નિરુક્તોપનિષત્ · અધ્યાય 1

નિરુક્તોપનિષત્
સ યદ્યનુરુધ્યતે તદ્ભવતિ ।
યદિ ધર્મોઽનુરુધ્યતે તદેવોદ્ભવતિ ।
યદિ જ્ઞાનમનુરુધ્યતે તદમૃતો ભવતિ ।
યદિ કામમનુરુધ્યતે સંચરતાં ઇમાં યોનિં સંદધ્યાત્તદિદમત્ર મનઃ શ્લેષ્મરેતસઃ સંભવતિ । શ્લેષ્મણો રસઃ । રસાચ્છોણિતમ્ । શોણિતાન્માંસમ્ । માંસાન્મેદઃ ।
મેદસઃ સ્નાવા । સ્નાવોઽસ્થીનિ । અસ્થિભ્યો મજ્જા । મજ્જાતો રેતઃ । તદિદં યોનૌ રેતઃ સિક્તં પુરુષઃ સંભવતિ । શુક્રાતિરેકે પુમાન્ ભવતિ । શોણિતાતિરેકે સ્ત્રી ભવતિ । દ્વાભ્યાં સમેન નપુંસકો ભવતિ । શુક્રભિન્નેન યમો ભવતિ । શુક્રશોણિત- સંયોગાન્માતૃપિતૃસંયોગાચ્ચ કથમિદં શરીરં પરં સંયમ્યતે । સૌમ્યો ભવત્યેકરાત્રોષિતં કલલં ભવતિ । પઞ્ચરાત્રાદ્બુદ્બુદઃ । સપ્તરાત્રાત્ પેશી । દ્વિસપ્તરાત્રાદર્બુદઃ । પંચવિંશતિરાત્રસ્થિતો યોનૌ ઘનો ભવતિ । માસ- માત્રાત્ કઠિનો ભવતિ । દ્વિમાસાભ્યન્તરે શિરઃ સંપદ્યતે । માસત્રયેણ ગ્રીવાવ્યાદેશઃ । માસચતુષ્કેણ ત્વગ્વ્યાદેશઃ । પઞ્ચમે માસે નખરોમવ્યાદેશઃ । ષષ્ઠે મુખનાસિકાક્ષિશ્રોત્રં ચ સંભવતિ । સપ્તમે ચલનસમર્થો ભવતિ । અષ્ટમે બુદ્ધ્યાધ્યવસ્યતે । નવમે સર્વાઙ્ગસંપૂર્ણો ભવતિ ॥
મૃતશ્ચાહં પુનર્જાતો જાતશ્ચાહં પુનર્મૃતઃ ।
નાનાયોનિસહસ્રાણિ મયા યાન્યુષિતાનિ વૈ ॥
આહારા વિવિધા ભુક્તાઃ પીતા નાનાવિધાઃ સ્તનાઃ ।
માતરો વિવિધા દૃષ્ટાઃ પિતરઃ સુહૃદસ્તથા ॥
અવાઙ્મુખઃ પીડ્યમાનો જન્તુશ્ચૈવ સમન્વિતઃ ।
સાંખ્યં યોગં સમભ્યસ્યે પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્ ॥ ઇતિ ॥
તતશ્ચ દશમે માસે પ્રજાયતે । જાતશ્ચ વાયુના સ્પૃષ્ટો ન સ્મરતિ જન્મ મરણમ્ । અન્તે ચ શુભાશુભં કર્મૈતચ્છરીરસ્ય પ્રામાણ્યમ્ । ।
ઇતિ નિરુક્તોપનિષદિ વિંશતિતમોધ્યાયઃ।
અષ્ટોત્તરં સન્ધિશતમષ્ટાકપાલં શિરઃ સંપદ્યતે । ષોડશ વપાપલાનિ । નવ સ્નાયુશતાનિ । સપ્તશતં પુરુષસ્ય મર્માણિ । અર્ધચતસ્રો રોમાણિ કોટયઃ । હૃદયં હ્યષ્ટકપલાનિ । દ્વાદશકપલાનિ જિહ્વા । વૃષણો હૃષ્ટસુપણૌ । તત ઉપસ્થ- ગુદયોન્યેતન્મૂત્રપુરીષં કસ્માદાહારાપાનસિક્તત્વાદનુપચતિ । કર્મણા અન્યોન્યં જાયત ઇતિ । તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞાં ચ । મહત્યજ્ઞાનતમસિ મગ્નો જરામરણક્ષુત્પિપાસાશોકક્રોધદ્રોહલોભમોહમદભયમત્સરહર્ષવિષાદેર્ષ્યા- સૂયાત્મકૈર્દ્વન્દ્રૈરભિભૂયમાનઃ સોઽસ્માદાર્જવં જવીભાવનાન્તં નિર્મુચ્યતે । સોઽસ્મા- દાન્તં મહાભૂભિકાવત્ શરીરાન્નિમેષમાત્રૈઃ પ્રક્રમ્ય પ્રકૃતિભિરભિપરીત્ય તૈજસં શરીરં કૃત્વા કર્મણાનુરૂપં ફલમનુભૂય તસ્ય સંક્ષયે પુનરિમં લોકં પ્રતિપદ્યતે ॥
ઇતિ નિરુક્તોપનિષદિ એકવિંશોઽધ્યાયઃ।
ઇતિ નિરુક્તોપનિષત્સમાપ્તા