નિર્વાણોપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ નિર્વાણોપનિષત્ ॥ (ઋગ્વેદીય સંન્યાસોપનિષત્)
નિર્વાણોપનિષદ્વેદ્યં નિર્વાણાનન્દતુન્દિલમ્ ।
ત્રૈપદાનન્દસામ્રાજ્યં સ્વમાત્રમિતિ ચિન્તયેત્ ॥
ૐ વાણ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
આવિરાવીર્મ એધિ । વેદસ્ય મા આણીસ્થઃ ।
શ્રુતં મે મા પ્રહાસીઃ। અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ ।
ઋતં વદિષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ ।
તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામવતુ વક્તારમ્।
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
અથ નિર્વાણોપનિષદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । પરમહંસઃ સોઽહમ્ ।
પરિવ્રાજકાઃ પશ્ચિમલિણ્ગાઃ । મન્મથક્ષેત્રપાલાઃ । ગગનસિદ્ધાન્તઃ।
અમૃતકલ્લોલનદી । અક્ષયં નિરઞ્જનમ્ । નિઃસંશય ઋષિઃ ।
નિર્વાણો દેવતા । નિષ્કુલપ્રવૃત્તિઃ । નિષ્કેવલઙ્યાનમ્ ॥૧-

ઊર્ધ્વામ્નાયઃ । નિરાલમ્બ પીઠઃ । સંયોગદીક્ષા ।
વિયોગોપદેશઃ । દીક્ષાસન્તોષપાનં ચ । દ્વાદશાવદિત્યાવલોકનમ્ ।
વિવેકરક્ષા । કરુણૈવ કેલિઃ । આનન્દમાલા ।
એકાન્તગુહાયાં મુક્તાસનસુ-ખગોષ્ટી । અકલ્પિતભિક્ષાશી ।
હંસાચારઃ ।સર્વભૂતાન્તર્વર્તી હંસ ઇતિ પ્રતિપાદનમ્ ॥૧૨-

ધૈર્યકન્થા । ઉદાસીનકૌપીનમ્ । વિચારદણ્ડઃ ।
બ્રહ્માવલોકયોગપટ્ટઃ । શ્રિયાં પાદુકા । પરેચ્છાચરણમ્ ।
કુણ્ડલિનીબન્ધઃ। પરાપવાદમુક્તો જીવન્મુક્તઃ । શિવયોગનિદ્રા ચ ।
ખેચરીમુદ્રા ચ । પરમાનન્દી । નિર્ગણગુણત્રયમ્ । વિવેકલભ્યમ્।
મનોવાગગોચરમ્ । અનિત્યં જગદ્યજ્જનિતં સ્વપ્નજગદભ્રગજાદિતુલ્યમ્ ।
તથા દેહાદિસણ્ઘાતં મોહગુણજાલકલિતં તદ્રજ્જુસર્પવત્કલ્પિતમ્ । વિષ્ણુવિધ્યાદિશતાભિધાનલક્ષ્યમ્ ।
અણ્કુશો માર્ગઃ । શૂન્યં ન સંકેત: । પરમેશ્વરસત્તા ।
સત્યસિદ્ધ-યોગો મઠઃ । અમરપદં ન તત્સ્વરૂપમ્ । આદિબ્રહ્મસ્વસંવિત્ ।
અજપા ગાયત્રી । વિકારદણ્ડો ધ્યેયઃ॥
મનોનિરોધિની કન્થા । યોગેન સદાનન્દસ્વરૂપદર્શનમ્ ।
આનન્દભિક્ષાશી । મહાશ્મશાનેઽપ્યાનન્દવને વાસઃ । એકાન્તસ્થાનમ્ ।
આનન્દમઠમ્ । ઉન્મન્યવસ્થા । શારદા ચેષ્ટા । ઉન્મની ગતિઃ ।
નિર્મલગાત્રમ્ । નિરાલમ્બપીઠમ્ । અમૃતકલ્લોલાનન્દક્રિયા ।
પાણ્ડરગગનમહાસિદ્ધાન્તઃ । શમદમા-દિદિવ્યશક્ત્યાચરણે ક્ષેત્રપાત્રપટુતા ।
પરાવરસંયોગઃ । તારકોપદેશાઃ । અદ્વૈતસદાનન્દો દેવતા॥
નિયમઃ સ્વાતરિન્દ્રિયનિગ્રહઃ । ભયમોહશોકક્રોધત્યાગસ્ત્યાગઃ ।
પરાવરૈક્યરસાસ્વાદનમ્ । અનિયામકત્વનિર્મલશક્તિઃ।
સ્વપ્રકાશબ્રહ્મતત્ત્વે શિવશક્તિસમ્પુટિત પ્રપઞ્ચચ્છેદનમ્ । તથા પત્રાક્ષાક્ષિકમણ્ડલુઃ ભવાભાવદહનમ્ ।
બિભ્રત્યાકાશાધારમ્ । શિવં તુરીયં યઙ્યોપવીતમ્ । તન્મયા શિખા ।
ચિન્મયં ચોત્સૃષ્ટિરણ્ડમ્ । સંતતોક્ષિકમણ્ડલુમ્ । કર્મનિર્મૂલનં કન્થા।
માયામમતાહંકા-રદહનમ્ । સ્મશાને અનાહતાણ્ગી । નિસ્ત્રૈગુણ્યસ્વરૂપાનુસન્ધાનં સમયં ।
ભ્રાન્તિહનનમ્ । કામાદિવૃત્તિ-દહનમ્ । કાઠિન્યદૃઢકૌપીનમ્ ।
ચિરાજિનવાસઃ । અનાહતમન્ત્રઃ । અક્રિયયૈવ જુષ્ટમ્ । સ્વેચ્છાચાર-સ્વસ્વભાવો મોક્ષઃ ।
પરં બ્રહ્મ પ્લવવદાચરણમ્ । બ્રહ્મચર્યશાન્તિસંગ્રહણમ્ ।
બ્રહ્મચર્યાશ્રમેઽધીત્ય વાનપ્રસ્થાશ્રમેઽધીત્યા સ સર્વસંવિન્ન્યાસં સંન્યાસમ્ ।
અન્તે બ્રહ્માખણ્ડાકારમ્ । નિત્યં સર્વસન્દેહનાશનમ્ ॥૪૯-

એતન્નિર્વાણદર્શનં । શિષ્યં પુત્રં વિના ન દેયમિત્યુપનિષત્

ૐ વાણ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ ॥
ઇતિ નિર્વાણોપનિષત્સમાપ્તા ।
અધિકાધ્યયનાય