ, અસલ્લક્ષણત્વાપત્તિરેવ ।
સ્યાન્મતમ્---સમર્થો ઽપિ સ્વભાવતો ભાવસ્સહકારિસમવધાનવશેન કદાચિત્કરોતિ, તદભાવાચ્ચાન્યદા નેતિ ।
તદપિ વિમર્દં ન ક્ષમતે ।
સ હિ સહકારી કિઞ્ચિદારભતે, ન વા ? તેનાઽરભ્યમાણમપ્યર્થક્રિયાસાધનત્વાભિમતભાવસ્વભાવભૂતમ્, ઉત--અતત્સ્વભાવભૂતં વેતિ વિકલ્પનીયમ્ ।
અનારમ્ભપક્ષે ઽપેક્ષાર્થો ઽભિધાતવ્યઃ ।
ન ખલ્વનુપકારકં પ્રત્યપેક્ષાર્ઽથવતી ।
અર્થક્રિયાસાધનત્વાભિમતભાવસ્વભાવભૂતસ્યાઽરમ્ભે ચ ભાવસ્યાપ્યુત્પત્તિરાપતતિ ।
1025ન હ્યનુત્પદ્યમાન ઉત્પદ્યમાનસ્વભાવો ભવતિ, વિરુદ્ધધર્માધ્યાસસ્ય ભેદાદાદકત્વાત્1026 ।
ભાવોદયાઙ્ગીકારે ચાક્ષણિકત્વપક્ષપરિક્ષયઃ1027 ।
અતત્સ્વભાવભૂતસ્યઽઽરમ્ભાભ્યુપગમે ભાવસ્ય પ્રાગસાધકત્વાત્, નાક્ષણિકાત્ક્રમેણાર્ઽથક્રિયાસિદ્ધિઃ ।
તત એવ બાહ્યાદાગન્તોરર્થક્રિયોદેયઃ, તદ્ભાવે ભાવાત્, તદભાવે ચાભાવાત્ ।
ન ચ તદ્વ્યતિરેકા---વ્યતિરેકાભ્યામન્યઃ પ્રકારો ઽસ્તિ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધયોરેકત્ર સમવાયપ્રતીતિવિરહાત્ ।
નનુ ક્ષણિકો ઽપિ ભાવઃ---કિકર્મક્રિયાજનનસમર્થસ્વભાવઃ, અતત્સ્વભાવો ? વેતિ 1028પ્રાચીં કલ્પનાં 1020નાતિવર્તતે ।
તત્રાર્ઽથક્રિયાજનનસમર્થસ્વભાવસ્ય સહકારિવ્યપેક્ષા ન સ્યાત્ ।
ન હ્યસમર્થાદર્થાદર્થક્રિયોદીયતે ।
શ્રૂયતાં પરમરહસ્યં સૌગતાનામ્--- 1030અન્ત્યક્ષણં પ્રાપ્તોર્ઽથક્રિયાજનનસમર્થસ્વભાવ એવ ભાવઃ 1031કાર્યમપ્યેકમેવાઽરભતે ।
કિમિતિ તર્હિ સહકારિભિર્વિનાપિ ન કરોતિ ।
નિરપેક્ષસ્ય જનકત્વે, સહકારિતાપિ તસ્ય કીદૃશીતિ ન કરોતિ ।
નિરપેક્ષસ્ય જનકત્વે, સહકારિતાપિ તસ્ય કીદૃશીતિ વક્તવ્યમ્ ।
અત્ર વદામઃ---યત્તાવદિદમુક્તમ્---વિનાપિ સહકારિભિઃ કિમિતિ ન કરોતીતિ ।
તત્તાવત્ સુગતમતકૌશલવિરહવિજમ્ભિતમ્ ।
ક્ષણિકો હિ ભાવો ન સહકારિભિવ્રિનાસ્તિ ।
કથમસન્ 1032કરિષ્યતિ ।
યસ્ત્વસ્તિ, નાસૌ સ ઇતિ, ન કિઞ્ચિત્ ક્ષીણમ્ ।
સહકારિભિર્વિના કિમિતિ ન ભવત્યેવેતિ પર્યનુયોગે, હેતુસ્વભાવૈરુત્તરં વાચ્યમ્---તે1033 તથા ભવન્તિ, ભાવયન્તિ ચેતિ ।
એકકાર્યકારિતા ચાન્ત્યક્ષણવર્તિનાં સહકારિતા ।
નનુ તે ઽપ્યન્યનિરપેક્ષા એવ જનકાઃ કિમિતિ ન કાર્યાન્તરમારભન્તે ।
અત્રાપિ વયમનીશાઃ---ભાવાસ્તુ યદારભન્તે, તદારભન્તામિત્યનુમન્તુમેવ વયં પ્રભવામઃ ।
તે ચામી જનકા અપિ 1034સન્તસ્તદેવ જનયન્તીતિ, પશ્યતામસ્માકં તાવત્યેવાભ્યુપગમઃ ।
નન્વેકેન કૃતે, અપરઃ કિં કરોતીતિ ? ભવેદેતદેવં પર્યાયેણાર્ઽથક્રિયાયામ્, સહક્રિયાયાન્તુ કૃત ઇત્યેવ નાસ્તિ ।
નન્વેવમેકસ્માદપિ તત્સિદ્ધેઃ, કિમપરે કૃર્વન્તિ ।
નૈતદેવમ્ ।
ન તે પ્રેક્ષાપૂર્વકારિણઃ, યેનૈવં પર્યાલોચયેયુઃ ।
અન્યો ઽપીદં કર્તુમસ્માભિરપિ વિના સમર્થઃ, વયમિહ ન પ્રભવામ ઇતિ ।
તે તુ હેત્વધીનસન્નિધાના ન ભવિતું ન ક્ષમન્ત ઇતિ કાનુપપત્તિઃ ।
નનુ કથમેકં કાર્યમનેકસ્માદુત્પદ્યતે ।
કારણભેદ એવ હિ કાર્યસ્ય ભેદે હેતુઃ, અન્યથાઽકસિમકત્વાપત્તેઃ ।
ઉચ્યતે, ન સહકારિકારણભેદાદ્ ભેદઃ કાર્યસ્ય, કિન્તુ સામાગ્રીભેદાદિતિ, 1035હેતુબિન્દૌ કૃતપરિશ્રમાણામનાયાસસમધિગમ્યમ્ ।
તસ્માન્ન ક્ષણિકત્વે ઽપ્યક્ષણિકત્વપક્ષસદૃક્ષપર્યનુયોગાવકાશઃ ।
બીજાદીનાં હિ ક્ષણપરમ્પરાપરિણામેન 1036તાદૃશઃ ક્ષણસ્સઞ્જાયતે ।
યતો ઽનપેક્ષિતહેત્વન્તરપ્રવૃત્તેરનન્તરમઙ્કુરં પ્રાદુર્ભવતિ ।
નન્વેવમપિ પરા-પરેષુ બીજાદિક્ષણેષુ"તદેવેદમિ"તિ પ્રત્યભિજ્ઞા નોપપદ્યતે ।

અપિ ચ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યક્ષવિરોધે કથમનુમાનમાત્માનં લભત ઇત્યપિ ન વાચ્યમ્ ।
1037આત્મલાભે વા બહ્નાવપિ શૈત્યાનુમાનપ્રસઙ્ગઃ ।
સમાધિરભિધીયતે---યે તે ક્ષણાઃ, તેષામાત્યન્તિકં ભેદં સુસદૃશતયા દૃષ્ટમપિ પ્રત્યાકલાયિતુમનીશસ્ય ભેદગ્રહણનિબન્ધનો ઽભેદવ્યવહારઃ1038 પ્રવર્તતે, શુક્તિકાયામિવ રજતવ્યવહારઃ ।
ન ચાનુમાનોદયિવિરોધઃ, અર્થક્રિયાયા અન્યથાનુપપત્તેઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞા તુ ભેદાગ્રહણેનાપ્યુપપદ્યત ઇતિ નિરવદ્યમ્ ।
અત એવ ચ વૃદ્ધા વદન્તિ---"ભવતિ ચ પ્રત્યક્ષાદપ્યનુમાનં બલીય" ઇતિ ।
યુક્તઞ્ચેદમેવ પશ્યામઃ ।
"તદેવેદમિ"ત્યેકવિજ્ઞાનોદયે1039 કારણાભાવાત્1040, ઇન્દ્રિયં સન્નિહિતે વ્યાપ્રિયતે, ન પુનઃ પૂર્વકાલસમ્બન્ધિતા-1041રૂપાં તત્તમુપસ્પૃશતિ, પૂર્વાનુભવભાવિતા ચ ભાવના નેદન્તામપરકાલયોગાત્મિકામ્---ઇતિ ।
તદિદં જ્વાલાપ્રત્યભિજ્ઞાનેન વ્યાખ્યાતમ્ ।
અપિ ચ કૃતકાનાં ભાવાનામવશ્યમ્ભાવી વિનાશઃ પ્રતીયતે ।
અતો ઽપિ શક્યા ક્ષણભઙ્ગિતાનુમાતુમ્ ।
તથાહિ---યદ્યેષાં ધ્રુવભાવિની, તત્ર તેષાં હેત્વન્તરાપેક્ષા નાસ્તિ ।
ધ્રુવભાવી ચ કૃતકાનાં વિનાશ ઇતિ, વિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધલિઙ્ગકમનુમાનં વિનાશસ્ય હેત્વન્તરાપેક્ષિતાં પ્રતિક્ષિપિત ।
ધ્રુવભાવિતા હિ નિષિધ્યમાનહેત્વન્તરાપેક્ષિત્વવિરુદ્ધનિરપેક્ષત્વવ્યાપ્તોપલબ્ધા1042 વિનાશસ્ય હેત્વન્તરાનપેક્ષિતામુપસ્થાપયતિ ।
સા ચ સ્વવિરુદ્ધં હેત્વનતરાપેક્ષિત્વં નિરાકરોતિ ।
યે હિ હેત્વન્તરપેક્ષાઃ, તે ધ્રુવભાવિનો ન ભવન્તિ ।
યથા--- વાસસિ રાગાદયઃ ।
અતો હેત્વન્તરોપક્ષિત્વવિરુદ્ધતન્નિરપેક્ષત્વવ્યાપ્તધ્રુવભાવિત્વસ્ય યોપલબ્ધિઃ, સૈવાધ્રુવભાવિત્વસ્યાનુપલબ્ધિઃ ।
અધ્રુવભાવિત્વસ્યાનુપલબ્ધેઃ, વિનાશસ્ય હેત્વન્તરાપેક્ષા નાસ્તિ ।
તથા યદિ ભાવા અપિ સ્વહેતુભ્યો હેત્વન્તરં વિનાશં પ્રત્યપેક્ષેરન્, તતસ્તસ્ય હેત્વન્તરસ્ય સન્નિધાનનિયમે પ્રમાણાભાવાત્, કશ્ચિત્કૃતકો ઽપિ ન વિનશ્યેત્ ।
સ્વહેતોસ્તુ વિનશ્વરસ્યોદયે ઽનન્તરમેવાપવર્ગ ઇતિ, ક્ષણભઙ્ગુરત્વસિદ્ધિઃ ।
અપિ ચેદં ચિન્તનીયમ્, કિં કૃતકા ભાવાસ્સ્વહેતુભ્યસ્સમુપજાયમાના વિનશ્વરસ્વભાવા એવ જાયન્તે ? અવિનાશ્વરસ્વભાવા1043--- વા ? વિનશ્વર---સ્વભાવા ઉદયાનન્તરમેવ લીયન્ત ઇતિ ક્ષણભઙ્ગિનઃ ।
અવિનશ્વરસ્વભાવાસ્તુ ન કદાચિદ્વિનશ્યેયુઃ ।
ન ચ હેત્વન્તરાત્તેષાં 1044વિનાશઃ, વિકલ્પાસહત્વાત્ ।
સ હિ જાયમાનો વનાશો ભાવાદવ્યતિરેકી ? વ્યતિરેકી વા ।
ન તાવદવ્યતિરેકી, હેતુભેદાત્ ।
વ્યતિરેકિણિ તુ જાતે, ભાવસ્ય પ્રાગ્વદુપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
તેન તિરોધીયત ઇતિ કલ્પનાયામપિ, તિરોધાનં પ્રત્યેષં વિકલ્પો વાચ્ય1045 ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
એકદેશિમતેન ક્ષણિકત્વવાદનિરાસઃ ।
અત્ર1046 કેચિદેવં સમાદધતિ---"તદેવેદમિ"તિ તત્તેદન્તે પરસ્પરં સંવલિતે સમાકલયદેકં પ્રત્યભિજ્ઞાસમાખ્યાતં પ્રત્યક્ષવિજ્ઞાનં ક્ષણભઙ્ગાનુમાનં નિરુણદ્ધિ---ઇતિ ।
1047ન ચેદં સમીચીનમ્ ।
દ્વે એતે વિજ્ઞાને ગ્રહણ-સ્મરણરૂપે યથાયથં તત્તામાત્રે, ઇદન્તામાત્રે ચ વ્યાપ્રિયમાણે નાલમુભયાનુભવસમ્ભવસમયવર્તિતામર્થસ્યાવભાસયિતુમ્, પ્રતીતિવિરોધાત્ ।
યર્થૈવ ખલ્વભિન્નદેશકાલં વસ્ત્વેકતયા ચકાસ્તિ, તથા ભિન્નદેશકાલમપ્યેકતયૈવ પરિસ્ફુરતીતિ, તથાવિધસંવેદનોદયશ્ચ નૈકવિજ્ઞાનમન્તરેણેતિ, એકમેવેદં વિજ્ઞાનમુરરીકરણીયમ્ ।
કાર્યસદ્ભાવોપપાદનાયાપ્રતીતમપિ કારણં પરિકલ્પનીયમ્, ન પુનઃ કારણમુખનિરીક્ષણેન સ્પષ્ટદૃષ્ટકાર્યવિપર્યયઃ પર્યાલોચનીયઃ ।
તેન યદ્યપિ કવલાદિન્દ્રિયાત્, કેવલાત્ પૂર્વાનુભવસમાસાદિતજન્મનો ભાવનાભિધાનાત્ સંસ્કારાદ્વા નૈવંવિઘમિદં વિજ્ઞાનુમુદેતુમર્હતિ ।
તથાપિ તયોરન્યોન્યસમવધાનસમાસાદિતદશાન્તરયોરિદં કાર્યમિત્યાચાર્યા1048 મેનિરે ॥
ન ચેદમપ્યુચિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષમેવેવેદં ન ભવતીતિ, સત્યપિ સંસ્કારોપયોગે, ઇન્દ્રિયવ્યાપારાધીનજન્મતયાસ્ય પ્રથમસમાગમસમયભાવિનસ્સકલવાદિનામપહસ્તિતવિવાદાનાં પ્રત્યક્ષસમ્મતાદવિશેષાત્ ।
ન ચેદં પ્રમાણાભાસમિત્યત્ર કિઞ્ચન પ્રમાણમસ્તિ, બાધ-કારણદોષવિષયસંવેદનાન્તરવિરહાત્ ।
ન ચેદમેવાનુમાનં બાધકમિતિ ચિત્તમનુરજ્યતે, પરસ્પરાશ્રયદોષસમાસક્તેઃ ।
યાવત્ખલ્વેતદ્વિજ્ઞાનમબાધિતમ્, તાવદનુમાનમેવ નોદેતું પ્રભવતિ, સઞ્જાતે ચાનુમાને બાધિતામિદં ભવતીતિ, વિશદતરમિતરેતરાશ્રયત્વમ્1049 ।
અબાધિતવિષયતા1050 ચાપિ કારણમનુમાનોદયે, અન્યથા હુતવહે શીતતા કિમિતિ નાનુમીયતે ।
નન્વેવં તર્હિ કથં જ્વાલાદીનામેકત્વેનાવધારિતાનામનુમાનતો ભેદસિદ્ધિઃ ।
ભાટ્ટમતેન વસ્તુનો દ્વ્યાત્મકતોપન્યાસઃ ।
અત્ર સિદ્ધાન્તસારમુદીરયન્તિ---સમાન્ય-વિશેષાત્મકાનિ સર્વવસ્તૂનિ ।
તત્ર જ્વાલાદિષુ પ્રત્યક્ષં સામાન્યવિષયમ્, અનુમાનન્તુ વિશેષવિષયમિતિ, ભિન્નગોચરપ્રચારિણોઃ પ્રત્યક્ષા---નુમાનયોર્વિરોધાભાવાત્, ન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનોદયવિરોધઃ ।
કથં પુનરક્ષણિકસ્યાર્ઽથક્રિયાકારિતા ? ક્રમેણેતિ વદન્તિ ।
સ ખલુ સહકારિસમવધાનોપહિતવિશેષાં ભાવસ્તાં તામર્થક્રિયાં ક્રમેણૈવ સમપાદયતિ ।
નનુ વિકલ્પિતં-સહકારિભિઃ કિં વ્યતિરિક્તઃ, અવ્યતિરિક્તે વા વિશેષ આધીયત ઇતિ, દૂષણાનિ ચેહ વિકલ્પયુગલે પૂર્વમાવેદિતાનિ ।
1051અત્રાપિ ત એવ પ્રક્રિયામનુક્રમયન્તિ ।
નેદમસ્મન્મતમેકાન્તતોભિન્નન્યેવ સર્વવસ્તૂનિ, અભિન્નાનિ 1052વેતિ, કિન્તુ સર્વભાવેષુ ભેદા-ભેદૌ સઙ્ગિરામહે ।
તત્ર ભેદમાત્રવિકલ્પસમ્ભવીનિ1053 દૂષણાન્યભેદાશ્રયણેન પરિહૃતાનિ, અભેદમાત્રાશ્રિતાનિ ચભેદાવલમ્બનેનેતિ ।
નન્વેતૌ ભેદા-ભેદૌ કથમેકત્ર વિરોધિનૌ નિવિશેતે ॥
તત્રાઽહુઃ--- નેમૌ વિરોધિનૌ, સહદર્શનાત્ ।
સહાનવસ્થાનલક્ષણો હિ વિરોધઃ, અનવસ્થાનઞ્ચાદર્શનનિબન્ધનમ્ ।
અતો નાસ્તિ વિરોધઃ ।
તન્નિરાસઃ ।
1054તદિદમવિચારિતરમણીયમિતિ 1055પ્રભાકરગુરોર્નાનુમતમ્ ।
સ હિ દદર્શ---ભેદા-ભેદાવેવ તાવદેકત્ર ન સમ્ભવતઃ, વિરોધાત્ ।
ન હ્વિ તયોસ્સહદર્શનમુપપદ્યતે ।
એકાકારપ્રતીતિરેવ ખલ્વભેદદર્શનમ્, વિલક્ષણાકારપ્રતીતિશ્ચ ભેદદર્શનમ્ ।
તત્ર યદ્યેકાકારા પ્રતીતિઃ, તદા વિલક્ષણાકારપ્રતીતિર્નાસ્તિ ।
વિલક્ષણાકારે ચ પ્રતીતે, એકાકારપ્રતીતિરેવ નાસ્તિ ।
તેન ભિન્ના-ભિન્નવિશેષાશ્રયણેનાર્ઽથક્રિયાસમર્થનં ન ઘટત1056 ઇતિ ।
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનેનાનુમાનવિરોધઃ,1057 પ્રત્યભિજ્ઞાયા એવ પરીક્ષણીયત્વાત્ ।
દૃષ્ટા---શુક્તિકાયાં "તદેવેદં રજતમિ"તિ મતિઃ ।
સા ચ સાદૃશ્યવશેન ભેદાગ્રહણનિબન્ધનૈવેતિ યુક્તાત્રાપિ પરીક્ષા ।
તત્ર પરીક્ષ્યમાણસ્યાર્થક્રિયાનુપપત્ત્યા ક્ષણિકત્વે નિર્ણીતે, 1058સદૃશપરા---પરોત્પત્તિવિપ્રલમ્ભો ઽયમિતિ નિશ્ચીયતે ।
ભવતિ ચ વિમૃશતો ઽપિ1059 દિઙ્મોહાદિષ્વનુમાનવશેન જાતાયા અપિ પ્રતીતેર્વિપર્યયઃ ।
હુતવહાદિષુ ચૌષ્ણ્યપ્રતીતિરુપજાતા પરીક્ષ્યમાણાપિ નાન્યથોપપદ્યતે ઇતિ, ન વિપર્યયાનુમાનોદયઃ ।

તસ્માદલમનેન 1060વઞ્ચનાદર્શનેનાતિનિર્બન્ધેન1061 ।
સિદ્ધાન્તઃ ।
1062ગમ્ભીરતરગુરુદર્શનસાગરપારદૃશ્વાનસ્તુ સમ્પ્રતિ સમાધિમભિધતિ---સ્તમ્ભાદિષુ પ્રથમમનુભૂતેષુ પુનરન્તરા તિરોધાનાદિવશેન વિચ્છિન્નોપલમ્ભેષુ પુનરનુભવતઃ"સ એવાયમિ"તિ તાવજ્જાયતે મતિઃ ।
તત્ર યદ્યર્થક્રિયા સ્થિરાદપિ કથઞ્ચિદુપપદ્યતે, તતો ભેદાગ્રહણનિબન્ધનો ઽયમભેદવ્યવહાર ઇતિ કિમિતિ કલ્પ્યતે ।
ઉપપદ્યતે ચ સ્થિરાદપિ ભાવાત્ સહકારિવશોપજાતાગન્તુકક્રિયાદિરૂપવિશેષભાજઃ ક્રમેણાર્ઽથક્રિયા ।
સ ચ વિશેષો વ્યતિરિક્ત એવ ભાવાદર્થક્રિયાકારિણઃ ।
ન ચ સ એવાર્ઽથક્રિયાકારી, ભાવસ્તૂદાસ્ત ઇતિ ચતુરસ્ત્રમ્ ।
તથાવિધવિશેષાલીઢતૈવ તસ્ય સાધનતા, યદનન્તરમર્થક્રિયોદયઃ, તદ્વિશેષયોગિતયૈવ ભાવેષુ સાધનતવવ્યવહારો લૌકિકાનામ્ ।
કથં પુનરસૌ વિશેષસ્તસ્યેતિ વ્યપદિશ્યતે, તદાશ્રયતયૈવાનુમાનાત્ ।
કથં પુનસ્તદાશ્રયતૈવ ।
સ્વહેતુવશેનેતિ મતવા નિવર્તતાં ભવાત્, અલમસ્માભિર્દૂરમનુયાતૈઃ ।
અથ કસ્માદ્ભાવસ્યૈવ ભેદો નાનુમીયતે, પ્રત્યભિજ્ઞાનાનુગુણ્યાદિતિ વદામઃ ।
દૃષ્ટાનુસારિ ચાનુમાનમુચિતમ્, દૃષ્ટોપપત્તિમુખત્વાત્ ।
યથા ચાર્ઽથક્રિયા દૃશ્તે,1062 તથેદમપિ દૃશ્યતે સ્થાવરો ભાવ ઇતિ, તદનુગુણમનુમાનમુચિતમ્ ।
તેન સ્થાવરે ઽપ્યર્થક્રિયાવ્યાપકક્ર-યૌગપદ્યાનિવૃત્તેરસિદ્ધો વ્યાપકાનુપલમ્ભઃ, 1063તદસિદ્ધૌ ચ વિપર્યયે બાધકાભાવાત્, અસિદ્ધતન્માત્રાનુબન્ધિનીં ક્ષણિકતાં ન સત્તા સાધયિતુમલમ્, અનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
ન ચાર્ઽથક્રિયાકારિતૈવ સત્તા, કિન્તુ 1064પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતા ।
યતસ્સ્વરૂપસત્તા ચ પ્રમાણસમ્બન્ધયોગ્યતા ।
અતોર્ઽથક્રિયામકુર્વન્નપિ સન્નિતિ, ન કિઞ્ચિદવદ્યમ્ ।
યત્ત્વિદમુદિતમનપેક્ષા ભાવા વિનાશં પ્રતિ---ઇતિ ।
તદપિ વિમૃશ્યમાનં 1065 દહ્યમાનં જાતુષમિવાઽભરણં વિલીયતે1066 ।
કં ખલુ ભવન્તો વિનાશમભિમન્યન્તે ? પ્રધ્વંસાભાવો વિનાશ ઇતિ ચેત્---કઃ પુનઃ પ્રધ્વંસાભાવઃ ?"દધ્નિ ક્ષીરં નાસ્તીસ્ત્યે" વમાદિકા ભાવવિષયા સંવિદિતિ વદ્યુચ્યેત, તદામૃતકલાયામુદિતા નીતિરુદ્ધરણીયા1067 ।
ન હિ નાસ્તી"તિ બુદ્ધિરસ્તિ ।
કિન્તુ દધિસ્વરૂપમાત્રાનુભવ એવ સ્વયમ્પ્રકાશે નઞ્શબ્દપ્રયોગમાત્રમેવ, સૈવ હિ પયસો નાસ્તિતા, યા દૃશ્યે ઽપિ તસ્મિન્ દધિસ્વરૂપમાત્રોપલબ્ધિઃ ।
ન ચ તાં પ્રતિ પયસ એવ નિરપેક્ષસ્ય હેતુતા, અનુપનિપતિતે હેત્વન્તરે, પયસ એવોપલબ્ધે ।
ન ચેદં પયોનતરમુપલભ્યત ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્યાભેદસાધકત્વાત્ ।
નનુ ચ હેત્વન્તરાપેક્ષિત્વે ધ્રુવભાવિતા નોપપદ્યતે ।
ધ્રુવભાવિતા નોપપદ્યતે ।
ધ્રુવભાવિતૈવ કુતો ઽવગમ્યતે ? દર્શનાદિતિ ચેત્ ? હેત્વન્તરેણાપ્યવશ્યં ભવિતવ્યમિતિ, દર્શનાદેવાવગમ્યતામ્ ।
ન ચ બાલા વયં1068 યેનૈવંવિધવાદાદ્ ભીષયામહે ।
યત્પુનરિદં સ્વહેતુભ્યો ભાવાનામપિ નશ્વરાણામુત્પત્તૌ, હેત્વન્તરાયત્તે વિનાશે, વ્યતિરેકિણિ જાતે ઽપિ પૂર્વવત્ ભાવસ્યોપલબ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે---ઉક્તમસ્માભિઃ---યથા તન્માત્રોપલબ્ધિરેવ વિનાશ ઇતિ ।
તેન તસ્યા હેતુસદ્ભાવાત્ તયૈવ ભવિતવ્યમ્ ।
અનુપલબ્ધિરપિતસ્ય સૈવેત્યનુપલબ્ધિરેવ તસ્ય નોપલબ્ધિઃ, તન્નિબન્ધનશ્ચાભાવવ્યવહારો ઽપીતિ સર્વમનાકુલમ્ ।
સુગતાશીવિષવિષમક્ષણભઙ્ગવિષાનલાવલીઢસાયાઃ ।
મીમાંસાયાં વિહિતા1069 મર્મમયી જીવરક્ષેયમ્