પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · શ્લોક 8.21-266

સંસ્કારસ્.ત્રિવિધો.વેગો.ભાવના.સ્થિતિસ્થાપકશ્.ચ.।
તત્ર.વેગો.મૂર્તિમત્સુ.પઞ્વસુ.દ્રવ્યેષુ.નિમિત્તવિશેષાપેક્ષાત્.કર્મણો.જાયતે.નિયતદિક્ક્રિયાપ્રબન્ધહેતુઃ.સ્પર્શવદ્.દ્રવ્યસમ્યોગવિશેષવિરોધી.ક્વચિત્.કારણગુણપૂર્વક્રમેણોત્પદ્યતે.।
ભાવનાસંજ્ઞકસ્.ત્વ્.આત્મગુણો.દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતેષ્વ્.અર્થેષુ.સ્મૃતિપ્રત્યભિજ્ઞાનહેતુર્.ભવતિ.જ્ઞાનમદ્.અદુહ્ખાદિવિરોધી.।
પટ્વભ્યાસાદરપ્રત્યયજઃ.પટુપ્રત્યયાપેક્ષાદ્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાદ્.આશ્ચર્યે.ઽર્થે.પટુઃ.સંસ્કારાતિશયો.જાયતે.।
યથા.દાક્ષિણાત્ય્.અસ્યોષ્ટ્રદર્શનાદ્.ઇતિ.।
વિદ્યાશિલ્પવ્યાયામાદિષ્વ્.અભ્યસ્યમાનેષુ.તસ્મિન્ન્.એવાર્થે.પૂર્વપૂર્વસંસ્કારમ્.અપેક્ષમાણાદ્.ઉત્તરોત્તરસ્માત્.પ્રત્યયાદ્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાત્.સંસ્કારાતિશયો.જાયતે.।
પ્રયત્નેન.મનશ્.ચક્ષુષિ.સ્થાપયિત્વા.ઽપૂર્વમ્.અર્થમ્.દિદૂક્ષમાણસ્ય.વિદ્યુત્.સમ્પાતદર્શનવદ્.આદરપ્રત્યયઃ.તમ્.અપેક્ષમાણાદ્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાત્.સંસ્કારાતિશયો.જાયતે.।
યથા.દેવહ્રદેરાજતસૌવર્ણપદ્મદર્શનાદ્.ઇતિ.।
સ્થિતિસ્થાપકસ્.તુ.સ્પર્શવદ્.દ્રવ્યેષુ.વર્તમાનો.ઘનાવયવસન્નિવેશવિશિષ્ટેષુ.કાલાન્તરાવસ્થાયિષુ.સ્વાશ્રયમ્.અન્યથાકૃતમ્.યથાવસ્થિતમ્.સ્થાપયતિ.।
સ્થાવરજઙ્ગમવિકારેષુ.ધનુહ્શાખાશૃઙ્ગદન્તાસ્થિસૂત્રવસ્ત્રાદિષુ.ભુગ્નસંવર્તિતેષુ.સ્થિતિસ્થાપકસ્ય.કાર્યમ્.સંલક્ષ્યતે.।
નિત્યાનિત્યત્વનિષ્પત્તયોસ્યાપિ.ગુરુત્વવત્.॥