નૃસિંહતાપની ઉપનિષદ્ · અધ્યાય 1

॥ નૃસિંહતાપિન્યુપનિષત્ ॥
ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ પ્રથમોપનિષત્ ॥
ૐ આપો વા ઇદમાસન્ સલિલમેવ । સ પ્રજાપતિરેકઃ પુષ્કરપર્ણે સમભવત્ । તસ્યાન્તર્મનસિ કામઃ સમવર્તત ઇદં સૃજેયમિતિ । તસ્માદ્યત્પુરુષો મનસાભિગચ્છતિ તદ્વાચા વદતિ તત્કર્મણા કરોતિ । તદેષભ્યનૂક્તા - કામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ મનસો રેતઃ પ્રથમં યદાસીત્ । સતો બન્ધુમસતિ નિરવિન્દન્હૃદિ પ્રતીષ્યા કવયો મનીષેતિ ઉપૈનં તદુપનમતિ યત્કામો ભવતિ ય એવં વેદ

સ તપોઽતપ્યત સ તપસ્તપ્ત્વા સ એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભમપશ્યત્તેન વૈ સર્વમિદમસૃજત યદિદં કિઞ્ચ । તસ્માત્સર્વમાનુષ્ટુભમિત્યાચક્ષતે યદિદં કિઞ્ચ । અનુષ્ટુભો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે । અનુષ્ટુભા જાતાનિ જીવન્તિ । અનુષ્ટુભં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ તસ્યૈષા ભવતિ અનુષ્ટુપ્પ્રથમા ભવતિ અનુષ્ટુબુત્તમા ભવતિ વાગ્વા અનુષ્ટુપ્ વાચૈવ પ્રયન્તિ વાચોદ્યન્તિ પરમા વા એષા છન્દસાં યદનુષ્ટુબિતિ

સસાગરાં સપર્વતાં સપ્તદ્વીપાં વસુન્ધરાં તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાત્ । યક્ષગન્ધર્વાપ્સરોગણસેવિતમન્તરિક્ષં તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાદ્વસુરુદ્રાદિત્યૈઃ સર્વૈર્દેવૈઃ સેવિતં દિવં તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્ । બ્રહ્મસ્વરૂપં નિરઞ્જનં પરમં વ્યોમકં તત્સામ્નશ્ચતુર્થં પાદં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ઋગ્યજુઃસામાથર્વાણશ્ચત્વારો વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખાશ્ચત્વારઃ પાદા ભવન્તિ

કિં ધ્યાનં કિં દૈવતં કાન્યઙ્ગાનિ કાનિ દૈવતાનિ કિં છન્દઃ ક ઋષિરિતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ સ યો હ વૈ સાવિત્ર્યસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયાભિષિક્તં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ શ્રિયા હૈવાભિષિચ્યતે । સર્વે વેદાઃ પ્રણવાદિકાસ્તં પ્રણવં તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ ત્રીંલ્લોકાઞ્જયતિ ચતુર્વિંશત્યક્ષરા મહાલક્ષ્મીર્યજુસ્તત્સામ્નોઽઙ્ગં વેદ સ આયુર્યશઃકીર્તિજ્ઞાનૈશ્વૈર્યવાન્ભવતિ । તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

સાવિત્રીં પ્રણવં યજુર્લક્ષ્મીં સ્ત્રીશૂદ્રાય નેચ્છન્તિ । દ્વાત્રિંશદક્ષરં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । સાવિત્રીં લક્ષ્મીં યજુઃ પ્રણવં યદિ જાનીયાત્ સ્ત્રી શૂદ્રઃ સ મૃતોઽધો ગચ્છતિ તસ્માત્સર્વદા નાચષ્ટે યદ્યાચષ્ટે સ આચાર્યસ્તેનૈવ સ મૃતોઽધો ગચ્છતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ અગ્નિર્વૈ દેવા ઇદં સર્વં વિશ્વા ભૂતાનિ પ્રાણા વા ઇન્દ્રિયાણિ પશવોઽન્નમભૃતં સમ્રાટ્ સ્વરાડ્વિરાટ્ તત્સામ્નઃ પ્રથમં પાદં જાનીયાત્ । ઋગ્યજુઃસામાથર્વરૂપઃ સૂર્યોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષસ્તત્સામ્નો દ્વિતીયં પાદં જાનીયાત્ । ય ઓષધીનાં પ્રભુર્ભવતિ તારાધિપતિઃ સોમસ્તત્સામ્નસ્તૃતીયં પાદં જાનીયાત્ । સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સ હરિઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્ તત્સામ્નશ્ચતુર્થં પાદં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ઉગ્રં પ્રથમસ્યાદ્યં જ્વલં દ્વિતીયસ્યાદ્યં નૃસિંહં તૃતીયસ્યાદ્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તસ્માદિદં સામ યત્ર કુત્રચિન્નાચષ્ટે યદિ દાતુમપેક્ષતે પુત્રાય શુશ્રૂષવે દાસ્યત્યન્યસ્મૈ શિષ્યાય વા ચેતિ

ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનં નૃકેસરિવિગ્રહં યોગિધ્યેયં પરં પદં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

વીરં પ્રથમાસ્યાદ્યાર્ધ્યાન્ત્યં તં સ દ્વિતીયસ્યાદ્યાર્ધ્યાન્ત્યં હં ભી તૃતીયસ્યાદ્યાર્ધ્યાન્ત્યં મૃત્યું ચતુર્થસ્યાદ્યાર્ધ્યાન્ત્યં સામ તુ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તસ્માદિદં સામ યેન કેનચિદાચાર્યમુખેન યો જાનીતે સ તેનૈવ શરીરેણ સંસારાન્મુચ્યતે મોચયતિ મુમુક્ષુર્ભવતિ । જપાત્તેનૈવ શરીરેણ દેવતાદર્શનં કરોતિ તસ્માદિદમેવ મુખ્યદ્વારં કલૌ નાન્યેષાં ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ઋતં સત્યં પરં બ્રહ્મ પુરુષં કૃષ્ણપિઙ્ગલમ્ । ઊર્ધ્વરેતં વિરૂપાક્ષં શઙ્કરં નીલલોહિતમ્ । ઉમાપતિઃ પશુપતિઃ પિનાકી હ્યમિતદ્યુતિઃ । ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનામીશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં બ્રહ્માધિપતિર્બ્રહ્મણોઽધિપતિર્યો વૈ યજુર્વેદવાચ્યસ્ત્વં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

મહાપ્રથમાન્તાર્ધસ્યાદ્યન્તવતો દ્વિતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં ષણં તૃતીયાન્તાર્ધસ્યાદ્યં નામ ચતુર્થાન્તર્ધસ્યાદ્યં સામ જાનીયાદ્ય૊ જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । તસ્માદિદં સામ સચ્ચિદાનન્દમયં પરં બ્રહ્મ તમેવવંવિદ્વાનમૃત ઇહ ભવતિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

વિશ્વસૃજ એતેન વૈ વિશ્વમિદમસૃજન્ત યદ્વિશ્વમસૃજન્ત તસ્માદ્વિશ્વસૃજો વિશ્વમેનાનનુ પ્રજાયતે બ્રહ્મણઃ સલોકતાં સાર્ષ્ટિતાં સાયુજ્યં યાન્તિ તસ્માદિદં સાઙ્ગં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

વિષ્ણું પ્રથમાન્ત્યં મુખં દ્વિતીયાન્ત્યં ભદ્રં તૃતીયાન્ત્યં મ્યહં ચતુર્થ્યાન્તં સામ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ । યોઽસૌ યદિદં કિઞ્ચાત્મનિ બ્રહ્મણ્યેવાનુષ્ટુભં જાનીયાદ્યો જાનીતે સ૊ઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ॥ ય ઇહૈવ સ્થાતુમપેક્ષતે તસ્મૈ સર્વૈશ્વૈર્યં દદાતિ । યત્ર કુત્રાપિ મ્રિયતે દેહાન્તે દેવઃ પરમં બ્રહ્મ તારકં વ્યાચષ્ટે યેનાસાવમૃતીભૂત્વા સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

તસ્માદિદં સામમધ્યગં જપતિ તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિસ્તસ્માદિદં સામાઙ્ગં પ્રજાપતિર્ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્ । ય એતાં મહોપનિષદં વેદ સ કૃતપુરશ્ચરણો મહાવિષ્ણુર્ભવતિ મહાવિષ્ણુર્ભવતિ

॥ દ્વિતીય૊ઽપનિષત્ ॥
દેવા હ વૈ મૃત્યોઃ પાપ્મભ્યઃ સંસારાચ્ચ બિભીયુસ્તે પ્રજાપતિમુપાધાવંસ્તેભ્ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં પ્રાયચ્છત્તેન વૈ તે મૃત્યુમજયન્ પાપ્માનં ચાતરન્સંસારં ચાતરંસ્તસ્માદ્યો મૃત્યોઃ પાપ્મભ્યઃ સંસારાચ્ચ બિભીયાત્સ એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્સ મૃત્યું તરતિ સ પાપ્માનં તરતિ સ સંસારં તરતિ

તસ્ય હ વૈ પ્રણવસ્ય યા પૂર્વા માત્રા પૃથિવ્યકારઃ સ ઋગ્ભિરૃગ્વેદો બ્રહ્મા વસવો ગાયત્રી ગાર્હપત્યઃ સા સામ્નઃ પ્રથમઃ પાદો ભવતિ । દ્વિતીયાન્તરિક્ષં સ ઉકારઃ સ યજુભિર્યજુર્વેદો વિષ્ણુરુદ્રાસ્ત્રિષ્ટુબ્દક્ષિણાગ્નિઃ સા સામ્નો દ્વિતીયઃ પાદો ભવતિ । તૃતીયા દ્યૌઃ સ મકારઃ સ સામભિઃ સામવેદો રુદ્રા આદિત્યા જગત્યાહવનીયઃ સા સામ્નસ્તૃતીયઃ પાદો ભવતિ । યાવસાનેઽસ્ય ચતુર્થ્યર્ધમાત્રા સ સોમલોક ઓઙ્કારઃ સોઽથર્વણૈર્મન્ત્રૈરથર્વવેદઃ સંવર્તકોઽગ્નિર્મરુતો વિરાડેકર્ષિર્ભાસ્વતી સ્મૃતા સા સામ્નશ્ચતુર્થઃ પાદો ભવતિ

અષ્ટાક્ષરઃ પ્રથમઃ પાદો ભવત્યષ્ટાક્ષરાસ્ત્રયઃ પાદા ભવન્ત્યેવં દ્વાત્રિંશદક્ષરાણિ સંપદ્યન્તે દ્વાત્રિંશદક્ષરા વા અનુષ્ટુબ્ભવત્યનુષ્ટુભા સર્વમિદં સૃષ્ટમનુષ્ટુભા સર્વમુપસંહૃતમ્

તસ્ય હૈતસ્ય પઞ્ચાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ચત્વારઃ પાદાશ્ચત્વારાઙ્ગાનિ ભવન્તિ સપ્રણવં સર્વં પઞ્ચમં ભવતિ હૃદયાય નમઃ શિરસે સ્વાહા શિખાયૈ વષટ્ કવચાય હું અસ્ત્રાય ફડિતિ પ્રથમં પ્રથમેન સંયુજ્યતે દ્વિતીયં દ્વિતીયેન તૃતીયં તૃતીયેન ચતુર્થં ચતુર્થેન પઞ્ચમં પઞ્ચમેન વ્યતિષજતિ વ્યતિષિક્તા વા ઇમે લોકાસ્તસ્માદ્વ્યતિષિક્તાન્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ

ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્માત્પ્રત્યક્ષરમુભયત ઓઙ્કારો ભવતિ । અક્ષરાણાં ન્યાસમુપદિશન્તિ બ્રહ્મવાદિનઃ

તસ્ય હ વા ઉગ્રં પ્રથમં સ્થાનં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ વીરં દ્વિતીયં સ્થાનં મહાવિષ્ણું તૃતીયં સ્થાનં જ્વલન્તં ચતુર્થં સ્થાનં સર્વતોમુખં પઞ્ચમં સ્થાનં નૃસિંહં ષષ્ઠં સ્થાનં ભીષણં સપ્તમં સ્થાનં ભદ્રમષ્ટમં સ્થાનં મૃત્યુમૃત્યું નવમં સ્થાનં નમામિ દશમં સ્થાનમમેકાદશં સ્થાનં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

એકાદશપદા વા અનુષ્ટુબ્ભવત્યનુષ્ટુભા સર્વમિદં સૃષ્ટમનુષ્ટુભા સર્વમિદમુપસંહૃતં તસ્માત્સર્વાનુષ્ટુભં જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

દેવ હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નથ કસ્માદુચ્યત ઉગ્રમિતિ । સ હોવાચ પ્રજાપતિર્યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાન્યુદ્ગૃહ્ણાત્યજસ્રં સૃજતિ વિસૃજતિ વાસયત્ત્યુદ્ગ્રાહ્યત ઉદ્ગૃહ્યતે સ્તુહિ શ્રુતં ગર્તસદં યુવાનં મૃગં ન ભીમમુપહન્ત્રુમુગ્રમ્ । મૃડા જરિત્રે રુદ્રસ્તવાનો અન્યન્તે અસ્મન્નિવપન્તુ સેનાઃ તસ્માદુચ્યત ઉગ્રમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે વીરમિતિ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વિરમતિ વિરામયત્યજસ્રં સૃજતિ વિસૃજતિ વાસયતિ । યતો વીરઃ કર્મણ્યઃ સુદૃક્ષો યુક્તગ્રાવ જાયતે દેવકામસ્તસ્માદુચ્યતે વીરમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમિતિ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યાપ્નોતિ વ્યાપયતિ સ્નેહો યથા પલલપિણ્ડં શાન્તમૂલમોતં પ્રોતમનુવ્યાસં વ્યતિષિક્તો વ્યાપયતે । યસ્માન્ન જાતઃ પરો અન્યો અસ્તિ ય આવિવેશ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ત્રીણિ જ્યોતીંષિ સચતે સ ષોડષીં તસ્માદુચ્યતે મહાવિષ્ણુમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વતેજસા જ્વલતિ જ્વાલયતિ જ્વાલ્યતે જ્વાલયતે । સવિતા પ્રસવિતા દીપ્તો દીપયન્દીપ્યમાનઃ જ્વલઞ્જ્વલિતા તપન્વિતપન્ત્સંતપન્રોચનો રોચમાનઃ શોભનઃ શોભમાનઃ કલ્યાણસ્તસ્માદુચ્યતે જ્વલન્તમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સર્વાંલ્લોકાન્સર્વાન્દેવાન્સર્વાનાત્મનઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ સ્વયમનિન્દ્રિયોઽપિ સર્વતઃ પશ્યતિ સર્વતઃ શૃણોતિ સર્વતો ગચ્છતિ સર્વત આદત્તે સર્વગઃ સર્વગતસ્તિષ્ઠતિ । એકઃ પુરસ્તાદ્ય ઇદં બભૂવ યતો બભૂવ ભુવનસ્ય ગોપાઃ । યમપ્યેતિ ભુવનં સાંપરાયે નમામિ તમહં સર્વતોમુખમિતિ તસ્માદુચ્યતે સર્વતોમુખમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ । યસ્માત્સર્વેષાં ભૂતાનાં ના વીર્યતમઃ શ્રેષ્ઠતમશ્ચ સિંહો વીર્યતમઃ શ્રેષ્ઠતમશ્ચ । તસ્માન્નૃસિંહ આસીત્પરમેશ્વરો જગદ્ધિતં વા એતદ્રૂપં યદક્ષરં ભવતિ । પ્રતદ્વિષ્ણુસ્તવતે વીર્યાય મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ । યસ્યોરુષુ ત્રિષુ વિક્રમણેષ્વધિક્ષિયન્તિ ભુવનાનિ વિશ્વા । તસ્માદુચ્યતે નૃસિંહમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ । યસ્માદ્ભીષણં યસ્ય રૂપં દૃષ્ટ્વા સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ ભીત્યા પલાયન્તે સ્વયં યતઃ કુતશ્ચ ન બિભેતિ । ભીષાસ્મત્દ્વાતઃ પવતે ભીષોદેતિ સૂર્યઃ । ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રસ્ય મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમ ઇતિ તસ્માદુચ્યતે ભીષણમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ । યસ્માત્સ્વયં ભદ્રો ભૂત્વા સર્વદા ભદ્રં દદાતિ । રોચનો રોચમાનઃ શોભનઃ શોભમાનઃ કલ્યાણઃ । ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ । સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ । તસ્માદુચ્યતે ભદ્રમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ । યસ્માત્સ્વમહિમ્ના સ્વભક્તાનાં સ્મૃત એવ મૃત્યુમપમૃત્યું ચ મારયતિ । ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયામૃતં યો મૃત્યુમૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ તસ્માદુચ્યતે મૃત્યુમૃત્યુમિતિ

અથ કસ્માદુચ્યતે નમામીતિ । યસ્માદ્યં સર્વે દેવા નમન્તિ મુમુક્ષવો બ્રહ્મવાદિનશ્ચ । પ્ર નૂનં બ્રહ્મણસ્પતિર્મન્ત્રં વદત્યુક્થ્યં યસ્મિન્નિન્દ્રો વરુણો મિત્રો અર્યમા દેવા ઓકાંસિ ચક્રિરે તસ્માદુચ્યતે નમામીતિ

અથ કસ્માદુચ્યતેઽહમિતિ । અહમસ્મિ પ્રથમજા ઋતસ્ય પૂર્વં દેવેભ્યો અમૃતસ્ય નાભિઃ । યો મા દદાતિ સ ઇ દેવમાવાઃ અહમન્નમન્નમદન્તમદ્મિ । અહં વિશ્વં ભુવનમભ્યભવાં સુવર્ણજ્યોતિર્ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્

॥ તૃતીયોઽપનિષત્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્ય શક્તિં બીજં નો બ્રૂહિ ભગવન્નિતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિર્માયા વા એષા નારસિંહી સર્વમિદં સૃજતિ સર્વમિદં રક્ષતિ સર્વમિદં સંહરતિ । તસ્માન્માયામેતાં શક્તિં વિદ્યાદ્ય એતાં માયાં શક્તિં વેદ સ પાપ્માનં તરતિ સ મૃત્યું તરતિ સ સંસારં તરતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ મહતીં શ્રિયમશ્નુતે

મીમાંસન્તે બ્રહ્મવાદિનો હ્રસ્વા દીર્ઘા પ્લુતા ચેતિ । યદિ હ્રસ્વા ભવતિ સર્વં પાપ્માનં દહત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યદિ દીર્ઘા ભવતિ મહતીં શ્રિયમાપ્નોત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ યદિ પ્લુતા ભવતિ જ્ઞાનવાન્ભવત્યમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

તદેતદૃષિણોક્તં નિદર્શનં સ ઈં પાહિ ય ઋજીષી તરુત્રઃ શ્રિયં લક્ષ્મીમૌપલામમ્બિકાં ગાં ષષ્ઠીં ચ યામિન્દ્રસેનેત્યુદાહુઃ તાં વિદ્યાં બ્રહ્મયોનિં સરૂપામીહાયુષે શરણમહં પ્રપદ્યે

સર્વેષાં વા એતદ્ભૂતાનામાકાશઃ પરાયણં સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ જાયન્ત આકાશાદેવ જાતાનિ જીવન્ત્યાકાશં પ્રયત્યભિસંવિશન્તિ તસ્માદાકાશં બીજં વિદ્યાત્

તદેતદૃષિણોક્તં નિદર્શનં હંસઃ શુચિષદ્વસુરન્તરિક્ષસદ્ધોત વેદિષદતિથિર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસદૃતસદ્વ્યોમસદબ્જાગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્ । ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્

॥ ચતુર્થોઽપનિષત્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્યાઙ્ગમન્ત્રાન્નો બ્રૂહિ ભગવ ઇતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ પ્રણવં સાવિત્રીં યજુર્લક્ષ્મીં નૃસિંહગાયત્રીમિત્યઙ્ગાનિ જાનીયાદ્યો જાનીતે સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યદિતિ સર્વમોઙ્કાર એવ યચ્ચાન્યત્ત્રિકાલાતીતં તદપ્યોઙ્કાર એવ । સર્વં હ્યેતદ્બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ સોઽયમાત્મા ચતુષ્પાત્

જાગરિતસ્થાનો બહિઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ

સ્વપ્નસ્થાનોઽન્તઃપ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ

યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્સુષુપ્તમ્ । સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એકાનન્દમયો હ્યાનન્દભુક્ ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયો પાદઃ । એષ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષોઽન્તર્યામ્યેષ યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્

નાન્તઃપ્રજ્ઞં ન બહિઃપ્રજ્ઞં નોભયતઃપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞં ન પ્રજ્ઞાનઘનમદૃષ્ટમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણમચિન્ત્યમવ્યપદેશ્યમૈકાત્મ્યપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શાન્તં શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ

અથ સાવિત્રી ગાયત્ર્યા યજુષા પ્રોક્તા તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં ઘૃણિરિતિ દ્વે અક્ષરે સૂર્ય ઇતિ ત્રીણિ આદિત્ય ઇતિ ત્રીણિ । એતદ્વૈ સાવિત્રસ્યાષ્ટાક્ષરં પદં શ્રિયાભિષિક્તં ય એવં વેદ શ્રિયા હૈવાભિષિચ્યતે

તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિવિશ્વે નિષેદુઃ। યસ્તન્ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇતિ

ન હ વા એતસ્યર્ચા ન યજુષા ન સામ્નાર્થોઽસ્તિ યઃ સાવિત્રં વેદેતિ

ૐ ભૂર્લક્ષ્મીર્ભુવર્લક્ષ્મીઃ સ્વર્લક્ષ્મીઃ કાલકર્ણી તન્નો મહાલક્ષ્મીઃ પ્રચોદયાત્ ઇત્યેષા વૈ મહાલક્ષ્મીર્યજુર્ગાયત્રી ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ભવતિ

ગાયત્રી વા ઇદં સર્વં યદિદં કિઞ્ચ તસ્માદ્ય એતાં મહાલક્ષ્મીં યાજુષીં વેદ મહતીં શ્રિયમશ્નુતે

ૐ નૃસિંહાય વિદ્મહે વજ્રનખાય ધીમહિ । તન્નઃ સિંહઃ પ્રચોદયાત્ ઇત્યેષા વૈ નૃસિંહગાયત્રી દેવાનાં વેદાનાં નિદાનં ભવતિ ય એવં વેદ નિદાનવાન્ભવતિ

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નથ કૈર્મન્ત્રૈઃ સ્તુતો દેવઃ પ્રીતો ભવતિ સ્વાત્માનં દર્શયતિ તન્નો બ્રૂહિ ભગવન્નિતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ । ૐ યો હ વૈ નૃસિંહો દેવો ભગવાન્યશ્ચ બ્રહ્મા બૂર્ભુવઃ સ્વસ્તસ્મૈ વૈ નમો નમઃ

[ યથા પ્રથમમન્ત્રોક્તાવાદ્યન્તૌ તથા સર્વમન્ત્રેષુ દ્રષ્ટવ્યૌ ]
.......યશ્ચ વિષ્ણુઃ.......

.......યશ્ચ મહેશ્વરઃ.......

.......યશ્ચ પુરુષઃ.......

.......યશ્ચેશ્વરઃ.......

.......યા સરસ્વતી.......

.......યા શ્રીઃ.......

.......યા ગૌરી.......

.......યા પ્રકૃતિઃ.......

.......યા વિદ્યા.......

.......યશ્ચોઙ્કારઃ.......

.......યાશતસ્રોઽર્ધમાત્રાઃ.......

.......યે વેદાઃ સાઙ્ગાઃ સશાખાઃ સેતિહાસાઃ.......

.......યે ચ પઞ્ચાગ્નયઃ.......

.......યાઃ સપ્ત મહાવ્યાહૃતયઃ.......

.......યે ચાષ્ટૌ લોકપાલાઃ.......

.......યે ચાષ્ટૌ વસવઃ.......

.......યે ચૈકાદશ રુદ્રાઃ.......

.......યે ચ દ્વાદશાદિત્યાઃ.......

.......યે ચાષ્ટૌ ગ્રહાઃ.......

.......યાનિ ચ પઞ્ચમહાભૂતાનિ.......

.......યશ્ચ કાલઃ.......

.......યશ્ચ મનુઃ.......

.......યશ્ચ મૃત્યુઃ.......

.......યશ્ચ યમઃ.......

.......યશ્ચાન્તકઃ.......

.......યશ્ચ પ્રાણઃ.......

.......યશ્ચ સૂર્યઃ.......

.......યશ્ચ સોમઃ.......

.......યશ્ચ વિરાટ્ પુરુષઃ.......

.......યશ્ચ જીવઃ.......

.......યચ્ચ સર્વમ્.......

ઇતિ દ્વાત્રિંશત્ ઇતિ તાન્પ્રજાપતિરબ્રવીદેતૈર્મન્ત્રૈર્નિત્યં દેવં સ્તુવધ્વમ્

તતો દેવઃ પ્રીતો ભવતિ સ્વાત્માનં દર્શયતિ તસ્માદ્ય એતૈર્મન્ત્રૈર્નિત્યં દેવં સ્તૌતિ સ દેવં પશ્યતિ સોઽમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્

॥ પઞ્ચમોઽપનિષત્ ॥
દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્ય મહાચક્રં નામ ચક્રં નો બ્રૂહિ ભગવ ઇતિ સાર્વકામિકં મોક્ષદ્વારં ઉદ્યોગિન ઉપદિશન્તિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિઃ ષડક્ષરં વા એતત્સુદર્શનં મહાચક્રં તસ્માત્ષડરં ભવતિ ષટ્પત્રં ચક્રં ભવતિ ષડ્વા ઋતવ ઋતુભિઃ સંમિતં ભવતિ મધ્યે નાભિર્ભવતિ નાભ્યાં વા એતેઽરાઃ પ્રતિષ્ઠિતા માયયા એતત્સર્વં વેષ્ટિતં ભવતિ નાત્માનં માયા સ્પૃશતિ તસ્માન્માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ

અથાષ્ટારમષ્ટપત્રં ચક્રં ભવત્યષ્ટાક્ષરા વૈ ગાયત્રી ગાયત્ર્યા સંમિતં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતિ ક્ષેત્રં ક્ષેત્રં વૈ માયૈષા સમ્પદ્યતે

અથ દ્વાદશારં દ્વાદશપત્રં ચક્રં ભવતિ દ્વાદશાક્ષરા વૈ જગતી જગત્યા સંમિતં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતિ

અથ ષોડશારં ષોડશપત્રં ચક્રં ભવતિ ષોડશકાલો વૈ પુરુષઃ પુરુષ એવેદં સર્વં પુરુષેણ સંમિતં ભવતિ માયયા બહિર્વેષ્ટિતં ભવતિ

અથ દ્વાત્રિંશદરં દ્વાત્રિંશત્પત્રં ચક્રં ભવતિ દ્વાત્રિંશદક્ષરા વા અનુષ્ટુબ્ભવત્યનુષ્ટુભા સર્વમિદં ભવતિ બહિર્માયયા વેષ્ટિતં ભવતિ

અરૈર્વા એતત્સુબદ્ધં ભવતિ વેદા વા એતે અરાઃ પત્રૈર્વા એતત્સર્વતઃ પરિક્રામતિ છન્દાંસિ વૈ પત્રાણિ

એતત્સુદર્શનં મહાચક્રં તસ્ય મધ્યે નાભ્યાં તારકં યદક્ષરં નારસિંહમેકાક્ષરં તદ્ભવતિ ષટ્સુ પત્રેષુ ષડક્ષરં સુદર્શનં ભવત્યષ્ટસુ પત્રેષ્વષ્ટાક્ષરં નારાયણં ભવતિ દ્વાદશસુ પત્રેષુ દ્વાદશાક્ષરં વાસુદેવં ભવતિ । ષોડશસુ પત્રેષુ માતૃકાદ્યાઃ સબિન્દુકાઃ ષોડશ સ્વરા ભવન્તિ । દ્વાત્રિંશત્સુ પત્રેષુ દ્વાત્રિંશદક્ષરં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં ભવતિ । તદ્વા એતત્સુદર્શનં નામ ચક્રં સાર્વકામિકં મોક્ષદ્વારમૃઙ્મયં યજુર્મયં સામમયં બ્રહ્મમયમમૃતમયં ભવતિ । તસ્ય પુરસ્તાદ્વસવ આસતે રુદ્રા દક્ષિણત આદિત્યાઃ પશ્ચાદ્વિશ્વેદેવા ઉત્તરતો બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરા નાભ્યાં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પાર્શ્વયોઃ

તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિવિશ્વે નિષેદુઃ । યસ્તન્ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસત ઇતિ

તદેતત્સુદર્શનં મહાચક્રે બાલો વા યુવા વા વેદ સ મહાન્ભવતિ સ ગુરુઃ સર્વેષાં મન્ત્રાણામુપદેષ્ટા ભવત્યનુષ્ટુભા હોમં કુર્યાદનુષ્ટુભાર્ચનં કુર્યાત્તદેતદ્રક્ષોઘ્નં મૃત્યુતારકં ગુરુણા લબ્ધં કણ્ઠે બાહૌ શિખાયાં વા બધ્નીત સપ્તદ્વીપવતી ભૂમિર્દક્ષિણાર્થં નાવકલ્પતે તસ્માચ્છ્રદ્ધયા યાં કાઞ્ચિદ્ગાં દદ્યાત્સા દક્ષિણા ભવતિ

દેવા હ વૈ પ્રજાપતિમબ્રુવન્નાનુષ્ટુભસ્ય મન્ત્રરાજસ્ય નારસિંહસ્ય ફલં નો બ્રૂહિ ભગવ ઇતિ

સ હોવાચ પ્રજાપતિર્ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નોપૂતો ભવતિ સ વાયુપૂતો ભવતિ સ આદિત્યપૂતો ભવતિ સ સોમપૂતો ભવતિ સ સત્યપૂતો ભવતિ સ બ્રહ્મપૂતો ભવતિ સ વિષ્ણુપૂતો ભવતિ સ રુદ્રપૂતો ભવતિ સ દેવપૂતો ભવતિ । સ સર્વપૂતો ભવતિ સ સર્વપૂતો ભવતિ

ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ મૃત્યું તરતિ સ પાપ્માનં તરતિ સ બ્રહ્મહત્યાં તરતિ સ ભ્રૂણહત્યાં તરતિ સ વીરહત્યાં તરતિ સ સર્વહત્યાં તરતિ સ સંસારં તરતિ સ સર્વં તરતિ સ સર્વં તરતિ

ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નિં સ્તમ્ભયતિ સ વાયું સ્તમ્ભયતિ સ આદિત્યં સ્તમ્ભયતિ સ સ્તોમં સ્તમ્ભયતિ સ ઉદકં સ્તમ્ભયતિ સ સર્વાન્દેવાંસ્તમ્ભયતિ સ સર્વાન્ગ્રહાંસ્તમ્ભયતિ સ વિષં સ્તમ્ભયતિ સ વિષં સ્તમ્ભયતિ

ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ દેવાનાકર્ષયતિ સ યક્ષાનાકર્ષયતિ સ નાગાનાકર્ષયતિ સ ગ્રહાનાકર્ષયતિ સ મનુષ્યાનાકર્ષયતિ સ સર્વાનાકર્ષયતિ સ સર્વાનાકર્ષયતિ

ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ ભૂર્લોકં જયતિ સ ભુવર્લોકં જયતિ સ સ્વર્લોકં જયતિ સ મહર્લોકં જયતિ સ જનોલોકં જયતિ સ તપોલોકં જયતિ સ સત્યલોકં જયતિ સ સર્વાંલ્લોકાઞ્જયતિ સ સર્વાંલ્લોકાઞ્જયતિ

ય એતં મન્ત્રરાજમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સોઽગ્નિષ્ટોમેન યજતે સ ઉક્થ્યેન યજતે સ ષોડશિના યજતે સ વાજપેયેન યજતે સોઽતિરાત્રેણ યજતે સોઽપ્તોર્યામેણ યજતે સોઽશ્વમેધેન યજતે સ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજતે સ સર્વૈઃ ક્રતુભિર્યજતે

ય એતં મન્ત્રરાજં નારસિંહમાનુષ્ટુભં નિત્યમધીતે સ ઋચોઽધીતે સ યજૂંષ્યધીતે સ સામાન્યધીતે સોઽથર્વણમધીતે સોઽઙ્ગિરસમધીતે સ શાખા અધીતે સ પુરાણાન્યધીતે સ કલ્પાનધીતે સ ગાથામધીતે સ નારાશંસીરધીતે સ પ્રણવમધીતે યઃ પ્રણવમધીતે સ સર્વમધીતે સ સર્વમધીતે

અનુપનીતશતમેકમેકેનોપનીતેન તત્સમમુપનીતશતમેકમેકેન ગૃહસ્થેન તત્સમં ગૃહસ્થશતમેકમેકેન વાનપ્રસ્થેન તત્સમં વાનપ્રસ્થશતમેકમેકેન યતિના તત્સમં યતીનાં તુ શતં પૂર્ણમેકમેકેન રુદ્રજાપકેન તત્સમં રુદ્રજાપકશતમેકમેકેનાથર્વશિરઃ શિખાધ્યાપકેન તત્સમમથર્વશિરઃ શિખાધ્યાપકશતમેકમેકેન તાપનીયોપનિષદધ્યાપકેન તત્સમં તાપનીયોપનિષદધ્યાપકશતમેકમેકેન મન્ત્રરાજધ્યાપકેન તત્સમમ્

તદ્વા એતત્પરમં ધામ મન્ત્રરાજાધ્યાપકસ્ય યત્ર ન સૂર્યસ્તપતિ યત્ર ન વાયુર્વાતિ યત્ર ન ચન્દ્રમા ભાતિ યત્ર ન નક્ષત્રાણિ ભાન્તિ યત્ર નાગ્નિર્દહતિ યત્ર ન મૃત્યુઃ પ્રવિશતિ યત્ર ન દુઃખં સદાનન્દં પરમાનન્દં શાન્તં શાશ્વતં સદાશિવં બ્રહ્માદિવન્દિતં યોગિધ્યેયં પરમં પદં યત્ર ગત્વા ન નિવર્તન્તે યોગિનઃ

તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ । તદ્વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે । વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમ્ । તદેતન્નિષ્કામસ્ય ભવતિ તદેતન્નિષ્કામસ્ય ભવતિ ય એવં વેદેતિ મહોપનિષત્

ૐ ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાઁસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ નૃસિંહપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્સમાપ્તા ॥
સંબંધિત કડિયાઁ
ઉપનિષદ્
નૃસિંહતાપની_ઉપનિષદ્
નૃસિંહપૂર્વતાપિન્યુપનિષત્
નૃસિંહોત્તરતાપિન્યુપનિષત્
બાહરી કડિયાઁ