પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 8

તસ્મિન્.વિનષ્ટે.સ્વતન્ત્રેષુ.પરમાણુષ્વ્.અગ્નિસમ્યોગાદ્.ઔષ્ણ્યાપેક્ષાચ્.છ્યામાદીનામ્.વિનાશઃ.પુનર્.અન્યસ્માદ્.અગ્નિસમ્યોગાદ્.ઔષ્ણ્યાપેક્ષાત્.પાકજા.જાયન્તે.।

તદનન્તરમ્.ભોગિનામ્.અદૃષ્તાપેક્ષાદ્.આત્માણુસમ્યોગાદ્.ઉત્પન્નપાકજેષ્વ્.અણુષુ.કર્મોત્પત્તૌ.તેષામ્.પરસ્પરસમ્યોગાદ્.દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ.કાર્યદ્રવ્યમ્.ઉત્પદ્યતે.।.તત્ર.ચ.કારણગુણપ્રક્રમેણ.રૂપાદ્યુત્પત્તિઃ.।

ન.ચ.કાર્યદ્રવ્ય.એવ.રૂપાદ્યુત્પત્તિર્.વિનાશો.વા.સમ્ભવતિ.સર્વાવયવેષ્વ્.અન્તર્.બહિશ્.ચ.વર્તમાનસ્યાગ્નિના.વ્યાપ્ત્યભાવાદ્.અણુપ્રવેશાદ્.અપિ.ચ.વ્યાપ્તિર્.ન.સમ્ભવતિ.કાર્યદ્રવ્યવિનાશાદ્.ઇતિ.॥

તસ્યાઃ.ખલ્વ્.એકત્વેભ્યો.ઽનેકવિષયબુદ્ધિસહિતેભ્યો.નિષ્પત્તિર્.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાદ્.વિનાશ.ઇતિ.।.કથમ્.।

યદા.બોદ્ધુશ્.ચક્ષુષા.સમાનાસમાનજાતીયયોર્.દ્રવ્યયોઃ.સન્નિકર્ષે.સતિ.તત્સમ્યુક્તસમવેતસમવેતૈકત્વસામાન્યજ્ઞાનોત્પત્તાવ્.એકત્વસામાન્યતસ્.સમ્બન્ધજ્ઞાનેભ્ય.એકગુણયોર્.અનેકવિષયિણ્ય્.એકા.બુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.તદા.તામ્.અપ્ક્ષ્યૈકત્વાભ્યામ્.સ્વાશ્રયયોર્.દ્વિત્વમ્.આરમ્ભ્યતે.તતઃ.પુનસ્.તસ્મિન્.દ્વિત્વસામાન્યજ્ઞાનમ્.ઉત્પદ્યતે.તસ્માદ્.દ્વિત્વસામાન્યજ્ઞાનાદ્.અપેક્ષાબુદ્ધેર્.વિનશ્યત્તા.દ્વિત્વસામાન્યતત્સમ્બન્ધતજ્જ્ઞાનેભ્યો.દ્વિત્વગુણબુદ્ધેર્.ઉત્પદ્યમાનતેત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તત.ઇદાનીમ્.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાદ્.દ્વિત્વગુણસ્ય.વિનશ્યત્તા.દ્વિત્વગુણજ્ઞાનમ્.દ્વિત્વસામાન્યજ્ઞાનસ્ય.વિનાશકારણમ્.દ્વિત્વગુણતજ્જ્ઞાનસમ્બન્ધેભ્યો.દ્વે.દ્રવ્યે.ઇતિ.દ્રવ્યબુદ્ધેર્.ઉત્પદ્યમાનતેત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તદનન્તરમ્.દ્વે.દ્રવ્યે.ઇતિ.દ્રવ્યજ્ઞાનસ્યોત્પાદઃ.દ્વિત્વસ્ય.વિનાશઃ.દ્વિત્વગુણબુદ્ધેર્.વિનશ્યત્.તા.દ્રવ્યજ્ઞાનાત્.સંસ્કારસ્યોત્પદ્યમાનતેત્ય્.એકઃ.કાલઃ.તદનન્તરમ્.દ્રવ્યજ્ઞાનાદ્.દ્વિત્વગુણબુદ્ધેર્.વિનાશો.દ્રવ્યબુદ્ધેર્.અપિ.સંસ્કારાત્.।

એતેન.ત્રિત્વાદ્યુત્પત્તિર્.અપિ.વ્યાખ્યાતા.।.એકત્વેભ્યો.ઽનેકવિષયબુદ્ધિસહિતેભ્યો.નિષ્પત્તિર્.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાચ્.ચ.વિનાશ.ઇતિ.।.ક્વચિચ્.ચાશ્રયવિનાશાદ્.ઇતિ.।.કથમ્.।

યદૈકત્વાધારાવયવે.કર્મોત્પદ્યતે.તદૈવૈકત્વસામાન્યજ્ઞાનમ્.ઉત્પદ્યતે.કર્મણા.ચાવયવાન્તરાદ્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.અપેક્ષાબુદ્ધેશ્.ચોત્પત્તિઃ.।

તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.વિભાગાત્.સમ્યોગવિનાશસ્.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.દ્વિત્વમ્.ઉત્પદ્યતે.સમ્યોગવિનાશાદ્.દ્રવ્યવિનાશઃ.સામાન્યબુદ્ધેશ્.ચોત્પત્તિઃ.।

તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.સામાન્યજ્ઞાનાદ્.અપેક્ષાબુદ્ધેર્.વિનાશઃ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.આશ્રયવિનાશાદ્.દ્વિત્વવિનાશ.ઇતિ.શોભનમ્.એતદ્વિધાનમ્.બધ્યઘાતકપક્ષે.સહાનવસ્થાનલક્ષણે.તુ.વિરોધે.દ્રવ્યજ્ઞાનાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ.।.કથમ્.।

ગુણબુદ્ધિસમકાલમ્.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાદ્.દ્વિત્વવિનાશે.તદપેક્ષસ્ય.દ્વે.દ્રવ્યે.ઇતિ.દ્રવ્યજ્ઞાનસ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગ.ઇતિ.।.લૈઙ્ગિકવજ્.જ્ઞાનમાત્રાદ્.ઇતિ.ચેતસ્યાન્.મતમ્.યથા.ઽભૂતમ્.ભૂતસ્યેત્ય્.અત્ર.લિઙ્ગાભાવે.ઽપિ.જ્ઞાનમાત્રાદ્.અનુમાનમ્.તથા.ગુણવિનાશે.ઽપિ.ગુણબુદ્ધિમાત્રાદ્.દ્રવ્યપ્રત્યયઃ.સ્યાદ્.ઇતિ.।

ન.।.વિશેષ્યજ્ઞાનત્વાત્.।.નહિ.વિશેષ્યજ્ઞાનમ્.સારૂપ્યાદ્.વિશેષણસમ્બન્ધમ્.અન્તરેણ.ભવિતુમ્.અર્હતિ.।.તથા.ચાહ.સૂત્રકારઃ.સમવાયિનઃ.શ્વૈત્યાચ્.છ્વૈત્યબુદ્ધેઃ.શ્વેતે.બુદ્ધિસ્.તે.કાર્યકારણભૂતે.ઇતિ.।

બધ્યઘાતકપક્ષે.ઽપિ.સમાનો.દોષ.ઇતિ.ચેત્.સ્યાન્.મતમ્.।.નનુ.બધ્યઘાતકપક્ષે.ઽપિ.તર્હિ.દ્રવ્યજ્ઞાનાનુત્પત્તિ.પ્રસઙ્ગઃ.।.કથમ્.।.દ્વિત્વસામાન્યબુદ્ધિસમકાલમ્.સંસ્કારાદ્.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાદ્.ઇતિ.।.ન.।

સમૂહજ્ઞાનસ્ય.સંસ્કારહેતુત્વાત્.સમૂહજ્ઞાન્મ્.એવ.સંસ્કારકારણમ્.નાલોચનજ્ઞાનમ્.ઇત્ય્.અદોષઃ.।.જ્ઞાનયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગ.ઇતિ.ચેત્.સ્યાન્.મતમ્.નનુ.જ્ઞાનાનામ્.બધ્યઘાતકવિરોધે.જ્ઞાનયૌગપદ્યપ્રસઙ્ગ.ઇતિ.।.ન.।

અવિનશ્યતોર્.અવસ્થાનપ્રતિષેધાત્.।

જ્ઞાનાયૌગપ્દ્યવચનેન.જ્ઞાનયોર્.યુગપદ્.ઉત્પત્તિર્.અવિનશ્યતોશ્.ચ.યુગપદવસ્થાનમ્.પ્રતિષિધ્યતે.નહિ.બધ્યઘાતકવિરોધે.જ્ઞાનયોર્.યુગપદુત્પત્તિર્.વિનશ્યતોશ્.ચ.યુગપદવસ્થાનમ્.અસ્તીતિ.॥

તથા.ચાણ્વ્.અપિ.દ્વિવિધમ્.નિત્યમ્.અનિત્યમ્.ચ.।.નિત્યમ્.પરમાણુમનસ્સુ.તત્.પારિમાણ્ડલુયમ્.।.અનિત્યમ્.દ્વ્યણુક.એવ.।.કુવલયામલકબિલ્વાદિષુ.મહત્સ્વ્.અપિ.તત્પ્રકર્ષભાવાભાવમ્.અપેક્ષ્ય.ભાક્તો.ઽણુત્વવ્યવહારઃ.।

અનિત્યમ્.ચતુર્વિધમ્.અપિ.સંખ્યાપરિમાણપ્રચયયોનિ.।.તત્રેશ્વરબુદ્ધિમ્.અપેક્ષ્યોત્પન્ના.પરમાણુદ્વ્યણુકેષુ.બહુત્વસંખ્યા.તૈર્.આરબ્ધે.કાર્યદ્રવ્યે.ત્ર્યણુકાદિલક્ષણે.રૂપાદ્યુત્પત્તિસમકાલમ્.મહત્ત્વમ્.દીર્ઘત્વમ્.ચ.કરોતિ.।

દ્વિબહુભિર્.મહદ્ભિશ્.ચારબ્ધે.કાર્યદ્રવ્યે.કારણમહત્ત્વાન્ય્.એવ.મહત્ત્વમ્.આરભન્તે.ન.બહુત્વમ્.।.સમાનસંખ્યૈશ્.ચારબ્ધે.ઽતિશયદર્શનાત્.।

પ્રચય.તૂલપિણ્ડયોર્.વર્તમાનઃ.પિણ્ડારમ્ભકાવયવપ્રશિથિલસમ્યોગાન્.અપેક્ષમાણ.ઇતરેતરપિણ્ડાવયવસમ્યોગાપેક્ષો.વા.દ્વિતૂલકે.મહત્ત્વમ્.આરભતે.ન.બહુત્વમહત્ત્વાનિ.।

સમાનસંખ્યાપલપરિમાણૈર્.આરબ્ધે.ઽતિશયદર્શનાત્.।.દ્વિત્વસંખ્યા.ચાણ્વોર્.વર્તમાના.દ્વ્યણુકે.ઽણુત્વમ્.આરભતે.।.મહત્ત્વવત્.ત્ર્યણુકાદૌ.કારણબહુત્વમહત્ત્વસમાનજાતીયપ્રચયેભ્યો.દીર્ઘત્વસ્યોપત્તિઃ.।

અણુત્વવદ્.દ્વ્યણુકે.દ્વિત્વસંખ્યાતો.હ્રસ્વત્વસ્યોત્પત્તિઃ.।.અથ.ત્ર્યણુકાદિષુ.વર્તમાનયોર્.મહત્ત્વદીર્ઘત્વયોઃ.પર્સ્પરતઃ.કો.વિશેષઃ.દ્વ્યણુકેષુ.ચાણુત્વહ્રસ્વત્વયોર્.ઇતિ.।

તત્રાસ્તિ.મહત્ત્વદીર્ઘત્વયોઃ.પરસ્પરતો.વિશેષહ્,.મહત્સુ.દીર્ઘમ્.આનીયતામ્.દીર્ઘેષુ.ચ.મહદ્.આનીયતામ્.ઇતિ.વિશિષ્ટવ્યવહારદર્શનાદ્.ઇતિ.।

અથ.કથંલક્ષણઃ.કતિવિધશ્.ચેતિ.।.અપ્રાપ્તયોઃ.પ્રાપ્તિઃ.સમ્યોગઃ.સ.ચ.ત્રિવિધઃ.અન્યતરકર્મજઃ.ઉભયકર્મજઃ.સમ્યોગજશ્.ચ.।.તત્રાન્યતરકર્મજઃ.ક્રિયાવતા.નિષ્ક્રિયસ્ય.।

યથા.સ્થાણોઃ.શ્યેનેન્ન.વિભૂનામ્.ચ.મૂર્ત્તૈઃ.।.ઉભયકર્મજો.વિરુદ્ધદિક્ક્રિયયોઃ.સન્નિપાતઃ.।.યથા.મલ્લયોર્.મેષાયોર્.વા.।.

સમ્યોગજસ્.તૂત્પન્નમાત્રસ્ય.ચિરોત્પન્નસ્ય.વા.નિષ્ક્રિયસ્ય.કારણસમ્યોગિભિર્.અકારણૈઃ.કારણાકારણસમ્યોગપૂર્વકઃ.કાર્યાકાર્યગતઃ.સમ્યોગઃ.।

એકસ્માચ્.ચ.દ્વયોર્.ઉત્પત્તિઃ.।.કથમ્.।.યદા.પાર્થિવાપ્યયોર્.અણ્વોઃ.સમ્યોગે.સત્ય્.અન્યેન.પાર્થિવેન.પાર્થિવસ્યાન્યેનાપ્યેન.ચાપ્યસ્ય.યુગપત્સમ્યોગૌ.ભવતસ્.તદા.તાભ્યામ્.સમ્યોગાભ્યામ્.પાર્હ્તિવાપ્યે.દ્વ્યણુકે.યુગપદ્.આરભ્યેતે.।

તતો.યસ્મિન્.કાલે.દ્વ્યણુકયોઃ.કારણગુણપૂર્વક્રમેણ.રૂપાદ્યુત્પત્તિઃ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.ઇતરેતરકારણાકારણગતાત્.સમ્યોગાદ્.ઇતરેતરકાયાકાર્યગતૌ.સમ્યોગૌ.યુગપદ્.ઉત્પદ્યેતે.।.કિમ્.કારણમ્.।

કારણસાયોગિના.હ્ય્.અકારણેન.કાર્યમ્.અવશ્યમ્.સમ્યુજ્યતે.ઇતિ.ન્યાયઃ.અતઃ.પાર્થિવમ્.દ્વ્યણુકમ્.કારણસમ્યોગિનાપ્યેનાણુના.સમ્બદ્ધ્યતે.આપ્યમ્.અપિ.દ્વ્યણુકમ્.કારણ્સમ્યોગિના.પાર્થિવેનેતિ.।

અથ.દ્વ્યણુકયોર્.ઇતરેતરકારણાકારણસમ્બદ્ધયોઃ.કથમ્.પરસ્પરતઃ.સમ્બન્ધ.ઇતિ.।.તયોર્.અપિ.સમ્યોગજાભ્યામ્.સમ્યોગાભ્યામ્.સમ્બન્ધ.ઇતિ.।.નાસ્ત્યજઃ.સમ્યોગો.નિત્યપરિમણ્ડલવત્.પૃથગનભિધાનાત્.।

યથા.ચતુર્વિધમ્.પરિમાણમ્.ઉત્પાદ્યમ્.ઉક્ત્વાહ.નિત્યમ્.પરિમણ્ડલમ્.ઇત્ય્.એવમ્.અન્યતરકર્મજાદિસમ્યોગમ્.ઉત્પાદ્યમ્.ઉક્ત્વા.પૃથઙ્નિત્યમ્.બ્રૂયાન્.ન.ત્વ્.એવમ્.અબ્રવીત્.તસ્માન્.નાસ્ત્યજઃ.સમ્યોગઃ.।

સા.પુનર્.દ્વયોર્.અન્યતરસ્ય.વા.પૃથગ્ગતિમત્ત્વમ્.પૃથગાશ્રયાશ્રયિત્વમ્.ચેતિ.।.વિનાશસ્.તુ.સર્વસ્ય.સમ્યોગસ્યૈકાર્થસમવેતાદ્.વિભાગાત્.ક્વચિદ્.એસ્રયવિનાશાદ્.અપિ.।.કથમ્.।

યદા.તન્ત્વોઃ.સમ્યોગે.સત્યન્યતરતન્ત્વારમ્ભકે.અંશૌ.કર્મોત્પદ્યતે.તેન.કર્મણા.અંશ્વન્તતરાદ્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.વિભાગાચ્.ચ.તન્ત્વારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.સમ્યોગવિનાશાત્.તન્તુવિનાશસ્.તદ્વિનાશે.તદાશ્રિતસ્ય.તન્ત્વન્તરસમ્યોગસ્ય.વિનાશ.ઇતિ.॥

તત્રાન્યતરકર્મજોભયકર્મજૌ.સમ્યોગવત્.।.વિભાગજસ્.તુ.દ્વિવિધઃ.કારણવિભાગાત્.કારણાકારણવિભાગાચ્.ચ.।.તત્ર.કારણવિભાગાત્.તાવત્.કાર્યાવિષ્ટે.કારણે.કર્મોત્પન્નમ્.યદા.તસ્યાવયવાન્તરાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.ન.તદાકાશાદિદેશાત્.યદા.ત્વ્.આકાશાદિદેશાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.ન.તદાવયવાન્તરાદ્.ઇતિ.સ્થિતિઃ.।

અતો.ઽવયવકર્માવયવાન્તરાદ્.એવ.વિભાગમ્.આરભતે.તતો.વિભાગાચ્.ચ.દ્રવ્યારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.તસ્મિન્.વિનષ્ટે.કારણાભાવાત્.કાર્યાભાવ.ઇત્ય્.અવયવિવિનાશઃ.તદા.કારણયોર્.વર્તમાનો.વિભાગઃ.કાર્યવિનાશવિશિષ્ટમ્.કાલમ્.સ્વતન્ત્રમ્.વાવયવમ્.અપેક્ષ્ય.સક્રિયસ્યૈવાવયવસ્ય.કાર્યસમ્યુક્તાદ્.આકાશાદિદેશાદ્.વિભાગમ્.આરભતે.ન.નિષ્ક્રિયસ્ય.કારણાભાવાદ્.ઉત્તરસમ્યોગાનુત્પત્તાવ્.અનુપભોગ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ.ન.તુ.તદવયવકર્માકાશાદિદેશાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.તદારમ્ભકાલાતીતત્વાત્.પ્રદેશાન્તરસમ્યોગમ્.તુ.કરોત્ય્.એવ.અકૃતસમ્યોગસ્ય.કર્મણઃ.કાલાત્યયાભાવાદ્.ઇતિ.।

કારણાકારણવિભાગાદ્.અપિ.કથમ્.।

યદિ.કારણવિભાગાનન્તરમ્.કાર્યવિભાગોત્પત્તિઃ.કારણસમ્યોગાનન્તરમ્.કાર્યસમ્યોગોત્પત્તિઃ.નન્વ્.એવમ્.અવયવાવયવિનોર્.યુતસિદ્ધિદોષપ્રસઙ્ગઃ.ઇતિ.।.ન.।

યુતસિદ્ધ્યપરિજ્ઞાનાત્.।.સા.પુનર્.દ્વયોર્.અન્યતરસ્ય.વા.પૃથગ્ગતિમત્ત્વમ્.ઇયન્તુ.નિત્યાનામ્.અનિત્યાનામ્.તુ.યુતેષ્વ્.આશ્રયેષુ.સમવાયો.યુતસિદ્ધિર્.ઇતિ.।

ત્વગિન્દ્રિયશરીરયોઃ.પૃથગ્ગતિમત્ત્વમ્.નાસ્તિ.યુતેષ્વ્.આશ્રયેષુ.સમવાયોસ્તીતિ.પરસ્પરેણ.સમ્યોગઃ.સિદ્ધઃ.।.અણ્વાકાશયોસ્.ત્વ્.આશ્રયાન્તરાભાવેપ્ય્.અન્યતરસ્ય.પૃથગ્ગતિમત્ત્વાત્.સમ્યોગવિભાગૌ.સિદ્ધૌ.।

તન્તુપટયોર્.અનિત્યયોર્.આશ્રયાન્તરાભાવાત્.પરસ્પરતઃ.સમ્યોગવિભાગાભાવ.ઇતિ.।.દિગાદીનામ્.તુ.પૃથગ્ગતિમત્ત્વાભાવાદ્.ઇતિ.પરસ્પરેણ.સમ્યોગવિભાગાભાવ.ઇતિ.।

વિનાશસ્.તુ.સર્વસ્ય.વિભાગસ્ય.ક્ષણિકત્વાદ્.ઉત્તરસમ્યોગાવધિસદ્ભાવાદ્.ક્ષણિક.ઇતિ.।

ન.તુ.સમ્યોગવિદ્યયોર્.એવ.વિભાગસ્.તયોર્.એવ.સમ્યોગાદ્.વિનાશો.ભવતિ.કસ્માત્.સમ્યુક્તપ્રત્યયવદ્વિભક્તપ્રત્યયાનુવૃત્ત્યભાવાત્.તસ્માદ્.ઉત્તરસમ્યોગાવધિસદ્ભાવાત્.ક્ષણિક.ઇતિ.।

યદા.દ્વિતન્તુકકારણાવયવે.અંશૌ.કર્મોત્પન્નમ્.અંશ્વન્તરાદ્.વિભાગામ્.આરભતે.તદૈવ.તન્ત્વન્તરે.ઽપિ.કર્મોત્પદ્યતે.વિભાગાચ્.ચ.તન્ત્વારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.તન્તુકર્મણા.તન્ત્વન્તરાદ્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.વિભાગાત્.તન્તુસમ્યોગવિનાશઃ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.સમ્યોગવિનાશાત્.તન્તુવિનાશસ્.તસ્મિન્.વિનષ્ટે.તદાશ્રિતસ્ય.તન્ત્વન્તરવિભાગસ્ય.વિનાશ.ઇતિ.।.એવમ્.તર્હ્ય્.ઉત્તરવિભાગાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ.।

કારણવિભાગાભાવાત્.।.તતઃ.પ્રદેશાન્તરસમ્યોગવતિ.સમ્યોગાભાવ.ઇત્ય્.અતો.વિરોધિગુણાસમ્ભવાત્.કર્મણશ્.ચિરકાલાવસ્થાયિત્વમ્.નિત્યદ્રવ્યસમવેતસ્ય.ચ.નિત્યત્વમ્.ઇતિ.દોષઃ.।.કથમ્.।

યદાપ્યદ્વ્યણુકારમ્ભકપરમાણૌ.કર્મોત્પન્નમ્.અણ્વન્તરાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.તદૈવાણ્વન્તરે.ઽપિ.કર્મ.તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.વિભાગાદ્.દ્રવ્યારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.તદૈવાણ્વન્તરકર્મણા.દ્વ્યણુકાણ્વોર્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.વિભાગાત્.દ્વ્યુઅણુકાણુસમ્યોગસ્ય.વિનાશઃ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.સમ્યોગવિનાશાત્.દ્વ્યણુકસ્ય.વિનાશઃ

તસ્મિન્.વિનષ્ટે.તદાશ્રિતસ્ય.દ્વ્યણુકાણુવિભાગસ્ય.વિનાશઃ.તતશ્.ચ.વિરોધિગુણાસમ્ભવાન્.નિત્યદ્રવ્યસમવેતકર્મણો.નિત્યત્વમ્.ઇતિ.।

તન્ત્વંશ્વન્તરવિભાગાદ્.વિભાગ.ઇત્ય્.અદોષઃ.।.આશ્રયવિનાશાત્.તન્ત્વોર્.એવ.વિભાગો.વિનષ્ટો.ન.તન્ત્વંશ્વન્તરવિભાગ.ઇતિ.એતસ્માદ્.ઉત્તરો.વિભાગો.જાયતે.અઙ્ગુલ્યાકાશવિભાગાચ્.છરીરાકાશવિભાગવત્.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.કર્મ.સમ્યોગમ્.કૃત્વા.વિનશ્યતીત્ય્.અદોષઃ.।

અથવા.અંશ્વન્તરવિભાગોત્પત્તિસમકાલમ્.તસ્મિન્ન્.એવ.તન્તૌ.કર્મોત્પદ્યતે.તતોંશ્વન્તરવિભાગાત્.તન્ત્વારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.તન્તુકર્મણા.ચ.તન્ત્વન્તરાદ્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતઃ.સમ્યોગવિનાશાત્.તન્તુવિનાશઃ.તદ્વિનાશાચ્.ચ.તદાશ્રિતયોર્.વિભાગકર્મણોર્.યુગપદ્વિનાશઃ.।.તન્તુવીરણયોર્.વા.સમ્યોગે.સતિ.દ્રવ્યાનુત્પત્તૌ.પૂર્વોક્તેન.વિધાનેનાશ્રયવિનાશસમ્યોગાભ્યામ્.તન્તુવીરણવિભાગવિનાશ.ઇતિ.॥

કાલકૃતમ્.ચ.વયોભેદપ્રત્યાયકમ્.।.તત્ર.દિક્કૃતસ્યોત્પત્તિર્.અભિધીયતે.।.કથમ્.।.એકસ્યામ્.દિશ્ય્.અવસ્થિતયોઃ.પિણ્ડયોઃ.સમ્યુક્તસમ્યોગબહ્વલ્પભાવે.સત્ય્.એકસ્ય.દ્રષ્ટુઃ.સન્નિકૃષ્ટમ્.અવધિમ્.કૃત્વા.એતસ્માદ્.વિપ્રકૃષ્ટો.ઽયમ્.ઇતિ.પરત્વાધારે.ઽસન્નિકૃષ્ટા.બુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.।

તતસ્.તામ્.અપેક્ષ્ય.પરેણ.દિક્પ્રદેશેન.સમ્યોગાત્.પરત્વસ્યોત્પત્તિઃ.।.તથા.વિપ્રકૃષ્ટમ્.ચાવધિમ્.કૃત્વા.એતસ્માત્.સન્નિકૃષ્ટોયમ્.ઇત્ય્.અપરત્વાધારે.ઇતરસ્મિન્.સન્નિકૃષ્ટા.બુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.।

તતસ્.તામ્.અપેક્ષ્યાપરેણ.દિક્પ્રદેશેન.સમ્યોગાદ્.અપરત્વસ્યોત્પત્તિઃ.।.કાલકૃતયોર્.અપિ.કથમ્.।

વર્તમાનકાલયોર્.અનિયતદિગ્દેશસમ્યુક્તયોર્.યુવસ્થવિરયો.રૂઢશ્મશ્રુકાર્કશ્યબલિપલિતાદિસાન્નિધ્યે.સત્ય્.એકસ્ય.દ્રષ્ટુર્.યુવાનમ્.અવધિમ્.કૃત્વા.સ્થિવિરે.વિપ્રકૃષ્ટા.બુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.।

તતસ્.તામ્.અપેક્ષ્ય.પરેણ.કાલપ્રદેશેન.સમ્યોગાત્.પરત્વસ્યોત્પત્તિઃ.।.સ્થવિરમ્.ચાવધિમ્.કૃત્વા.યૂનિ.સન્નિકૃષ્ટા.બુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.।.તતસ્.તામ્.અપેક્ષ્યાપરેણ.કાલપ્રદેશેન.સમ્યોગાદ્.અપરત્વસ્યોત્પત્તિર્.ઇતિ.।

વિનાશસ્.ત્વ્.અપેક્ષાબુદ્ધિસમ્યોગદ્રવ્યવિનાશાત્.।.અપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાત્.તાવદ્.ઉત્પન્ને.પરત્વે.યસ્મિન્.કાલે.સામાન્યબુદ્ધિર્.ઉત્પન્ના.ભવતિ.તતો.ઽપેક્ષાબુદ્ધેર્.વિનશ્યત્તા.સામાન્યજ્ઞાનતત્સમ્બન્ધેભ્યઃ.પરત્વગુણબુદ્ધેર્.ઉત્પદ્યમાનતેત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

સમ્યોગવિનાશાદ્.અપિ.કથમ્.।.અપેક્ષાબુદ્ધિસમકાલમ્.એવ.પરત્વાધારે.કર્મોત્પદ્યતે.તેન.કર્મણા.દિક્પિણ્ડવિભાગઃ.ક્રિયતે.અપેક્ષાબુદ્ધિતઃ.પરત્વસ્યોત્પત્તિર્.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતઃ.સામાન્યબુદ્ધિએર્.ઉત્પત્તિઃ.દિક્પિણ્ડસમ્યોગસ્ય.ચ.વિનાશઃ.તતો.યસ્મિન્.કાલે.ગુણબુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.દિક્પિણ્ડસમ્યોગવિનાશાદ્.ગુણસ્ય.વિનાશઃ.।.દ્રવ્યવિનાશાદ્.અપિ.કથમ્.।

પરત્વાધારાવયવે.કર્મોત્પન્નમ્.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.ઽવયવાન્તરાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.ઽપેક્ષાબુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.તતો.વિભાગાદ્.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.સમ્યોગવિનાશઃ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.પરત્વમ્.ઉત્પદ્યતે.તતઃ.સમ્યોગવિનાશાદ્.દ્રવ્યવિનાશઃ.તદ્વિનાશાચ્.ચ.તદાશ્રિતસ્ય.ગુણસ્ય.વિનાશઃ.।

દ્રવ્યાપેક્ષાબુદ્ધોર્.યુગપદ્વિનાશાદ્.અપિ.કથમ્.।.યદા.પરત્વાધારાવયવે.કર્મોત્પદ્યતે.તદૈવાપેક્ષાબુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.કર્મણા.ચાવયવાન્તરાદ્.વિભાગઃ.ક્રિયતે.પરત્વસ્યોત્પત્તિર્.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતો.દ્રવ્યાપેક્ષાબુદ્ધોર્.વિનાશાત્.પરત્વસ્ય.વિનાશઃ.।.દ્રવ્યસમ્યોગવિનાશાદ્.અપિ.કથમ્.।

યદા.પરત્વાધારાવયવે.કર્મોત્પન્નમ્.અવયવાન્તરાદ્.વિભાગમ્.કરોતિ.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.પિણ્ડકર્માપેક્ષાબુદ્ધોર્.યુગપદ્.ઉત્પત્તિઃ.તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.પરત્વસ્યોત્પત્તિસ્.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.વિભાગાદ્.દ્રવ્યારમ્ભકસમ્યોગવિનાશઃ.પિણ્ડકર્મણા.દિક્પિણ્ડસ્ય.ચ.વિભાગઃ.ક્રિયતે.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.સામાન્યબુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.દ્રવ્યારમ્ભકસમ્યોગવિનાશાત્.પિણ્ડવિનાશઃ.પિણ્ડવિનાશાચ્.ચ.પિણ્ડસમ્યોગવિનાશઃ.તતો.ગુણબુદ્ધિસમકાલમ્.પિણ્ડદિક્પિણ્ડસમ્યોગવિનાશાત્.પરત્વસ્ય.વિનાશઃ.।

સમ્યોગાપેક્ષાબુદ્ધોર્.યુગપદ્વિનાશાદ્.અપિ.કથમ્.।.યદા.પરત્વમ્.ઉત્પદ્યતે.તદા.પરત્વાધારે.કર્મ.તતો.યસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.પરત્વસામાન્યબુદ્ધિર્.ઉત્પદ્યતે.તસ્મિન્ન્.એવ.કાલે.પિણ્ડકર્મણા.દિક્પિણ્ડવિભાગઃ.ક્રિયતે.તતઃ.સામાન્યબુદ્ધિતો.ઽપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશો.વિભાગાચ્.ચ.દિક્પિણ્ડસમ્યોગવિનાશ.ઇત્ય્.એકઃ.કાલઃ.।

તતઃ.સમ્યોગાપેક્ષાબુદ્ધિવિનાશાત્.પરત્વસ્ય.વિનાશઃ.।

તતઃ.સમ્યોગવિનાશાત્.પિણ્ડવિનાશઃ.વિભાગાચ્.ચ.દિક્પિણ્ડસમ્યોગવિનાશઃ.સામાન્યજ્ઞાનાદ્.અપેક્ષાબુદ્ધેર્.વિનાશ.ઇત્ય્.એતત્.સર્વમ્.યુગપત્.ત્રયાણામ્.સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તકારણાનામ્.વિનાશાત્.પરત્વસ્ય.વિનાશ.ઇતિ.॥

અતીતેષુ.વિષયેષુ.સ્મૃતિજમ્.।.અનાગતેષુ.સઙ્કલ્પજમ્.।.યત્.તુ.વિદુષામ્.અસતુ.વિષયાનુસ્મરણેછાસઙ્કલ્પેષ્વ્.આવિર્ભવતિ.તદ્.વિદ્યાશમસન્તોષધર્મવિશેષનિમિત્તમ્.ઇતિ.॥

વિષાદ્યનભિપ્રેતવિષયસાન્નિધ્યે.સત્યનિષ્ટોપલબ્ધીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદ્.અધર્માદ્યપેક્ષાદ્.આત્મમનસોઃ.સમ્યોગાદ્.યદ્.અમર્ષોપઘાતદૈન્યનિમિત્તમ્.ઉત્પદ્યતે.તદ્.દુહ્ખમ્.।

અતીતેષુ.સર્પવ્યાઘ્રાચૌરાદિષુ.સ્મૃતિજમ્.।.અનાગતેષુ.સઙ્કલ્પજમ્.ઇતિ.॥

પ્રયત્નસ્મૃતિધમાધર્મહેતુઃ.।.કામો.ઽભિલાષઃ.રાગઃ.સઙ્કલ્પઃ.કારુણ્યમ્.વૈરાગ્યમ્.ઉપધા.ભાવ.ઇત્ય્.એવમ્.આદય.ઇચ્છાભેદાઃ.।.મૈથુનેચ્છા.કામઃ.।

અભ્યવહારેચ્છાભિલાષઃ.।.પુનઃ.પુનર્.વિષયાનુરંજનેચ્છા.રાગઃ.।.અનાસન્નક્રિયેચ્છા.સઙ્કલ્પઃ.।.સ્વાર્થમ્.અનપેક્ષ્ય.પરદુહ્ખપ્રહાણેચ્છા.કારુણ્યમ્.।

દોષદર્શનાદ્.વિષયત્યાગેચ્છા.વૈરાગ્યમ્.।.પરવઞ્વનેચ્છા.ઉપધા.।.અન્તર્નિગૂઢેચ્છા.ભાવઃ.।.ચિકીર્ષાજિહીર્ષેત્ય્.આદિક્રિયાભેદાદ્.ઇચ્છાભેદા.ભવન્તિ.॥

પ્રયત્નસ્મૃતિધર્માધર્મહેતુઃ.।.ક્રોધો.દ્રોહઃ.મન્યુર્.અક્ષમ્.આમર્ષ.ઇતિ.દ્વેષભેદાઃ.॥

અસ્ય.જીવનપૂર્વકસ્યાત્મમનસોઃ.સમ્યોગાદ્.ધર્માધર્માપેક્ષાદ્.ઉત્પત્તિઃ.।.ઇતરસ્.તુ.હિતાહિતપ્રાપ્તિપર્હિહારસમર્થસ્ય.વ્યાપારસ્ય.હેતુઃ.શરીરવિધારકશ્.ચ.।

સ.ચાતમ્મનસોઃ.સમ્યોગાદ્.ઇચ્છાપેક્ષાદ્.દ્વેષાપેક્ષાદ્.વોત્પદ્યતે.॥

સાંસિદ્ધિકસ્ય.ગુરુત્વવન્.નિત્યાનિત્યત્વનિષ્પત્તયઃ.।.સઙ્ઘાતદર્શનાત્.સાંસિદ્ધિકમ્.અયુક્તમ્.ઇતિ.ચેન્.ન.।.

દિવ્યેન.તેજસા.સમ્યુક્તાનામ્.આપ્યાનામ્.પરમાણૂનામ્.પરસ્પરમ્.સમ્યોગો.દ્રવ્યારમ્ભકઃ.સઙ્ઘાતાખ્યઃ.તેન.પરમાણુદ્રવત્વપ્રતિબન્ધાત્.કાર્યે.હિમકરકાદૌ.દ્રવત્વાનુપત્તિઃ.।

કથમ્.સર્પિર્.જતુમધૂચ્છિષ્ટાદીનામ્.કારણેષુ.પરમાણુષ્વ્.અગ્નિસમ્યોગાદ્.વેગાપેક્ષાત્.કર્મોત્પત્તૌ.તજ્જેભ્યો.વિભાગેભ્યો.દ્રવ્યારમ્ભકસમ્યોગવિનાશાત્.કાર્યદ્રવ્યનિવૃત્તાવ્.અગ્નિસમ્યોગાદૌષ્ણ્યાપેક્ષાત્.સ્વતન્ત્રેષુ.પરમાણુષુ.દ્રવત્વમ્.ઉત્પદ્યતે.તતસ્.તેષુ.ભોગિનામ્.અદૃષ્ટાપેક્ષાદ્.આત્માણુસમ્યોગાત્.કર્મોત્પત્તૌ.તજ્જેભ્યઃ.સમ્યોગેભ્યો.દ્યૂણુકાદિપ્રક્રમેણ.કાર્યદ્રવ્યમ્.ઉત્પદ્યતે.તસ્મિંશ્.ચ.રૂપાદ્યુત્પત્તિસમકાલમ્.કારણગુણપ્રક્રમેણ.દ્રવત્વમ્.ઉત્પદ્યત.ઇતિ.॥