પરમહંસોપનિષદ્ · અધ્યાય 1

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અથ યોગિનાં પરમહંસાનાં કોઽયં માર્નસ્તેષં કા સ્થિતિરિતિ નારદો ભગવન્તમુપગત્યોવાચ । તં ભગવાનાહ । યોઽયં પરમહંસમાર્ગો લોકે દુર્લભતરો ન તુ બાહુલ્યો યદ્યેકો ભવતિ સ એવ નિત્યપૂતસ્થઃ સ એવ વેદપુરુષ ઇતિ વિદુષો મન્યન્તે મહાપુરુષો યચ્ચિત્તં તત્સર્વદા મય્યેવાવતિષ્ઠતે તસ્માદહં ચ તસ્મિન્નેવાવસ્થીયતે । અસૌ સ્વપુત્રમિત્રકલત્રબન્ધ્વાદીઞ્છિખાયજ્ઞ૊પવીતં સ્વાધ્યાયં ચ સર્વકર્માણિ સંન્યસ્યાયં બ્રહ્માણ્ડં ચ હિત્વા કૌપીનં દણ્ડમાચ્છાદનં ચ સ્વશરીરોપભોગાર્થાય ચ લોકસ્યોપકારાર્થાય ચ પરિગ્રહેત્ । તચ્ચ ન મુખ્યોઽસ્તિ કોઽયં મુખ્ય ઇતિ ચેદયં મુખ્યઃ

ન દણ્ડં ન શિખાં ન યજ્ઞ૊પવીતં ન ચાચ્છાદનં ચરતિ પરમહંસઃ । ન શિતં ન ચોષ્ણં ન સુખં ન દુઃખં ન માનાવમાને ચ ષડૂર્મિવર્જં નિન્દાગર્વમત્સરદમ્મદર્પેચછાદ્વેષસુખદુઃખકામકોધલોભમોહહર્ષાસૂયાહઙ્કારાદીંશ્ચ હિત્વા સ્વવપુઃ કુણપમિવ દૃશ્યતે યતસ્તદ્વપુરપધ્વસ્તં સંશયવિપરીતમિથ્યાજ્ઞાનાનાં યો હેતુસ્તેન નિત્યનિવૃત્તસ્તન્નિત્યબોધસ્તત્સ્વયમેવાવસ્થિતિસ્તં શાન્તમચલમદ્વયાનન્દવિદ્ઘન એવાસ્મિ । તદેવ મમ પરમ્ધામ તદેવ શિખા ચ તદેવોપવીત ચ । પરમાત્માત્મનોરેકત્વજ્ઞાનેન તયોર્ભેદ એવ વિભગ્નઃ સા સન્ધ્યા

સર્વાન્કામાન્પરિત્યજ્ય અદ્વૈતે પરમસ્થિતિઃ । જ્ઞાનદણ્ડો ધૃતો યેન એકદણ્ડી સ ઉચ્યતે । કાષ્ઠદણ્ડો ધૃતો યેન સર્વાશી જ્ઞાનવર્જિતઃ । તિતિક્ષાજ્ઞાનવૈરાગ્યશમદિગુણવર્જિતઃ । સ યાતિ નરકાન્ધોરાન્મહારૌરવસંજ્ઞકાન્ । ઇદમન્તરં ઙ્યાત્વા સ પરમહંસઃ

આશામ્બરો ન નમસ્કર૊ ન સ્વાહાકારો ન સ્વાધાકાર૊ ન નિન્દા ન સ્તુતિર્યાદૃચછિકો ભવેદ્ભિક્ષુઃ । નાવાહનં ન વિસર્જનં ન મન્ત્રં ન ધ્યાનં નોપાસનં ચ । ન લક્ષ્યં નાકક્ષ્યં ન પૃથગ્નાપૃથગહં ન ન ત્વં ન સર્વં ચાનિકેતસ્થિરમતિરેવ સ ભિક્ષુઃ સૌવર્ણાદીનાં નૈવ પરિગ્રહેન્ન લોકં નાવલોકં ન ચાઽઽબાધકં ક ઇતિ ચેદ્બાધકોઽસ્ત્યેવ । યસ્માદ્ભિક્ષુર્હિરણ્યં રસેન દૃષ્ટં ચેત્સ બ્રહ્મહા ભવેત્ । યસ્માદ્ભિક્ષુર્હિરણ્યં રસેન સ્પૃષ્ટં ચેત્સ પૌલ્કસ૊ ભવેદ્યસ્માદ્ભિક્ષુર્હિરણ્યં રસેન ગ્રાહ્યં ચેત્સ આત્મહા ભવેત્ । તસ્માદ્ભિક્ષુર્હિરણ્યં રસેન ન દૃષ્ટં ચ ન સ્પૃષ્ટં ચ ન ગ્રાહ્યં ચ । સર્વે કામા મનોગતા વ્યાવર્તન્તે । દુઃખે નોદ્વિગ્નઃ સુખે ન સ્પૃહા ત્યાગો રાગે સર્વત્ર શુભાશુભયોરનભિસ્નેહો ન દ્વેષ્ટિ ન મોદં ચ । સર્વેષામિન્દ્રિયાણાં ગતિરુપરમતે ય આત્મન્યેવાવસ્થીયતે યત્પૂર્ણાનન્દૈકબોધસ્તદ્બ્રહ્મૈવાહમસ્મીતિ કૃતકૃત્યો ભવતિ કૃતકૃત્યો ભવતિ

ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ શ્રીપરમહંસોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય