પાદાર્થધર્મસંગ્રહ · અધ્યાય 6
શબ્દઃ.{5.તત્ર.ઇત્યધિકમ્}.પ્રત્યક્ષત્વે.સત્યકારણગુણપૂર્વકત્વાદ્.અયાવદ્.દ્રવ્યભાવિત્વાદ્.આશ્રયાદ્.અન્યત્રોપલબ્ધેશ્.ચ.ન.સ્પર્શવદ્.વિશેષગુણઃ.।.બાહ્યેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વાદ્.આત્માન્તરગ્રાહ્યત્વાદ્.આત્મન્ય્.અસમવાયાદ્.અહઙ્કારેણ.વિભક્તગ્રહણાચ્.ચ.નાત્મગુણઃ.।
શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વાદ્.વૈશેષિકગુણભાવાચ્.ચ.ન.દિક્કાલમનસામ્.।.પરિશેષાદ્.{6;4.પારિશેષ્યાત્}.ગુણો.ભૂત્વા.આકાશસ્યાધિગમે.લિઙ્ગમ્.।.શબ્દલિઙ્ગાવિશેષાદ્.{1.શબ્દલિઙ્ગાવિસ્ષત્વા}.એકત્વમ્.સિદ્ધમ્.।
તદ્.અનુવિધાનાદ્.એકપૃથક્ત્વમ્.{5.વિધાનાત્.પૃથક્ત્વમ્;.2.વિધાનાદ્.એવ.પૃથક્ત્વમ્}.।.વિભવવચનાત્.પરમમહત્પરિમાણમ્.{1.મહત્પરિમાણમ્}.।.શબ્દકારણત્વવચનાત્.{5.શબ્દકારણવચનાત્}.સમ્યોગવિભાગાવ્.ઇતિ.।
અતો.ગુણવત્ત્વાદ્.{6.ગુણવચનવત્વા}.અનાશ્રિતત્વાચ્.ચ.દ્રવ્યમ્.।.સમાનાસમાનજાતોયકારણાભાવાચ્.ચ.નિત્યમ્.।.સર્વપ્રાણિનામ્.ચ.શબ્દોપલબ્ધૌ.નિમિત્તમ્.{5.શબ્દોપલમ્ભેકનિમિત્તમ્;.1.શબ્દોપલબ્ધિનિમિત્તમ્}.શ્રોત્રભાવેન.।
શ્રોત્રમ્.પુનઃ.શ્રવણવિવરસંજ્ઞકો.નભોદેશઃ.{6.નભહ્પ્રદેશઃ}.શબ્દનિમિત્તોપભોગપ્રાપકધર્માધર્મોપનિબદ્ધસ્.તસ્ય.ચ.નિત્યત્વે.સત્ય્.ઉપનિબન્ધકવૈકલ્યાદ્.બાધિર્યમ્.ઇતિ.॥
સર્વકાર્યાણામ્.{5;6.સર્વકાર્યાણામ્.ઉત્પત્તિ}.ચોત્પત્તિસ્થિતિવિનાશહેતુસ્.તદ્વ્યપદેશાત્.।.ક્ષણલવનિમેષકાષ્ઠાકલામુહૂર્તયામાહોરાત્રાર્ધમાસમાસર્ત્વયનસંવત્સરયુગકલપમન્વન્તરપ્રલયમહાપ્રલયવ્યવહારહેતુઃ.{5.હેતુશ્.ચ}.।
તસ્ય.ગુણાઃ.સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગાઃ.।.કાલલિઙ્ગાવિશેષાદ્.એકત્વમ્.સિદ્ધમ્.।.તદ્.અનુવિધાનાત્.પૃથક્ત્વમ્.।.કારણે.કાલ.ઇતિવચનાત્.પરમમહત્પરિમાણમ્.।.કારણપરત્વાદિવચનાત્.{5.કારણમહત્ત્વા}.સમ્યોગઃ.।
તદ્વિનાશકત્વાદ્.વિભાગ.ઇતિ.।.તસ્યાકાશવદ્.દ્રવ્યત્વનિત્યત્વે.સિદ્ધે.{નોત્.સેએન્.ઇન્.1}.કાલલિઙ્ગાવિશેષાદ્.અંજસૈકત્વે[મ્.ઽ]પિ.સર્વકાર્યાણામ્.{5.પૂર્વભૂતકાર્યાણામ્}.આરમ્ભક્રિયાભિનિર્વૃત્તિસ્થિતિનિરોધોપપાધિભેદાન્.મણિવત્.પાચકવદ્.વા.નાનાત્વોપચાર.ઇતિ.॥
અન્યનિમિત્તાસમ્ભવાત્.।.
તસ્યાસ્.તુ.ગુણાઃ.સંખ્યાયપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગાઃ.કાલવદ્.એતે.સિદ્ધાઃ.।.દિગ્.લિઙ્ગાવિશેષાદ્.અંજસૈકત્વે.ઽપિ.દિશઃ.પરમમહર્ષિભિઃ.{6.પરમર્ષિભિઃ.}.શ્રુતિસ્મૃતિલોકસંવ્યવહારાર્થમ્.{5.લોકવ્યવહારાર્થમ્}.મેરુમ્.પ્રદક્ષિણમ્.આવર્તમાનસ્ય.ભગવતઃ.સવિતુર્.યે.સમ્યોગવિશેષાઃ.લોકપાલપરિગૃહીતદિક્પ્રદેશાનામ્.{5.સમ્યોગાસ્.તેષામ્.લોકપાલ-}.અન્વર્થાઃ.પ્રાચ્યાદિભેદેન.દશવિધાઃ.સંજ્ઞાઃ.કૃતાઃ.અતો.{5.તતો}.ભક્ત્યા.દશ.દિશઃ.સિદ્ધાઃ.।
તાસામ્.એવ.દેવતાપરિગ્રહાત્.{6.પરિગૃહીતત્વાત્;.5.પરિગ્રહવશાત્}.પુનર્.દશ.સંજ્ઞા.ભવન્તિ.।.{6.તદ્યથા}.માહેન્દ્રી.વૈશ્વાનરી.યામ્યા.{5.યામો}.નૈરૃતી.વારુણી.વાયવ્યા.કૌવેરી.{5.વાયવો.ચાન્દ્રમસી}.ઐશાની.બ્રાહ્મી.નાગી.ચેતિ.।
ન.શરીરેન્દ્રિયમનસામ્.અજ્ઞત્વાત્.{5.અજ્ઞાનત્વાત્;.1.ન.શરીરેન્દ્રિયમનસામ્.ચૈતન્યમ્.અજ્ઞત્વાત્}.।.ન.શરીરસ્ય.ચૈતન્યમ્.ઘટાદિવદ્.ભૂતકાર્યત્વાત્.મૃતે.ચાસમ્ભવાત્.।.નેન્દ્રિયાણામ્.કરણત્વાત્.ઉપહતેષુ.વિષયાસાન્નિધ્યે.ચાનુસ્મૃતિદર્શનાત્.{1.ચાત્ર.સ્મૃતિ}.।
નાપિ.મનસઃ.કરણાન્તરાનપેક્ષિત્વે.યુગપદાલોચનસ્મૃતિપ્રસઙ્ગાત્.{5.યુગપદાલોચનાનુસ્મૃતિ}.સ્વયમ્.કરણભાવાચ્.ચ.।.પરિશેષાદ્.{5;6.પારિશેષ્યાદ્}.આત્મકાર્યત્વાત્.{6.આત્મકાર્યમ્.જ્ઞાનમ્}.તેનાત્મા.સમધિગમ્યતે.શરીરસમવાયિનીભ્યામ્.ચ.હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોગ્યાભ્યામ્.પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યામ્.{1.પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યામ્.નોત્.સેએન્}.રથકર્મણા.સારથિવત્.પ્રયત્નવાન્.વિગ્રહસ્યાધિષ્ઠાતાનુમીયતે.પ્રાણાદિભિશ્.ચેતિ.।
કથમ્.શરીરપરિગૃહીતે.{5.વિગૃહીતે}.વાયૌ.વિકૃતકર્મદર્શનાદ્.ભસ્ત્રાધ્માપયિતેવ.નિમેષોન્મેષકર્મણા.નિયતેન.દારુયન્ત્રપ્રયોક્તેવ.દેહસ્ય.વૃદ્ધિક્ષતભગ્નસંરોહણાદિનિમિત્તત્વાત્.{6.સંરૌહણાભ્યામ્}.
ગૃહપતિર્.ઇવ.અભિમતવિષયગ્રાહકકરણસમ્બન્ધનિમિત્તેન.મનહ્કર્મણા.ગૃહકોણેષુ.પેલકપ્રેરક.ઇવ.{5.ગૃહ?કોણવ્યવસ્થિતપેલક.ઇવ.પ્રેરક.ઇવ}.દારકઃ.નયનવિષયાલોચનાનન્તરમ્.રસાનુસ્મૃતિક્રમેણ.રસનવિક્રિયાદર્શનાદ્.અનેકગવાક્ષાન્તર્ગતપ્રેક્ષકવદ્.{5.પ્રેરક}.ઉભયદર્શી.કશ્ચિદ્.એકો.વિજ્ઞાયતે.।
સુખદુહ્ખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નૈશ્.ચ.ગુણૈર્.ગુણ્યનુમીયતે.તે.ચ.ન.શરીરેન્દ્રિયગુણાઃ.{5.વિશેષગુણાઃ}.કસ્માદ્.અહઙ્કારેણૈકવાક્યતાભાવાત્.પ્રદેશવૃત્તિત્વાદ્.અયાવદ્દ્રવ્યભાવિત્વાદ્.બાહ્યેન્દ્રિયાપ્રત્યક્ષત્વાચ્.{5.ગ્રાહ્યત્વા}.ચ.તથાહંશબ્દેનાપિ.પૃથ્શ્શ્દિવ્યાદિશબ્દવ્યતિરેકાદ્.ઇતિ.।
તસ્ય.ગુણાઃ.બુદ્ધિસુખદુહ્ખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગાઃ.।.આત્મલિઙ્ગાધિકારે.બુદ્ધ્યાદયઃ.પ્રયત્નાન્તાઃ.સિદ્ધાઃ.{6.પ્રયત્નાન્તાશ્.ચ.પ્રસિદ્ધાઃ}.।
ધર્માધર્માવ્.આત્માન્તરગુણાનામ્.અકારણત્વવચનાત્.સંસ્કારઃ.સ્મૃત્યુત્પત્તૌ.કારણવચનાત્.।.વ્યવસ્થાવચનાત્.{5.વચનાભિસમ્બન્ધાત્}.સંખ્યા.પૃથક્ત્વમ્.અપ્ય્.અત.એવ.{1.મત.એવ}.તથા.ચાત્મેતિવચનાત્.પરમમહત્.પરિમાણમ્.।
.સન્નિકર્ષજત્વાત્.સુખાદીનામ્.સમ્યોગઃ.।.તદ્વિનાશકત્વાદ્.વિભાગ.ઇતિ.॥
તસ્ય.ગુણાઃ.સંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસમ્યોગવિભાગપરત્વાપરત્વસંસ્કારાઃ.।.પ્રયત્નજ્ઞાનાયૌગપદ્યવચનાત્.પ્રતિશરીરમ્.એકત્વમ્.સિદ્ધમ્.।.પૃથક્ત્વમ્.અપ્ય્.અત.એવ.।.તદભાવવચનાદ્.અણુપરિમાણમ્.।
અપસર્પણોપસર્પણવચનાત્.સમ્યોગવિભાગૌ.।.મૂર્તત્વાત્.પરત્વાપરત્વે.સંસ્કારશ્.ચ.।.અસ્પર્શવત્ત્વાદ્.દ્રવ્યાનારમ્ભકત્વમ્.।.ક્રિયાવત્ત્વાન્.મૂર્તત્વમ્.।.સાધારણવિગ્રહવત્ત્વપ્રસઙ્ગાદ્.અજ્ઞત્વમ્.।
કરણભાવાત્.પરાર્થમ્.।.ગુણવત્ત્વાદ્.દ્રવ્યમ્.।.પ્રયત્નાદૃષ્ટપરિગ્રહવશાદ્.આશુસઞ્ચારિ.ચેતિ.॥
ઇતિ.પ્રશસ્તપાદભાષ્યે.દ્રવ્યપદાર્થઃ.॥
મૂળ પાઠ: Pādārthadharmasaṃgraha commentary on Kaṇāda's Vaiśeṣikasūtra · Edition: The Prasastapadabhasya with Commentary Nyayakandali of Sridhara. Ed. by V. P. Dvivedin. Sri Garbi Dass Oriental Ser., 13, Delhi: Sri Satguru Publications. [Reprint of the edition Benares 1895, Vizianagram Sanskrit Series ; 6] · Data entry Muneo Tokunaga Muroya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0