નૃસિંહોત્તરતાપનીયોપનિષદ · અધ્યાય 1

॥નૃસિંહતાપિન્યુપનિષત્॥
॥નૃસિંહોત્તરતાપિન્યુપનિષત્॥
નૃસિંહોત્તરતાપિન્યાં તુર્યતુર્યાત્મકં મહઃ।
પરમાદ્વૈતસામ્રાજ્યં પ્રત્યક્ષમુપલભ્યતે॥
ૐ દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નણોરણીયાં- સમિમમાત્માનમોઙ્કારં નો વ્યાચક્ષ્વેતિ તથેત્યોમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ સર્વમોઙ્કાર એવ યચ્ચાન્યત્ત્રિકાલાતીતં તદપ્યોઙ્કાર એવ સર્વં હ્યેતદ્બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ તમેતમાત્માનમોમિતિ બ્રહ્મણૈકીકૃત્ય બ્રહ્મ ચાત્માનમોમિત્યેકીકૃત્ય તદેકમજરમમૃતમભયમોમિત્યનુભૂય તસ્મિન્નિદં સર્વં ત્રિશરીરમારોપ્ય તન્મયં હિ તદેવેતિ સંહરેદોમિતિ તં વા એતં ત્રિશરીરમાત્માનં ત્રિશરીરં પરં બ્રહ્માનુસન્દધ્યાત્સ્થૂલત્વાત્- સ્થૂલભુક્ત્વાચ્ચ સૂક્ષ્મત્વાત્સૂક્ષ્મભુક્ત્વાચ્ચૈક્યાદાનન્દભોગાચ્ચ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાજ્જાગરિતસ્થાનઃ સ્થૂલપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુક્ ચતુરાત્મા વિશ્વો વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ॥ સ્વપ્નસ્થાનઃ સૂક્ષ્મપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સૂક્ષ્મભુક્ ચતુરાત્મા તૈજસો હિરણ્યગર્ભો દ્વિતીયઃ પાદઃ॥ યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્સુષુપ્તં સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાનન્દમયો હ્યાનન્દભુક્ ચેતોમુખશ્ચતુરાત્મા પ્રાજ્ઞ ઈશ્વરસ્તૃતીયઃ પાદઃ॥ એષ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં ત્રયમપ્યેતત્સુષુપ્તં સ્વપ્નં માયામાત્રં ચિદેકરસો હ્યયમાત્માથ તુરીયશ્ચતુરાત્મા તુરીયાવસિતત્વાદેકૈકસ્યોતાનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞાવિકલ્પૈ- સ્ત્રયમપ્યત્રાપિસુષુપ્તં સ્વપ્નં માયામાત્રં ચિદેકરસો હ્યયમાત્માથાયમાદેશો ન સ્થૂલપ્રજ્ઞં ન સૂક્ષ્મપ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનમ્ અદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણમ્ અચિન્ત્યમચિન્ત્યમવ્યપદેશ્યમૈકાત્મ્યપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શિવં શાન્તમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે સ આત્મા સ વિજ્ઞેય ઈશ્વરગ્રાસસ્તુરીયસ્તુરીયઃ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ

તં વા એતમાત્માનં જાગ્રત્યસ્વપ્નમસુષુપ્તં સ્વપ્ને જાગ્રતમસુષુપ્તં સુષુપ્તે જાગ્રતમસ્વપ્નં તુરીયે જાગ્રતમસ્વપ્નમસુષુપ્તવ્યભિચારિણં નિત્યાનન્દં સદેકરસં હ્યેવ ચક્ષુષો દ્રષ્ટા શ્રોત્રસ્ય દ્રષ્ટા વાચો દ્રષ્ટા મનસો દ્રષ્ટા બુદ્ધેર્દ્રષ્ટા પ્રાણસ્ય દ્રષ્ટા તમસો દ્રષ્ટા સર્વસ્ય દ્રષ્ટા તતઃ સર્વસ્માદન્યો વિલક્ષણચક્ષુષઃ સાક્ષી શ્રોત્રસ્ય સાક્ષી વાચઃ સાક્ષી મનસઃ સાક્ષીઃ બુદ્ધેઃ સાક્ષી પ્રાણસ્ય સાક્ષી તમસઃ સાક્ષી સર્વસ્ય સાક્ષી તતોઽવિક્રિયો મહાચૈતન્યોઽસ્માત્સર્વસ્માત્પ્રિયતમ આનન્દઘનં હ્યેવમસ્માત્સર્વસ્માત્પુરતઃ સુવિભાતમેકરસમેવાજરમમૃતમભયં બ્રહ્મૈવાપ્યજયૈનં ચતુષ્પાદં માત્રાભિરોઙ્કારેણ ચૈકીકુર્યાજ્જાગરિતસ્થાનશ્ચતુરાત્મા વિશ્વો વૈશ્વાનરશ્ચતૂરૂપોઙ્કાર એવ ચતૂરૂપો હ્યયમકારઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિરકારરૂપૈ- રાપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્વા સ્થૂલત્વાત્સૂક્ષ્મત્વાદ્- બીજત્વાત્સાક્ષિત્વાચ્ચાપ્નોતિ હ વા ઇદં સર્વમાદિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ॥ સ્વપ્નસ્થાનશ્ચતુરાત્મા તૈજસો હિરણ્યગર્ભશ્ચતૂરૂપ ઉકાર એવ ચતૂરૂપો હ્યયમુકારઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિરુકારરૂપૈરુત્કર્ષાદુભયત્વાત્સ્થૂલત્વાત્- સૂક્ષ્મત્વાદ્બીજત્વાત્સાક્ષિત્વાચ્ચોત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસન્તતિં સમાનશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ॥ સુષુપ્તસ્થાનશ્ચતુરાત્મ પ્રાજ્ઞૈઇશ્વરશ્ચતુરૂપો મકાર એવ ચતૂરૂપો હ્યયં મકારઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મ- બીજસાક્ષિભિર્મકારરૂપૈર્મિતેરપીતેર્વા સ્થૂલત્વાત્- સૂક્ષ્મત્વાદ્બીજત્વાત્સાક્ષિત્વાચ્ચ મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમપીતિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ॥ માત્રામાત્રાઃ પ્રતિમાત્રાઃ કુર્યાદથ તુરીય ઈશ્વરગ્રાસઃ સ સ્વરાટ્ સ્વયમીશ્વરઃ સ્વપ્રકાશશ્ચતુરાત્મો- તાનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞાવિકલ્પૈરોતો હ્યયમાત્મા હ્યથૈવેદં સર્વમન્તકાલે કાલાગ્નિઃ સૂર્યોસ્રૈરનુજ્ઞાતો હ્યયમાત્મા હ્યસ્ય સર્વસ્ય સ્વાત્માનં દદાતીદં સર્વં સ્વાત્માનમેવ કરોતિ યથા તમઃ સવિતનુજ્ઞકરસો હ્યયમાત્મા ચિદ્રૂપ એવ યથા દાહ્યં દગ્ધ્વાગ્નિરવિકલ્પો હ્યયમાત્મા વાઙ્મનોઽગોચરત્વાચ્ચિદ્રૂપશ્ચતૂરૂપ ૐકાર એવ ચતૂરૂપો હ્યયમોઙ્કાર ઓતાનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞા- વિકલ્પૈરોઙ્કારરૂપૈરાત્મૈવ નામરૂપાત્મકં હીદં સર્વં તુરીયત્વાચ્ચિદ્રૂપત્વાચ્ચોતત્વાદનુજ્ઞાતૃત્વાદ- નુજ્ઞાનત્વાદવિકલ્પરૂપત્વાચ્ચાવિકલ્પરૂપં હીદં સર્વં નૈવ તત્ર કાચન ભિદાસ્ત્યથ તસ્યાયમાદેશો માત્રશ્ચતુર્થો વ્યવહાર્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવોઽદ્વૈત ૐકાર આત્મૈવ સંવિશત્યાત્મનાત્માનં ય એવં વેદૈષ વીરો નારસિંહેન વાનુષ્ટુભા મન્ત્રરાજેન તુરીયં વિદ્યાદેષ હ્યાત્માનં પ્રકાશયતિ સર્વસંહારસમર્થઃ પરિભવાસહઃ પ્રભુર્વ્યાપ્તઃ સદોજ્જ્વલોઽવિદ્યાતત્કાર્યહીનઃ સ્વાત્મબન્ધહરઃ સર્વદા દ્વૈતરહિત આનન્દરૂપઃ સર્વાધિષ્ઠાનઃ સન્માત્રો નિરસ્તાવિદ્યાતમોમોહોઽહમેવેતિ તસ્માદેવમેવેમમાત્માનં પરં બ્રહ્માનુસન્દધ્યાદેષ વીરો નૃસિંહ એવેતિ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ

તસ્ય હ વૈ પ્રણવસ્ય યા પૂર્વા માત્રા સા પ્રથમઃ પાદો ભવતિ દ્વિતીયા દ્વિતીયસ્ય તૃતીયા તૃતીયસ્ય ચતુર્થ્યોતાનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞાવિકલ્પરૂપા તયા તુરીયં ચતુરાત્માનમન્વિષ્ય ચતુર્થપાદેન ચ તયા તુરીયેણાનુચિન્તયન્ગ્રસેત્તસ્ય હ વા એતસ્ય પ્રણવસ્ય યા પૂર્વા માત્રા સા પૃથિવ્યકારઃ સ ઋગ્ભિરૃગ્વેદો બ્રહ્મા વસવો ગાયત્રી ગાર્હપત્યઃ સા પ્રથમઃ પાદો ભવતિ ચ સર્વેષુ પાદેષુ ચતુરાત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિર્દ્વિતીયાન્તરિક્ષં સ ઉકારઃ સ યજુર્ભિર્યજુર્વેદો વિષ્ણુરુદ્રાસ્ત્રિષ્ટુબ્દક્ષિણાગ્નિઃ સા દ્વિતીયઃ પાદો ભવતિ ચ સર્વેષુ પાદેષુ ચતુરાત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિસ્તૃતીયા દ્યૌઃ સ મકારઃ સ સામભિઃ સામવેદો રુદ્રાદિત્યા જગત્યાહવનીયઃ સા તૃતીયઃ પાદો ભવતિ ભવતિ ચ સર્વેષુ પાદેષુ ચતુરાત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિર્યાવસાનેઽસ્ય ચતુર્થ્યર્ધમાત્રા સા સોમલોક ૐકારઃ સાથર્વણૈર્મન્ત્રૈરથર્વવેદઃ સંવર્તકોઽગ્નિર્મરુતો વિરાડેકર્ષિર્ભાસ્વતી સ્મૃતા ચતુર્થઃ પાદો ભવતિ ભવતિ ચ સર્વેષુ પાદેષુ ચતુરાત્મા સ્થૂલસૂક્ષ્મબીજસાક્ષિભિર્માત્રામાત્રાઃ પ્રતિમાત્રાઃ કૃત્વોતનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞાવિકલ્પરૂપં ચિન્તયન્ગ્રસેજ્જ્ઞોઽમૃતો હુતસંવિત્કઃ શુદ્ધઃ સંવિષ્ટો નિર્વિગ્ન ઇમમસુનિયમેઽનુભૂયેહેદં સર્વં દૃષ્ટ્વા સ પ્રપઞ્ચહીનોઽથ સકલઃ સાધારોઽમૃતમયશ્ચતુરાત્માથ મહાપીઠે સપરિવારં તમેતં ચતુઃસપ્તાત્માનં ચતુરાત્માનં મૂલાગ્નાવગ્નિરૂપં પ્રણવં સન્દધ્યાત્સપ્તાત્માનં ચતુરાત્માનમકારં રુદ્રં ભ્રૂમધ્યે સપ્તાત્માનં ચતુરાત્માનં ચતુઃસપ્તાત્માનં ચતુરાત્માનમોઙ્કારં સર્વેશ્વરં દ્વાદશાન્તે સપ્તાત્માનં ચતુરાત્માનં ચતુઃસપ્તાત્માનમોઙ્કારં તુરીયમાનન્દામૃતરૂપં ષોડશાન્તેઽથાનન્દામૃતેનૈ- તાંશ્ચતુર્ધા સંપૂજ્ય તથા બ્રહ્માણમેવ વિષ્ણુમેવ રુદ્રમેવ વિભક્તાંસ્ત્રીનેવાવિભક્તાંસ્ત્રીનેવ લિઙ્ગરૂપનેવ ચ સંપૂજ્યોપહારૈશ્ચતુર્ધાથ લિઙ્ગાત્સંહૃત્ય તેજસા શરીરત્રયં સંવ્યાપ્ય તદધિષ્ઠાનમાત્માનં સંજ્વાલ્ય તત્તેજ આત્મચૈતન્યરૂપં બલમવષ્ટભ્ય ગુણૈરૈક્યં સંપાદ્ય મહાસ્થૂલં મહાસૂક્ષ્મે મહાસૂક્ષ્મં મહાકારણે ચ સંહૃત્ય માત્રાભિરોતાનુજ્ઞાત્રનુજ્ઞાવિકલ્પરૂપં ચિન્તયન્ગ્રસેત્॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ

તં વા એતમાત્માનં પરમં બ્રહ્મોઙ્કારં તુરીયોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતમનુષ્ટુભા નત્વા પ્રસાદ્યોમિતિ સંહૃત્યાહમિત્યનુસન્દધ્યાદથૈતમેવાત્માનં પરમં બ્રહ્મોઙ્કારં તુરીયોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતમેકા- દશાત્માનં નારસિંહં નત્વોમિતિ સંહરન્નાનુસન્દધ્યા- દથૈતમેવમાત્માનં પરમં બ્રહ્મોઙ્કારં તુરીયોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતં પ્રણવેન સંચિન્ત્યાનુષ્ટુભા નત્વા સચ્ચિદાનન્દપૂર્ણાત્મસુ નવાત્મકં સચ્ચિદાનન્દપૂર્ણાત્માનં પરં બ્રહ્મ સંભાવ્યાહમિત્યાત્માનમાદાય મનસા બ્રહ્મણૈકીકુર્યાદ્યદનુષ્ટુભૈવ વા એષ ઉપવસન્નેષ હિ સર્વત્ર સર્વદા સર્વાત્મા સન્ સર્વમત્તિ નૃસિંહોઽસૌ પરમેશ્વરોઽસૌ હિ સર્વત્ર સર્વદા સર્વાત્મા સન્ત્સર્વમત્તિ નૃસિંહ એવૈકલ એષ તુરીય એષ એવોગ્ર એષ એવ વીર એષ એવ મહાનેષ એવ વિષ્ણુરેષ એવ જ્વલન્નેષ એવ સર્વતોમુખ એષ એષ નૃસિંહ એષ એવ ભીષણ એષ એવ ભદ્ર એષ એવ મૃત્યુમૃત્યુરેષ એવ નમામ્યેષ એવાહમેવં યોગારૂઢો બ્રહ્મણ્યેવાનુષ્ટુભં સન્દધ્યાદોઙ્કાર ઇતિ॥તદેતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ॥ સંસ્તભ્ય સિંહ સ્વસુતાન્ગુણાર્થાન્સંયોજ્ય શૃઙ્ગૈરૃષભસ્ય હત્વા॥ વશ્યાં સ્ફુરન્તીમસતીં નિપીડ્ય સંભક્ષ્ય સિંહેન સ એષ વીરઃ॥ શૃઙ્ગપ્રોતાન્પાદાન્સ્પૃષ્ટ્વા હત્વા તાનગ્રસત્સ્વયમ્। નત્વા ચ બહુધા દૃષ્ટ્વા નૃસિંહઃ સ્વયમુદ્બભાવિતિ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ

અથૈષ ઉ એવ અકાર આપ્તતમાર્થ આત્મન્યેવ નૃસિંહે દેવે બ્રહ્મણિ વર્તત એષ હ્યેવાપ્તતમ એષ હિ સાક્ષ્યેષ ઈશ્વરસ્તત્સર્વગતો નહીદં સર્વમેષ હિ વ્યાપ્તતમૈદં સર્વં યદયમાત્મા માયામાત્ર એષ એવોગ્ર એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ વીર એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ મહાનેષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ વિષ્ણુરેષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ જ્વલન્નેષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ સર્વતોમુખ એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ નૃસિંહ એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ ભીષણ એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ ભદ્ર એષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ મૃત્યુમૃત્યુરેષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવ નમામ્યેષ હિ વ્યાપ્તતમ એષ એવાહમેષ હિ વ્યાપ્તતમ આત્મૈવ નૃસિંહો દેવો બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદ સોઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામેન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેત્યથૈષ એવોઙ્કાર ઉત્કૃષ્ટતમાર્થ આત્મન્યેવ નૃસિંહે દેવે બ્રહ્મણિ વર્તતે તસ્માદેષ સત્યસ્વરૂપો ન હ્યન્યદસ્ત્યપ્રમેયમનાત્મપ્રકાશમેષ હિ સ્વપ્રકાશોઽસઙ્ગોઽન્યન્ન વીક્ષત આત્માતો નાન્યથા પ્રાપ્તિરાત્મમાત્રં હ્યેતદુત્કૃષ્ટમેષ એવોગ્ર એષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ વિષ્ણુરેષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ જ્વલન્નેષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ સર્વતોમુખ એષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ નૃસિંહ એષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ ભીષણ એષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ ભદ્ર એષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ મૃત્યુમૃત્યુરેષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવ નમામ્યેષ હ્યેવોત્કૃષ્ટ એષ એવાહમેષ હ્યેવોત્કૃષ્ટસ્તસ્માદાત્માનમેવૈનં જાનીયાદાત્મૈવ નૃસિંહો દેવો બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદ સોઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેત્યથૈષ એવ મકારો મહાવિભૂત્યર્થ આત્મન્યૈવ નૃસિંહે દેવે બ્રહ્મણિ વર્તતે તસ્માદયમનલ્પો ભિન્નરૂપઃ સ્વપ્રકાશો બ્રહ્મૈવાપ્તતમ ઉત્કૃષ્ટતમ એતદેવ બ્રહ્માપિ સર્વજ્ઞં મહામાયં મહાવિભૂત્યેતદેવોગ્રમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ વીરમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યતદેવ મહદેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ વિષ્ણ્વેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ જ્વલદેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ સર્વતોમુખમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ નૃસિંહમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ ભીષણમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ ભદ્રમેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ મૃત્યુમૃત્ય્વેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવ નમામ્યેતદ્ધિ મહાવિભૂત્યેતદેવાહમેતદ્ધિ મહાવિભૂતિ તસ્માદકારોકારાભ્યામિમમાત્માનમાપ્તતમમુત્કૃષ્ટતમં ચિન્માત્રં સર્વદ્રષ્ટારં સર્વસાક્ષિણં સર્વગ્રાસં સર્વપ્રેમાસ્પદં સચ્ચિદાનન્દમાત્રમેકરસં પુરતોઽસ્માત્સર્વસ્માત્સુવિભાતમન્વિષ્યાપ્તતમમુત્કૃષ્ટતમં મહામાયં મહાવિભૂતિ સચ્ચિદાનન્દમાત્રમેકરસં પુરમેવ બ્રહ્મ મકારેણ જાનીયાદાત્મૈવ નૃસિંહો દેવઃ પરમેવ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદ સોઽકામો નિષ્કામ આપ્તકામ આત્મકામો ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્ત્યત્રૈવ સમવલીયન્તે બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતીતિ હ પ્રજાપતિરુવાચ પ્રજાપતિરુવાચ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ

તે દેવા ઇમમાત્માનં જ્ઞાતુમૈચ્છંસ્તાન્હાસુરઃ પાપ્મા પરિજગ્રાહ ત ઐક્ષન્તહન્તૈનમાસુરં પાપ્માનં ગ્રસામ ઇત્યેતમેવોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતં તુરીયતુરીયમાત્માનમુગ્રમનુગ્રં વીરમવીરં મહાન્તમમહાન્તં વિષ્ણુમવિષ્ણું જ્વલન્તમજ્વલન્તં સર્વતોમુખમસર્વતોમુખં નૃસિંહમનૃસિંહં ભીષણમભીષણં ભદ્રમભદ્રં મૃત્યુમૃત્યુમમૃત્યુમૃત્યું નમામ્યનમામ્યહમનહં નૃસિંહાનુષ્ટુભૈવ બુબુધિરે તેભ્યો હાસાવાસુરઃ પાપ્મા સચ્ચિદાનન્દઘનજ્યોતિરભવત્તસ્માદપક્વકષાય ઇમમેવોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતં તુરીયતુરીયમાત્માનં નૃસિંહાનુષ્ટુભૈવ જાનીયાત્તસ્યાસુરઃ પાપ્મા સચ્ચિદાનન્દઘનજ્યોતિર્ભવતિ તે દેવા જ્યોતિરુત્તિતીર્ષવો દ્વિતીયાદ્ભયમેવ પશ્યન્ત ઇમમેવોઙ્કારાગ્રવિદ્યોતં તુરીયતુરીયમાત્માનમનુષ્ટુભાન્વિષ્ય પ્રણવેનૈવ તસ્મિન્નવસ્થિતાસ્તેભ્યસ્તજ્જ્યોતિરસ્ય સર્વસ્ય પુરતઃ સુવિભાતમવિભાતમદ્વૈતમચિન્ત્યમલિઙ્ગં સ્વપ્રકાશમાનન્દઘનં શૂન્યમભવદેવંવિત્સ્વપ્રકાશં પરમેવ બ્રહ્મ ભવતિ તે દેવાઃ પુત્રૈષણાયાશ્ચ વિત્તૈષણાયાશ્ચ લોકૈષણાયાશ્ચ સસાધનેભ્યો વ્યુત્થાય નિરાકારા નિષ્પરિગ્રહા અશિખા અયજ્ઞોપવીતા અન્ધા બધિરા મુગ્ધાઃ ક્લીબા મૂકા ઉન્મત્ત ઇવ પરિવર્તમાનાઃ શાન્તા દાન્તા ઉપરતાસ્તિતિક્ષવઃ સમાહિતા આત્મરતય આત્મક્રીડા આત્મમિથુના આત્માનન્દાઃ પ્રણવમેવ પરં બ્રહ્માત્મપ્રકાશં શૂન્યં જાનન્તસ્તત્રૈવ પરિસમાપ્તાસ્તસ્માદ્દેવાનાં વ્રતમાચરન્નોઙ્કારે પરે બ્રહ્મણિ પર્યવસિતો ભવેત્સ આત્મન્યેવાત્માનં પરં બ્રહ્મ પશ્યતિ॥ તદેષ શ્લોકઃ॥ શૃઙ્ગેશ્વશૃઙ્ગં સંયોજ્ય સિંહં શૃઙ્ગેષુ યોજયેત્। શૃઙ્ગાભ્યાં શૃઙ્ગમાબધ્ય ત્રયો દેવ ઉપાસત ઇતિ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્ ભૂય એવ નો ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથેત્યજત્વાદમરત્વાદ- જરત્વાદમૃતત્વાદશોકત્વાદમોહત્વાદનશનાયત્વાદ- પિપાસત્વાદદ્વૈતત્વાચ્ચાકરેણેમમાત્માન- મન્વિષ્યોત્કૃષ્ટત્વાદુત્પાદકત્વાદુત્પ્રવેષ્ટત્વાદુ- ત્થાપયિતૃત્વાદુદ્દ્રષ્ટૃત્વાદુત્કર્તૃત્વાદુત્પથ- વારકત્વાદ્દુદ્ગ્રાસત્વાદુદ્ભ્રાન્તત્વાદુત્તીર્ણવિકૃતત્વા- ચ્ચોઙ્કારેણેમમાત્માનં પરમં બ્રહ્મ નૃસિંહમન્વિષ્યાકારેણેમમાત્માનમુકારં પૂર્વાર્ધમાકૃષ્ય સિંહીકૃત્યોત્તરાર્ધેન તં સિંહમાકૃષ્ય મહત્ત્વાન્મહસ્ત્વાન્માનત્વા- ન્મુક્તત્વાન્મહાદેવત્વાન્મહેશ્વરત્વાન્મહાસત્ત્વા- ન્મહાચિત્ત્વાન્મહાનન્દત્વાન્મહપ્રભુત્વાચ્ચ મકારાર્ધેનાનેનાત્મનૈકીકુર્યાદશરીરો નિરિન્દ્રિયોઽપ્રાણોઽતમાઃ સચ્ચિદાનન્દમાત્રઃ સ સ્વરાડ્ ભવતિ ય એવં વેદ કસ્ત્વમિત્યહમિતિ હોવાચૈવમેવેદં સર્વં તસ્માદહમિતિ સર્વાભિધાનં તસ્યાદિરયમકારઃ સ એવ ભવતિ સર્વં હ્યયમાત્માનં હિ સર્વાન્તરો ન હીદં સર્વમહમિતિ હોવાચૈવ નિરાત્મકમાત્મૈવેદં સર્વં તસ્માત્સર્વાત્મકેનાકારેણ સર્વાત્મકમાત્માનમન્વિચ્છેદ્બ્રહ્મૈવેદં સર્વં સચ્ચિદાનન્દરૂપં સચ્ચિદાનન્દરૂપમિદં સર્વં સદ્ધીદં સર્વં સત્સદિતિ ચિદ્ધીદં સર્વં કાશતે પ્રકાશતે ચેતિ કિં સદિતીદમિદં નેત્યનુભૂતિરિતિ કૈષેતીયમિયં નેત્યવચનેનૈવાનુભવન્નુવાચિઅવમેવ ચિદાનન્દાવપ્યવચનેનૈવાનુભવન્નુવાચ સર્વમન્યદિતિ સ પરમાનન્દસ્ય બ્રહ્મણો નામ બ્રહ્મેતિ તસ્યાન્ત્યોઽયં મકારઃ સ એવ ભવતિ તસ્માન્મકારેણ પરમં બ્રહ્માન્વિચ્છેત્કિમિદમેવમિત્યુકાર ઇત્યેવાહાવિચિકિત્સન્નકારેણેમમાત્માનમન્વિષ્ય મકારેણ બ્રહ્મણાનુસન્દધ્યાદુકારેણાવિચિકિત્સન્નશરીરોઽનિન્દ્રિયોઽપ્રાણોઽતમાઃ સચ્ચિદાનન્દમાત્રઃ સ સ્વરાડ્ ભવતિ ય એવં વેદ બ્રહ્મ વા ઇદં સર્વમત્તૃત્વાદુગ્રત્વાદ્વીરત્વાન્મહત્વાદ્- વિષ્ણુત્વાજ્જ્વલત્વાત્સર્વતોમુખત્વાન્નૃસિંહત્વાદ્ભીષણત્વા- દ્ભદ્રત્વાન્મૃત્યુમૃત્યુત્વાન્નમામિત્વાદહંવાદિતિ સતતં હ્યેતદ્બ્રહ્મોગ્રત્વાદ્વીરત્વાન્મહત્ત્વાદ્વિષ્ણુત્વાજ્જ્વલત્વા- સર્વતોમુખત્વાન્નૃસિંહત્વાદ્ભીષણત્વાદ્ભદ્રત્વા- ન્મૃત્યુમૃત્યુત્વાન્નમામિત્વાદિતિ તસ્માદકારેણ પરમં બ્રહ્માન્વિષ્ય મકારેણ મન આદ્યવિતારં મન આદિસાક્ષિણ- મન્વિચ્છેત્સ યદૈતત્સર્વમપેક્ષતે તદૈતત્સર્વમસ્મિન્પ્રવિશતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે તદેતત્સર્વમસ્માદેવોત્તિષ્ઠતિ તદેવ તત્સર્વં નિરૂહ્ય પ્રત્યૂહ્ય સંપીડ્ય સંજ્વાલ્ય સંભક્ષ્ય સ્વાત્માનમેવૈષા દદાત્યત્યુગ્રોઽતિવીરોતિમહાનિતિ વિષ્ણુરતિજ્વલન્નતિસર્વતોમુખોઽતિનૃસિંહોઽતિભીષણોઽતિ- ભદ્રોતિમૃત્યુમૃત્યુરતિનમામત્યહં ભૂત્વા સ્વે મહિમ્નિ સદા સમાસતે તસ્માદેનમકારાર્થેન પરેણ બ્રહ્મણૈકીકુર્યાદુકારેણાવિચિકિત્સન્નશરીરો નિરિન્દ્રિયોઽપ્રાણોઽમનઃ સચ્ચિદાનન્દમાત્રઃ સ સ્વરાડ્ ભવતિ ય એવં વેદ॥ તદેષ શ્લોકઃ॥ શૃઙ્ગં શૃઙ્ગાર્ધમાકૃષ્ય શૃઙ્ગેણાનેન યોજયેત્। શૃઙ્ગમેનં પરે શૃઙ્ગે તમનેનાપિ યોજયેત્॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ

અથ તુરીયેણોતશ્ચ પ્રોતશ્ચ હ્યયમાત્મા નૃસિંહોઽસ્મિન્સર્વમયં સર્વાત્માનં હિ સર્વં નૈવાતોઽદ્વયો હ્યયમાત્મૈકલ એવાવવિકલ્પો ન હિ વસ્તુ સદયં હ્યોત ઇવ સદ્ધનોઽયં ચિદ્ધન આનન્દઘન એવૈકરસોઽવ્યવહાર્યઃ કેનચનાદ્વિતીય ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચૈષ ઓઙ્કાર એવં નૈવમિતિ પૃષ્ટ ઓમિત્યેવાહ વાગ્વા ઓઙ્કારો વાગેવેદં સર્વં ન હ્યશબ્દમિવેહાસ્તિ ચિન્મયો હ્યયમોઙ્કારશ્ચિન્મયમિદં સર્વં તસ્માત્પરમેશ્વર એવૈકમેવ તદ્ભવત્યેતદમૃતમયમેતદ્બ્રહ્માભયં વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદેતિ રહસ્યમનુજ્ઞાતા હ્યયમાત્મૈષ હ્યસ્ય સર્વસ્ય સ્વાત્માનમનુજાનાતિ ન હીદં સર્વં સ્વત આત્મવિન્ન હ્યયમોતો નાનુજ્ઞાતાસઙ્ગત્વાદવિકારિત્વાદસત્ત્વાદન્યસ્યાનુજ્ઞાતા હ્યયમોઙ્કાર ઓમિતિ હ્યનુજાનાતિ વાગ્વા ઓઙ્કારો વાગેવેદં સર્વમનુજાનાતિ ચિન્મયો હ્યયમોઙ્કારશ્ચિદ્ધીદં સર્વં નિરાત્મકમાત્મસાત્કરોતિ તસ્માત્પરમેશ્વર એવૈકમેવ તદ્ભવત્યેતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્માભયં વૈ બ્રહ્માભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદેતિ રહસ્યમનુજ્ઞૈકરસો હ્યયમાત્મા પ્રજ્ઞાનઘન એવાયં યસ્માત્સર્વાત્પુરતઃ સુવિભાતોઽતશ્ચિદ્ધન એવ ન હ્યયમોતો નાનુજ્ઞાતૈતદાત્મ્યં હીદં સર્વં સદિવાનુજ્ઞૈકરસો હ્યયમોઙ્કાર ઓમિતિ હ્યેવાન્નુજાનાતિ વાગ્વા ઓઙ્કારો વાગેવ હ્યનુજાનાતિ ચિન્મયો હ્યયમોઙ્કારશ્ચિદેવ હ્યનુજ્ઞાતા તસ્માત્પરમેશ્વર એવૈકમેવ તદ્ભવત્યેતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્માભયં વૈ બ્રહ્માભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદેતિ રહસ્યમવિકલ્પો હ્યયમાત્માઽદ્વિતીયત્વાદવિકલ્પો હ્યયમોઙ્કારોઽદ્વિતીયત્વાદેવ ચિન્મયો હ્યયમોઙ્કાર- સ્તસ્માત્પરમેશ્વર એવૈકમેવ તદ્ભવત્યવિકલ્પોઽપિ નાત્ર કાચન ભિદાસ્તિ નૈવ તત્ર કાચન ભિદાસ્ત્યત્ર હિ ભિદામિવ મન્યમાનઃ શતધા સહસ્રધા ભિન્નો મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ તદેતદદ્વયં સ્વપ્રકાશં મહાનન્દમાત્માઇવૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્માભયં વૈ બ્રહ્માભયં હિ વૈ બ્રહ્મ ભવતિ ય એવં વેદેતિ રહસ્યમ્॥ ઇત્યષ્ટમઃ ખણ્ડઃ

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નિમમેવ નો ભગવન્નોઙ્કારમાત્માનમુપદિશેતિ તથેત્યુપદ્રષ્ટાનુમન્તૈષ આત્મા નૃસિંહશ્ચિદ્રૂપ એવાવિકારો હ્યુપલબ્ધઃ સર્વસ્ય સર્વત્ર ન હ્યસ્તિ દ્વૈતસિદ્ધિરાત્મૈવ સિદ્ધોઽદ્વિતીયો માયયા હ્યન્યદિવ સ વા એષ આત્મા પર એષૈવ સર્વં તથાહિ પ્રજ્ઞેનૈષા વિદ્યા જગત્સર્વમાત્મા પરમાત્મૈવ સ્વપ્રકાશોઽપ્યવિષયજ્ઞાનત્વાજ્જાનન્નેવ હ્યન્યત્રાન્યન્ન વિજાનાત્યનુભુતેર્માયા ચ તમોરૂપાનુભૂતિસ્તદેતજ્જડં મોહાત્મકમ- નન્તમિદં રૂપસ્યાસ્ય વ્યઞ્જિકા નિત્યનિવૃત્તાપિ મૂઢૈરાત્મેવ દૃષ્ટાસ્ય સત્ત્વમસત્ત્વં ચ દર્શયતિ સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વાભ્યાં સ્વતન્ત્રા- સ્વતન્ત્રત્વને સૈષા વટબીજસામાન્યવદનેક- વટશક્તિરેકૈવ તદ્યથા વટબીજસામન્યમેક- મનેકાન્સ્વાવ્યતિરિક્તાન્વટાન્સબીજાનુત્પાદ્ય તત્ર તત્ર પૂર્ણં સત્તિષ્ઠત્યેવમેવૈષા માયા સ્વાવ્યતિરિક્તાનિ પૂર્ણાનિ ક્ષેત્રાણિ દર્શયિત્વા જીવેશાવભાસેન કરોતિ માયા ચાવિદ્યા ચ સ્વયમેવ ભવતિ સૈષા ચિત્રા સુદૃઢા બહ્વઙ્કુરા સ્વયં ગુણભિન્નાઙ્કુરેષ્વપિ ગુણભિન્ના સર્વત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુશિવરૂપિણી ચૈતન્યદીપ્તા તસ્માદાત્મન એવ ત્રૈવિધ્યં સર્વત્ર યોનિત્વમભિમન્તા જીવો નિયન્તેશ્વરઃ સર્વાહંમાની હિરણ્યગર્ભસ્ત્રિરૂપ ઈશ્વર- વદ્વ્યક્તચૈતન્યઃસર્વગો હ્યેષ ઈશ્વરઃ ક્રિયાજ્ઞાનાત્મા સર્વં સર્વમયં સર્વે જીવાઃ સર્વમયાઃ સર્વાસ્વવસ્થાસુ તથાપ્યલ્પાઃ સ વા એષ ભૂતાનિન્દ્રિયાણિ વિરાજં દેવતાઃ કોશાંશ્ચ સૃષ્ટ્વા પ્રવિશ્યામૂઢો મૂઢ ઇવ વ્યવહરન્નાસ્તે માયયૈવ તસ્માદદ્વય એવાયમાત્મા સન્માત્રો નિત્યઃ શુદ્ધો બુદ્ધઃ સત્યો મુક્તો નિરઞ્જનો વિભુરદ્વયાનન્દઃ પરઃ પ્રત્યગેકરસઃ પ્રમાણૈરેતૈરવગતઃ સત્તામાત્રં હીદં સર્વં સદેવ પુરસ્તાત્સિદ્ધં હિ બ્રહ્મ ન હ્યત્ર કિઞ્ચાનુભૂયતે નાવિદ્યાનુભવાત્મા ન સ્વપ્રકાશે સર્વસાક્ષિણ્યવિક્રિયેઽદ્વયે પશ્યતેહાપિ સન્માત્રમસદન્યત્સત્યં હીત્થં પુરસ્તાદયોનિ સ્વાત્મસ્થમાનન્દચિદ્ધનં સિદ્ધં હ્યસિદ્ધં તદ્વિષ્ણુરીશાનો બ્રહ્માન્યદપિ સર્વં સર્વગતં સર્વમત એવ શુદ્ધોઽબાધ્યસ્વરૂપો બુદ્ધઃ સુખસ્વરૂપ આત્મા ન હ્યેતન્નિરાત્મકમપિ નાત્મા પુરતો હિ સિદ્ધો ન હીદં સર્વં કદાચિદાત્મા હિ સ્વમહિમસ્થો નિરપેક્ષ એક એવ સાક્ષી સ્વપ્રકાશઃ કિં તન્નિત્યમાત્માત્ર હ્યેવ ન વિચિકિત્સમેતદ્ધીદં સર્વં સાધયતિ દ્રષ્ટા દ્રષ્ટુઃ સાક્ષ્યવિક્રિયઃ સિદ્ધો નિરવદ્યો બાહ્યાભ્યન્તરવીક્ષણાત્સુવિસ્ફુટતમઃ સ પરતાદ્બ્રૂતૈષ દૃષ્ટોઽદૃષ્ટોઽવ્યવહાર્યોઽપ્યલ્પો નાલ્પઃ સાક્ષ્યવિશેષોઽનન્યોઽસુખદુઃખોઽદ્વયઃ પરમાત્મા સર્વજ્ઞોઽનન્તોઽભિન્નોઽદ્વયઃ સર્વદા સંવિત્તિર્માયયા નાસંવિત્તિઃ સ્વપ્રકાશે યૂયમેવ દૃષ્ટાઃ કિમદ્વયેન દ્વિતીયમેવ ન યૂયમેવ બ્રૂહ્યેવ ભગવન્નિતિ દેવા ઊચુર્યૂયમેવ દૃશ્યતે ચેન્નાત્મજ્ઞા અસઙ્ગો હ્યયમાત્માતો યૂયમેવ સ્વપ્રકાશા ઇદં હિ સત્સંવિન્મયત્વાદ્યૂયમેવ નેતિ હોચુર્હન્તાસઙ્ગા વયમિતિ હોચુઃ કથં પશ્યન્તીતિ હોવાચ ન વયં વિદ્મ ઇતિ હોચુસ્તતો યૂયમેવ સ્વપ્રકાશા ઇતિ હોવાચ ન ચ સત્સંવિન્મયા એતૌ હિ પુરસ્તાત્સુવિભાતમવ્યવહાર્ય- મેવાદ્વયં જ્ઞાતો નૈષ વિજ્ઞાતો વિદિતાવિદિતાત્પર ઇતિ હોચુઃ સ હોવાચ તદ્વા એતદ્બ્રહ્માદ્વયં બ્રહ્મત્વાન્નિત્યં શુદ્ધં બુદ્ધં મુક્તં સત્યં સૂક્ષ્મં પરિપૂર્ણમદ્વયં સદાનન્દચિન્માત્ર- માત્મૈવાવ્યવહાર્યં કેન ચ તત્તદેતદાત્માન- મોમિત્યપશ્યન્તઃ પશ્યત તદેતત્સત્યમાત્મા બ્રહ્મૈવ બ્રહ્માત્મૈવાત્ર હ્યેવ ન વિચિકિત્સ્યમિત્યોં સત્યં તદેતત્પણ્ડિતા એવ પશ્યન્ત્યેતદ્ધ્યશબ્દ- મસ્પર્શમરૂપમરસમગન્ધમવક્તવ્યમન- દાતવ્યમગન્તવ્યમવિસર્જયિતવ્યમનાનન્દયિતવ્ય- મમન્તવ્યમબોદ્ધવ્યમમનહઙ્કર્તયિતવ્યમ- ચેતયિતવ્યમપ્રાણયિતવ્યમનપાનયિતવ્યમ- વ્યાનયિતવ્યમનુદાનયિતવ્યમસમાનયિતવ્યમ- નિન્દ્રિયમવિષયમકરણમલક્ષણમસઙ્ગમ- ગુણમવિક્રિયમવ્યપદેશ્યમસત્ત્વમરસ્કમ- તમસ્કમમાયમભયમપ્યૌપનિષદમેવ સુવિભાતં સકૃદ્વિભાતં પુરતોઽસ્માત્સર્વસ્મા- ત્સુવિભાતમદ્વયં પશ્યત હંસઃ સોઽહમિતિ સ હોવાચ કિમેષ દૃષ્ટોઽદૃષ્ટો વેતિ દૃષ્ટો વિદિતાવિદિતાત્પર ઇતિ હોચુઃ ક્વૈષા કથમિતિ હોચુઃ કિં તેન ન કિંચનેતિ હોચુર્યૂયમેવાશ્ચર્યરૂપા ઇતિ હોવાચ ન ચેત્યાહુરોમિત્યનુજાનીધ્વં બ્રૂતૈનમિતિ જ્ઞાતોઽજ્ઞાતશ્ચેતિ હોચુર્નચૈનમિતિ હોચુરિતિ બ્રૂતૈવૈવમાત્મસિદ્ધમિતિ હોવાચ પશ્યામ એવ ભગવો ન ચ વયં પશ્યામો નૈવ વયં વક્તું શક્નુમો નમસ્તેઽસ્તુ ભગવન્ પ્રસીદેતિ હોચુર્ન ભેતવ્યં પૃચ્છતેતિ હોવાચ ક્વૈષનુજ્ઞેત્યેષ એવાત્મેતિ હોવાચ તે હોચુર્નમસ્તુભ્યં વયં ત ઇતિ હ પ્રજાપતિર્દેવાનનુ શશાસાનુશશાસેતિ॥ તદેષ શ્લોકઃ॥ ઓતમોતેન જાનીયાદનુજ્ઞાતારમાન્તરમ્। અનુજ્ઞામદ્વયં લબ્ધ્વા ઉપદ્રષ્ટારમાવ્રજેત્॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ। ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ। સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિઃ। વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ। ૐ સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ। સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ। સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ। સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ॥ ઇતિ નૃસિંહોત્તરતાપિન્યુપનિષત્સમાપ્તા॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઉપનિષદ્
નૃસિંહતાપની_ઉપનિષદ્
નૃસિંહપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્
નૃસિંહોત્તરતાપિન્યુપનિષત્
બાહરી કડિયાઁ