પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 8.12.2

અક્ષાણીન્દ્રિયાણિ.ઘ્રાણરસનચક્ષુસ્ત્વક્છ્રોત્રમનાંસિ.ષટ્.।.તદ્.ધિ.દ્રવ્યાદિષુ.પદાર્થેષૂત્પદ્યતે.।

દ્રવ્યે.તાવદ્.દ્વિવિધે.મહત્ય્.અનેકદ્રવ્યવત્ત્વોદ્ભૂતરૂપપ્રકાશચતુષ્ટયસન્નિકર્ષાદ્.ધર્માદિસામગ્ર્યે.ચ.સ્વરૂપાલોચનમાત્રમ્.।

સામાન્યવિશેષદ્રવ્યગુણકર્મવિશેષણાપેક્ષાદ્.આત્મમનઃ.સન્નિકર્ષાત્.પ્રત્યક્ષમ્.ઉત્પદ્યતે.સદ્.દ્રવ્યમ્.પૃથિવી.વિષાણી.શુક્લો.ગૌર્.ગચ્છતીતિ.।

રૂપરસગન્ધસ્પર્શેષ્વ્.અનેકદ્રવ્યસમવાયાત્.સ્વગતવિશેષાત્.સ્વાશ્રયસન્નિકર્ષાન્.નિયતેન્દ્રિયનિમિત્તમ્.ઉત્પદ્યતે.।.તેનૈવોપલબ્ધિઃ.।

બુદ્ધિસુખદુહ્ખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નાનામ્.દ્વયોર્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાદ્.ઉપલબ્ધિઃ.।.ભાવદ્રવ્યત્વગુણત્વકર્મત્વાદીનામ્.ઉપલભ્યાધારસમવેતાનામ્.આશ્રયગ્રાહકૈર્.ઇન્દ્રિયૈર્.ગ્રહણમ્.ઇત્ય્.એતદ્.અસ્મદાદીનામ્.પ્રત્યક્ષમ્.।

અસ્મદ્વિશિષ્ટાનામ્.તુ.યોગિનામ્.યુક્તાનામ્.યોગજધર્માનુગૃહીતેન.મનસા.સ્વાત્માન્તરાકાશદિક્કાલપરમણુવાયુમનસસ્સુ.તત્સમવેતગુણકર્મસામાન્યવિશેષેષુ.સમવાયે.ચાવિતથમ્.સ્વરૂપદર્શનમ્.ઉત્પદ્યતે.।

વિયુક્તાનામ્.પુનશ્.ચતુષ્ટયસન્નિકર્ષાદ્.યોગજધર્માનુગ્રહસામર્થયાત્.સૂક્ષ્મવ્યવહિતવિપ્રકૃષ્ટેષુ.પ્રત્યક્ષમ્.ઉત્પદ્યતે.।

તત્ર.સામાન્યવિશેષેષુ.સ્વરૂપાલોચનમાત્રમ્.પ્રત્યક્ષમ્.પ્રમાણમ્.પ્રમેયા.દ્રવ્યાદયઃ.પદાર્થાઃ.પ્રમાનાત્મા.પ્રમિતિર્.દ્રવ્યાદિવિષયમ્.જ્ઞાનમ્.।

સામાન્યવિશેષજ્ઞાનોત્પત્તાવ્.અવિભક્તમ્.આલોચનમાત્રમ્.પ્રત્યક્ષમ્.પ્રમાણમ્.અસ્મિન્.નાન્યત્પ્રમાણાન્તરમ્.અસ્તિ.અફલરૂપત્વાત્.।

અથવા.સર્વેષુ.પદાર્થેષુ.ચતુષ્ટયસન્નિકર્ષાદ્.અવિતથમ્.અવ્યપદેશ્યમ્.યજ્જ્ઞાનમ્.ઉત્પદ્યતે.તત્પ્રત્યક્ષમ્.પ્રમાણમ્.પ્રમેયા.દ્રવ્યાદયઃ.પદાર્થાઃ.પ્રમાતાત્મા.પ્રમિતિર્.ગુણદોષમાધ્યસ્થ્યદર્શનમ્.ઇતિ.॥

યદનુમેયેન.સમ્બદ્ધમ્.પ્રસિદ્ધમ્.ચ.તદન્વિતે.।

તદભાવે.ચ.નાસ્ત્ય્.એવ.તલ્લિઙ્ગમ્.અનુમાપકમ્.॥

વિપરીતમ્.અતો.યત્.સ્યાદ્.એકેન.દ્વિતયેન.વા.।

વિરુદ્ધાસિદ્ધસન્દિગ્ધમ્.અલિઙ્ગમ્.કાશ્યપો.ઽબ્રવીત્.॥

એવમ્.સર્વત્ર.દેશકાલાવિનાભૂતમ્.ઇતરસ્ય.લિઙ્ગમ્.।.શાસ્ત્રે.કાર્યાદિગ્રહણમ્.નિદર્શનાર્થમ્.કૃતમ્.નાવધારણાર્થમ્.કસ્માદ્યૂતિર્.એકદર્શનાત્.।

તદ્યથા.અધ્વર્યુર્.ઓંશ્રાવયન્.વ્યવહિતસ્ય.હોતુર્.લિઙ્ગમ્.ચન્દ્રોદયઃ.સમુદ્રવૃદ્ધેઃ.કુમુદવિકાશસ્ય.ચ.શરદિ.જલપ્રસાદો.ઽગસ્ત્યોદયસ્યેતિ.।

એવમાદિ.તત્.સર્વમ્.અસ્યેદમ્.ઇતિ.સમ્બન્ધમાત્રવચનાત્.સિદ્ધમ્.।.તત્.તુ.દ્વિવિધમ્.।.દૃષ્ટમ્.સામાન્યતો.દૃષ્ટમ્.ચ.।

તત્ર.દૃષ્ટમ્.પ્રસિદ્ધસાધ્યયોર્.અત્યન્તજાત્યભેદે.ઽનુમાનમ્.।.યથા.ગવ્ય્.એવ.સાસ્નામાત્રમ્.ઉપલભ્ય.દેશાન્તરે.ઽપિ.સાસ્નામાત્રદર્શનાદ્.ગવિ.પ્રતિપત્તિઃ.।

યથા.કર્ષકવણિગ્રાજપુરુષાણામ્.ચ.પ્રવૃત્તેઃ.ફલવત્ત્વમ્.ઉપલભ્ય.વર્ણાશ્રમિણામ્.અપિ.દૃષ્ટમ્.પ્રયોજનમ્.અનુદ્દિશ્ય.પ્રવર્તમાનાનામ્.ફલાનુમાનમ્.ઇતિ.।

તત્ર.લિઙ્ગદર્શનમ્.પ્રમાણમ્.પ્રમિતિર્.અગ્નિજ્ઞાનમ્.।.અથવાગ્નિજ્ઞાનમ્.એવ.પ્રમાણમ્.પ્રમિતિર્.અગ્નૌ.ગુણદોષમાધ્યસ્થ્યદર્શનમ્.ઇત્ય્.એતત્.સ્વનિશ્ચિતાર્થમ્.અનુમાનમ્.।

તત્.તુ.પ્રસ્તારેણ.દેવર્ષીણામ્.કદાચિદ્.એવ.લૌકિકાનામ્.યથા.કન્યકા.બ્રવીતિ.શ્વો.મે.ભાતા.ઽઽગન્તિ.હૃદયમ્.મે.કથયતીતિ.॥

અથ.લિઙ્ગાનપેક્ષમ્.ધ્રમાદિષુ.દર્શનમ્.ઇષ્ટમ્.તદ્.અપિ.પ્રત્યક્ષાર્ષયોર્.અન્યતરસ્મિન્ન્.અતર્ભૂતમ્.ઇત્ય્.એવમ્.બુદ્ધિર્.ઇતિ.॥