પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 8.12.1

સ.ચ.દ્વિવિધઃ.અન્તર્.બહિશ્.ચ.।.અન્તસ્.તાવત્.આદેશિકસ્ય.સમ્યઙ્મિથ્યા..ચોદ્દિશ્ય.પુનર્.આદિશતસ્.ત્રિષુ.કાલેષુ.સંશયો.ભવતિ.કિન્.નુ.સમ્યઙ્મિથ્યા.વેતિ.।

બહિર્.દ્વિવિધઃ.પ્રત્યક્ષવિષયે.ચાપ્રત્યક્ષવિષયે.ચ.।

પ્રત્યક્ષાવિષયે.ઽપિ.સ્થાણુપુરુષયોર્.ઊર્ધ્વતામાત્રસાદૂશ્યદર્શનાત્.વક્રાદિવિશેષાનુપલબ્ધિતઃ.સ્થાણુત્વાદિસામાન્યવિશેષાનભિવ્યક્તાવ્.ઉભયવિશેષાનુસ્મરણાદ્.ઉભયત્રાકૃષ્યમાણસ્યાત્મનઃ.પ્રત્યયો.દોલાયતે.કિમ્.નુ.ખલ્વ્.અયમ્.સ્થાણુઃ.સ્યાત્.પુરુષો.વેતિ.॥

પ્રત્યક્ષવિષયે.તાવત્.પ્રસિદ્ધાનેકવિશેષયોઃ.પિત્તકફાનિલોપહતેન્દ્રિયસ્યાયથાર્થાલોચનાત્.અસન્નિહિતવિષયજ્ઞાનજસંસ્કારાપેક્ષાદ્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાદ્.અધર્માચ્.ચાતસ્મિંસ્.તદ્.ઇતિ.પ્રત્યયો.વિપર્યયઃ.।

યથા.ગવ્યેવાશ્વ.ઇતિ.।.અસત્ય્.અપિ.પ્રત્યક્ષે.પ્રત્યક્ષાભિમાનો.ભવતિ.યથા.વ્યપગતઘનપટલમચલજલનિધિસદૂશમ્બરમ્.અંજનચૂર્ણપુંજશ્યાઅમ્.શાર્વરમ્.તમ.ઇતિ.।

અનુમાનવિષયે.ઽપિ.બાષ્પાદિભિર્.ધૂમાભિમતૈર્.વહ્યનુમાણમ્.ગવયવિષાણદર્શનાચ્.ચ.ગૌર્.ઇતિ.।

ત્રયીદર્શનવિપરીતેષુ.શાક્યાદિદર્શનેષ્વ્.ઇદમ્.શ્રેય.ઇતિ.મિથ્યાપ્રત્યયઃ.વિપર્યયઃ.શરીરેન્દ્રિયમનસ્.સ્વાત્માભિમાનઃ.કૃતકેષુ.નિત્યત્વદર્શનમ્.કારણવૈકલ્યે.કાર્યોત્પત્તિજ્ઞાનમ્.હિતમ્.ઉપદિશત્સ્વ્.અહિતમ્.ઇતિજ્ઞાનમ્.અહિતમ્.ઉપદિશત્સુ.હિતમ્.ઇતિજ્ઞાનમ્.॥

યથા.વાહીકસ્ય.પનસાદિષ્વ્.અનધ્યવસાયો.ભવતિ.।.તત્ર.સત્તાદ્રવ્યત્વપૃથ્વીત્વવૃક્ષત્વરૂપવત્ત્વાદિશાખાદ્યપેક્ષો.ઽધ્યવસાયો.ભવતિ.।

પનસત્વમ્.અપિ.પનસેષ્વ્.અનુવૃત્તમ્.આંરાદિભ્યો.વ્યાવૃત્તમ્.પ્રત્યક્ષમ્.એવ.કેવલમ્.તૂપદેશાભાવાદ્.વિશેષસંજ્ઞાપ્રતિપત્તિર્.ન.ભવતિ.।

અનુમાનવિષયે.ઽપિ.નારિકેલદ્વીપવાસિનઃ.સાસ્નામાત્રદર્શનાત્.કોનુ.ખલ્વ્.અયમ્.પ્રાણી.સ્યાદ્.ઇત્ય્.અનધ્યવસાયો.ભવતિ.॥

યદા.બુદ્ધિપૂર્વાદ્.આત્મનઃ.શરીરવ્યાપારાદ્.અહનિ.ખિન્નાનામ્.પ્રાણિનામ્.નિશિ.વિશ્રમાર્થમ્.આહારપરિણામાર્થમ્.વાદૃષ્ટકારિતપ્રયત્નાપેક્ષાદ્.આત્માન્તહ્કરણસમ્બન્ધાન્.મનસિ.ક્રિયાપ્રબન્ધાદ્.અન્તર્હૃદયે.નિરિન્દ્રિયે.આત્મપ્રદેશે.નિશ્ચલમ્.મનસ્.તિષ્ઠતિ.તદા.પ્રલીનમનસ્ક.ઇત્ય્.આખ્યાયતે

પ્રલીને.ચ.તસ્મિન્ન્.ઉપરતેન્દ્રિયગ્રામો.ભવતિ.તસ્યામવસ્થાયામ્.પ્રબન્ધેન.પ્રાણાપાનસન્તાનપ્રવૃત્તાવ્.આત્મમનહ્સમ્યોગવિશેષાત્.સ્વાપાખ્યાત્.સંસ્કારાચ્.ચેન્દ્રિયદ્વારેણૈવાસત્સુ.વિષયેષુ.પ્રત્યક્ષાકારમ્.સ્વપ્નજ્ઞાનમ્.ઉત્પદ્યતે.।

તત્ર.સંસ્કારપાટવાત્.તાવત્.કામી.ક્રુધો.વા.યદા.યમર્થમ્.આદૂતશ્.ચિન્તયન્.સ્વપિતિ.તદા.સૈવ.ચિન્તાસન્તતિઃ.પ્રત્યક્ષાકારા.સંજાયતે.।

ધાતુદોષાદ્.વાતપ્રકૃતિસ્.તદ્દૂષિતો.વા.આકાશગમનાદીન્.પશ્યતિ.।.પિત્તપ્રકૃતિઃ.પિત્તદૂષિતો.વાગ્નિપ્રવેશકનકપર્વતાદીન્.પશ્યતિ.।

શ્લેષ્મપ્રકૃતિઃ.શ્લેષ્મદૂષિતો.વા.સરિત્સમુદ્રપ્રતરણહિમપર્વતાદીન્.પશ્યતિ.।.

યત્.સ્વયમ્.અનુભૂતેષ્વ્.અનનુભૂતેષુ.વા.પ્રસિદ્ધાર્થેષ્વ્.અપ્રસિદ્ધાર્થેષુ.વા.યચ્.છુભાવેદકમ્.ગજારોહણચ્છત્ત્રલાભાદિ.તત્.સર્વમ્.સાંસ્કારાધર્માભ્યામ્.ભવતિ.વિપરીતમ્.ચ.તૈલાભ્યંજનખરોષ્ટારોહણાદિ.તત્.સર્વમ્.અધર્મસંસ્કારાભ્યામ્.ભવતિ.।

અત્યન્તાપ્રસિદ્ધાર્થેષ્વ્.અદૃષ્ટાદ્.એવેતિ.।

સ્વપ્નાન્તિકમ્.યદ્ય્.અપ્ય્.ઉપરતેન્દ્રિયગ્રામસ્ય.ભવતિ.તથાપ્ય્.અતીતસ્ય.જ્ઞાનપ્રબન્ધસ્ય.પ્રત્યવેક્ષણાત્.સ્મૃતિર્.એવેતિ.ભવત્ય્.એષા.ચતુરિવિધા.ઽવિદ્યેતિ.॥