પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 1.81

વૈશંપાયન ઉવાચ-।
ઉદ્ભવં લોહિતાંગસ્ય સંતોષં તુ જનેષુ ચ।
પ્રભાવં વૈભવં તેજઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

વ્યાસ ઉવાચ-।
હરાંશસંભવો દેવઃ કુજાતઃ પૃથિવીસુતઃ।
સત્ત્વસ્થસ્સત્વસંપૂર્ણશ્શૂરઃ શક્તિધરો ભુવિ

તીક્ષ્ણઃ ક્રૂરગ્રહો દેવો લોહિતાંગઃ પ્રતાપવાન્।
કુમારો રૂપસંપન્નો વિદ્યુત્પાતમયઃ પ્રભુઃ

અનેન ભર્જિતા દૈત્યાઃ ક્રવ્યાદાય સુરદ્વિષઃ।
દશાયોગાચ્ચ મનુજા ઉદ્ભિજ્જાઃ પશુપક્ષિણઃ

વૈશંપાયન ઉવાચ-।
શંભોરેષ કથં જાતઃ કથં જાતો મહીસુતઃ।
ગ્રહો દેવઃ કથં ક્રૂર એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્

કથમસ્ય ભવેત્તુષ્ટિઃ સર્વલોકેષુ સર્વદા।
ગુરો મય્યાપ્તભાવે તુ વદ નિસ્સંશયં મુખાત્

વ્યાસ ઉવાચ-।
હિરણ્યાક્ષકુલે ધીમાનસુરાણાં ચ પાર્થિવઃ।
અંધકેતિ સમાખ્યાતો દૈત્યઃ સર્વસુરાંતકૃત્

જાતો વિષ્ણુવરાદેવ જાતો વિષ્ણુપરાક્રમઃ।
તેનૈવ નિર્જિતા દેવાસ્સેન્દ્રાઃ ક્રતુભુજઃ ક્રમાત્

તતો દેવા વિધિં ગત્વા વચનં ચેદમબ્રુવન્।
અન્ધકેનૈવ ચાસ્માકં હૃતં રાજ્યં સુખં મખઃ

તસ્માત્તસ્ય વધોપાય ઉચ્યતાં તદ્વિધીયતામ્।
અથ ધાતાઽબ્રવીદ્વાક્યં દેવાનસ્ય ચ નૈધનમ્

નાસ્તિ વિષ્ણુવરાદેવ પીયૂષસ્ય ચ ભક્ષણાત્।
કિંતુ તસ્યાસુરત્વસ્ય યથા પરિભવો ધ્રુવમ્

કુર્વે લોકહિતાર્થાય શ્રદ્ધાં કામસમન્વિતામ્।
વિચિકિત્સા તુ તત્રૈવ સર્વાસ્ત્રીરતિગચ્છતિ

ત્યક્ત્વૈકાં પાર્વતીં દુર્ગાં ન તસ્ય માનસં સ્થિરમ્।
તતઃ ક્રુદ્ધો જગત્સ્વામી તં ચ વૈરૂપ્યતાં નયેત્

તતોઽસુરત્વં સંત્યજ્ય ગણસ્તસ્ય ભવિષ્યતિ।
એવમુક્ત્વા પ્રજાધ્યક્ષઃ શ્રદ્ધાં કામસમન્વિતામ્

વિચિકિત્સાં સ્વમાયાં ચ પ્રેષયામાસ તં પ્રતિ।
તતો વિચેષ્ટિતઃ કામાદ્યોષાન્વેષણતત્પરઃ

સ્વદારાન્પરયોષાં ચ નાપશ્યદ્વિચિકિત્સયા।
તતો માયાપ્રયુક્તોસૌ ત્રૈલોક્યં વિચચાર હ

દૃષ્ટં ચ હિમવત્પૃષ્ઠે સ્ત્રીરત્નં ચાતિશોભનં।
દૃષ્ટ્વા ચ પાર્વતીં દૈત્યઃ કામસ્ય વશગોઽભવત્

જ્ઞાનલોપાત્તતો દુર્ગાં ગ્રહીતું તાં સ ચેચ્છતિ।
ઉમા ચ કોટવીરૂપં કૃત્વા દેહસ્ય ચાત્મનઃ

ઈશ્વરસ્યાંતિકસ્થા ચ ગ્રહીતું તાં સસાર સઃ।
તતઃ કામવિચેતાશ્ચ ઉન્મત્તીકૃતચેતનઃ

ન જહાતિ શિવાં ધાત્રીં પાર્વતીં દૈત્યપુંગવઃ।
તતો ધ્યાનાત્સમાગમ્ય મિલિતઃ પાર્વતીં ધવઃ

દૃષ્ટ્વા તં ચ સ દૈત્યેન્દ્રઃ પ્રગતસ્તુ સ્વમાલયમ્।
સજ્જીકૃત્ય સ્વયોધાંશ્ચ શંભું જેતું સમુત્સુકઃ

ગૌરીમેવ સમાનેતું કામમોહાદચેતનઃ।
એતચ્છ્રુત્વા તુ ત્રિદશા ગત્વા તં નંદિનેરિતાઃ

અકુર્વંશ્ચ મહદ્યુદ્ધં ઘોરં લોકભયંકરમ્।
દૈત્યાન્રણે મૃતાંસ્તત્ર દૈત્યાચાર્યો હ્યજીવયત્

એતદ્વૃત્તં તુ કૈલાસે સર્વે ચૈવ ન્યવેદયન્।
ક્રોધાચ્છંભુસ્તદા વાક્યં નંદિનં નિજગાદ હ

ગચ્છ દૈત્યાલયં વીર દ્રુતમેવ મમાજ્ઞયા।
પશ્યતાં સર્વદૈત્યાનાં દૈત્યેંદ્રસ્ય ચ સંસદિ

ગૃહીત્વા ચિકુરેઽત્યર્થં ભાર્ગવં તં દુરાત્મકમ્।
લબ્ધ્વા ચાસ્મત્સકાશં વૈ વિહ્વલં ચાનય ક્ષણાત્

તતો નંદીશ્વરઃ શ્રીમાન્પાર્વતીપતિનેરિતઃ।
કાવ્યં તં કુંતલે ધૃત્વા દૈત્યાનાં પુરતો બલાત્

આનયંતં ચ તં દૈત્યા જઘ્નુઃ પ્રહરણૈઃ શરૈઃ।
ન શેકુસ્તે રુજાં કર્તું નંદિનો બલશાલિનઃ

દેવાનામગ્રતો નંદી ગૃહીત્વા તં ચ કુંતલે।
હરસ્ય પુરતો હૃષ્ટઃ સહ તેન સમાયયૌ

ગૃહીત્વા ભાર્ગવં શંભુરસુરાણાં ગુરું રુષા।
અગિલદ્રૌદ્રમૂર્તોઽસૌ કાલાંતકસમઃ પ્રભુઃ

તતો દૈત્યપતિઃ ક્રુદ્ધઃ સર્વસૈન્યવૃતો બલી।
દુદ્રાવ શંકરં તત્ર ઘોરૈઃ પ્રહરણાદિભિઃ

ત્રિદશાશ્ચ તથા ક્રુદ્ધાસ્તતો વિદ્યાધરાદયઃ।
પ્રયયુઃ સમરં તત્ર દૈત્યાનાં ચ ભૃશં રુષા

એતસ્મિન્નંતરે ઘોરં યુદ્ધં ભીષ્મં સમુત્થિતમ્।
દેવદાનવયોરેવં સર્વલોકભયંકરમ્

તતઃ પ્રત્યયિતાસ્ત્રૈશ્ચ દેવા નિઘ્નંતિ દાનવાન્।
દનુજા નિર્જરાંસ્તત્ર વિનિઘ્નંતિ મહાહવે

શાતકુંભમયાઙ્ગૈસ્તે શરૈર્વજ્રસમાનકૈઃ।
બિભિદૂ રત્નપુંખૈશ્ચ પરસ્પરજયૈષિણઃ

દીપયંતિ ભૃશં કાંતૈસ્તદ્ગાત્રાણિ નભાંસિ ચ।
વીર્યવંતો મહાદૈત્યા ન મોઘૈરસ્ત્રસંચયૈઃ

હત્વા ચ પાતયામાસુઃ કાશ્યપાઃ સુરસત્તમાઃ।
જગદ્વ્યાપ્તં મહાસૈન્યં બલાયુધસુસંવૃતમ્

નીતં ક્ષયં સુરૈઃ સર્વૈઃ શસ્ત્રૈઃ પ્રત્યયિતૈઃ ક્ષણાત્।
સ્વયં ચ યુધ્યમાનેન મહાદેવેન યત્નતઃ

શૂલોદ્ધૃતોપિ સુચિરમવિનષ્ટોઽથ નમ્રધીઃ।
અન્ધકો ગણતાં નીત્વા કૃતો ભૃંગીરિટિર્દ્વિજ

તતો દેવાન્સમાભાષ્ય શુક્રમુદ્ગીર્ણવાન્શિવઃ।
ભૂમૌ નિપતિતો ગર્ભસ્તતો ભૌમ ઇતિ સ્મૃતઃ

શુક્રશ્શિવં સમાભાષ્ય ગતો દૈત્યાન્મુદાન્વિતઃ।
એવં ભૌમસ્સમુત્પન્નો હરાંશો ભૂસમુદ્ભવઃ

તસ્ય પૂજા ચતુર્થ્યાં તુ ભૌમવારે ચ સુવ્રતૈઃ।
દશાદ્યરિષ્ટે ચ તથા ગોચરેઽનિષ્ટરાશિગે

ત્રિકોણે મંડલે ચૈવ રક્તપુષ્પાનુલેપનૈઃ।
એવં વૈ પૂજિતો ભૌમઃ પ્રયચ્છતિ મતિં ધનમ્

પુત્રાન્સુખંયશશ્ચૈવકિંભૂયઃશ્રોતુમિચ્છસિ।
વ્યાસ ઉવાચ-।
એતદ્વઃ કથિતં શિષ્યા ધર્માખ્યાનં શુભાવહમ્

યચ્છ્રુત્વા ન પુનર્ભૂયો જાયતે મ્રિયતેપિ વા।
દ્વિજાતીનાં પુણ્યદં ચ સંસેવ્યં ચ શુભેપ્સુભિઃ

યથાસુખં ચ ગચ્છધ્વં કૃતકૃત્યા મમાજ્ઞયા।
બ્રહ્મોવાચ-।
એવં વિશ્રાવ્ય ભગવાન્વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ

નિર્ણીય ધર્મં વિવિધં શમ્યાપ્રાસમગાત્સુત।
ત્વમપિ શ્રદ્ધયા વત્સ જ્ઞાત્વા તત્ત્વં યથાસુખમ્

વિહરસ્વ યથાકાલં ગાયમાનો હરિં મુદા।
લોકાન્ધર્મં ચોપદિશન્પ્રીણયન્જગતાં ગુરુમ્

પુલસ્ત્ય ઉવાચ-।
ઇત્યુક્તઃ પ્રયયૌ ભૂપ નારદો ગંધમાદનમ્।
નારાયણં મુનિવરં દ્રષ્ટું બદરિકાશ્રમે

ઇતિ શ્રીપાદ્મપુરાણે પ્રથમે સૃષ્ટિખંડે ભૌમોત્પત્તિપૂજનં નામૈકાશીતિતમોઽધ્યાયઃ