નારાયણપૂર્વતાપિનીયોપનિષત્ · અધ્યાય 1

નારાયણપૂર્વતાપિનીયોપનિષત્
પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
અથ બ્રહ્માણં ભગવન્તં સનત્કુમારઃ પપ્રચ્છ । કીદૃશં નારાયણાષ્ટાક્ષરં ભવતીતિ વ્યાચષ્ટે । અથ યો વૈ નારાયણઃ સ ભગવાન્ પરબ્રહ્મણ આનન્દો ભવતિ । જ્ઞાત્વા જીવન્મુક્તો ભવતિ । સચ્ચિદાનન્દસ્વરૂપપરવસ્તુ ભવતિ । અષ્ટાક્ષરં અષ્ટમૂર્તિ ભવતિ । પ્રથમરૂપઃ પૃથિવીરૂપો ભવતિ । દ્વિતીયમાપો ભવતિ । તૃતીયસ્તેજો ભવતિ । ચતુર્થો વાયુર્ભવતિ । પઞ્ચમ આકાશો ભવતિ । ષષ્ઠશ્ચન્દ્રમા ભવતિ । સપ્તમઃ સૂર્યો ભવતિ । અષ્ટમો યજમાનઃ ॥
ભૂમિરાપસ્તથા તેજો વાયુર્વ્યોમ ચ ચન્દ્રમાઃ ।
સૂર્યઃ પુમાંસ્તથા ચેતિ મૂર્તયશ્ચાષ્ટ કીર્તિતાઃ ॥
અકારોકારમકારનાદબિન્દુકલાનુસન્ધાનધ્યાનાષ્ટવિધા અષ્ટાક્ષરં ભવતિ । અકારઃ સદ્યોજાતો ભવતિ । ઉકારો વામદેવઃ । અઘોરો મકારો ભવતિ । તત્પુરુષો નાદઃ । બિન્દુરીશાનઃ । કલા વ્યાપકો ભવતિ । અનુસન્ધાનો નિત્યઃ । ધ્યાનસ્વરૂપં બ્રહ્મ । સર્વવ્યાપકોઽષ્ટાક્ષરઃ ॥
નારાયણઃ પરં બ્રહ્મ જ્ઞાનં નારાયણઃ પરઃ ।
નારાયણં મહાપુરુષં વિશ્વમાત્માનમવ્યયમ્ ॥
અન્તર્બહિશ્ચ તત્સર્વં સ્થિતો નારાયણઃ પરઃ ।
સહસ્રશીર્ષં દેવમક્ષરં પરમં પદમ્ ॥
નારાયણં શિવં શાન્તં સર્વવેદાન્તગોચરમ્ ।
સૃષ્ટિ: સ્થિતિશ્ચ સંહારતિરોધાનાનુસંમતમ્ ।
પઞ્ચકૃત્યસ્ય કર્તારં નારાયણમનામયમ્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે પ્રથમઃ ખણ્ડઃ
દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
સ હોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા નારાયણાષ્ટાક્ષરમન્ત્રં વ્યાચષ્ટે । શ્રીમન્નારાયણસ્ય દશમન્ત્રાઃ કથ્યન્તે । ૐ નમો નારાયણાય ઇત્યષ્ટાક્ષરો મન્ત્રઃ । સ એવ મન્ત્રરાજો ભવતિ । એતન્નારાયણસ્ય તારકં ભવતિ । તદેવોપાસિતવ્યં ભવતિ । ઇત્યુવાચ ભગવાન્નારાયણશબ્દપરબ્રહ્મશ્રીમહામાયાપ્રકૃતિસર્વમેકજનનીલક્ષ્મીર્ભવતિ । દેવાનાં દેવલક્ષ્મીર્ભવતિ । સિદ્ધાનાં સિદ્ધલક્ષ્મીર્ભવતિ । મુમુક્ષૂણાં મોક્ષલક્ષ્મીર્ભવતિ । યોગિનાં યોગલક્ષ્મીર્ભવતિ । મુનીનાં વિવેકબુદ્ધિર્ભવતિ । રાજ્ઞાં રાજ્યલક્ષ્મીર્ભવતિ । સૃષ્ટિરૂપા સરસ્વતી ભવતિ । સ્થિતિરૂપા મહાલક્ષ્મીર્ભવતિ । સંહારરૂપા રુદ્રાણી ભવતિ । તિરોધાનકરી પાર્વતી ભવતિ । અનુગ્રહરૂપા ઉમા ભવતિ । પઞ્ચકૃત્યરૂપા પરમેશ્વરી ભવતિ । શ્રીમહાલક્ષ્મ્યૈ નમ ઇતિ સપ્તાક્ષરો મન્ત્રઃ ॥
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં મહાસૌભાગ્યદાયિની ।
મહાલક્ષ્મીર્મહાદેવી સર્વલોકૈકમોહિની ॥
સામ્રાજ્યદાયિની નિત્યં સર્વવેદસ્વરૂપિણી ।
મહાવિદ્યા જગન્માતા મુનીનાં મોક્ષદાયિની ।
જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનદા સત્યં દાનવાનાં વિનાશિની ॥
ઇતિ મહાલક્ષ્મીર્મૂલપ્રકૃતિર્ભવતિ । નારાયણઃ સ ભગવાન્ પરબ્રહ્મસ્વરૂપી સર્વવેદાન્તગોચરઃ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધપરબ્રહ્માનન્દમયો ભવતિ । તસ્માલ્લક્ષ્મીનારાયણ ઇતિ સ હોવાચ ભગવાન્ ય એવં વેદ । ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
સ હોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા નારાયણમન્ત્રઃ કીદૃશો ભવતિ । " ૐ નારાયણાય વિદ્મહે વાસુદેવાય ધીમહિ । તન્નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાત્ " ઇતિ ગાયત્રી ભવતિ । " ઇદં વિષ્ણુર્વિચક્રમે ત્રેધા નિદધે પદમ્ । સમૂઢમસ્ય પાꣳસુરે।", " અતો દેવા ભવન્તુ નો યતો વિષ્ણુર્વિચક્રમે । પૃથિવ્યાઃ સપ્તધામભિઃ” ઇતિ મન્ત્રદ્વયેન નારાયણપ્રતિપાદિતં ભવતિ । “સ બ્રહ્મા સ શિવઃ સ હરિઃ સેન્દ્રઃ સોઽક્ષરઃ પરમઃ સ્વરાટ્" । નારાયણાયેતિ પઞ્ચાક્ષરં ભવતિ । ૐ નમો વિષ્ણવ ઇતિ ષડક્ષરં વિજ્ઞાતમ્ । નમો નારાયણાયેતિ સપ્તાક્ષરં ભવતિ । ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાયેતિ દ્વાદશં પરિકીર્તિતમ્ । ૐ શ્રીં હ્રીં ક્લીં નમો નારાયણાય સ્વાહા । યસ્ય કસ્યાપિ ન દેયમ્ ।
પુત્રો દેયઃ શિરો દેયં ન દેયા ષોડશાક્ષરી ।
ન વદેદ્યસ્ય કસ્યાપિ કિં તુ શિષ્યાય તાં વદેત્ ॥
ૐ શ્રીં હ્રીં નમો ભગવતે લક્ષ્મીનારાયણાય વિષ્ણવે વાસુદેવાય સ્વાહા ॥
શ્રીમહાવિષ્ણવે તુભ્યં નમો નારાયણાય ચ ।
ગોવિન્દાય ચ રુદ્રાય હરયે બ્રહ્મરૂપિણે ॥
નારાયણ મહાવિષ્ણો શ્રીધરાનન્ત કેશવ ।
વાસુદેવ જગન્નાથ હૃષીકેશ નમો નમઃ ॥
ઇત્યનુષ્ટુબ્દ્વયં મન્ત્રં વ્યાખ્યાતમ્ । અથ માલામન્ત્રં વ્યાખ્યાસ્યામઃ । સ હોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા ય એવં વેદ । ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે તૃતીયઃ ખણ્ડઃ
ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
સ હોવાચ ભગવાન્ પિતામહઃ ગાયત્રીં વ્યાચષ્ટે । ગોવિન્દાય વિદ્મહે વાસુદેવાય ધીમહિ । તન્નો નારાયણઃ પ્રચોદયાત્ । કામદેવાય વિદ્મહે પુષ્પબાણાય ધીમહિ । તન્નોઽનઙ્ગઃ પ્રચોદયાત્ । મહાદેવ્યૈ ચ વિદ્મહે વિષ્ણુપત્ની ચ ધીમહિ । તન્નો લક્ષ્મીઃ પ્રચોદયાત્ । “ વિષ્ણોર્નુકં વીર્યાણિ પ્રવોચં યઃ પાર્થિવાનિ વિમમે રજાꣳસિ। યો અસ્કભાયદુત્તરꣳ સધસ્થં વિચક્રમાણસ્ત્રેધોરુગાયઃ", " ત્રિર્દેવઃ પૃથિવીમેષ એતામ્ । વિચક્રમે શતર્ચસં મહિત્વા । પ્રવિષ્ણુરસ્તુ તવસસ્તવીયાન્ । ત્વેષꣳ હ્યસ્ય સ્થવિરસ્ય નામ ।"
સક્તુમિવ તિતૌના પુનન્તો યત્ર ધીરા મનસા વાચમકૃત ।
અત્રા સખાયઃ સખ્યાનિ જાનતે ભદ્રૈષાં લક્ષ્મીર્નિહિતાધિવાચિ ॥
“પ્રતદ્વિષ્ણુસ્તવતે વીર્યાય । મૃગો ન ભીમઃ કુચરો ગિરિષ્ઠાઃ । યસ્યોરુષુ ત્રિષુ વિક્રમણેષુ । અધિક્ષિયન્તિ ભુવનાનિ વિશ્વા ।", “ય ઈꣳ શૃણોત્યલકꣳ શૃણોતિ । ન હિ પ્રવેદ સુકૃતસ્ય પન્થામ્ ।" અક્ષન્વન્તઃ કર્ણવન્તઃ સખાયો મનો જીવેષ્વસમા બભૂવુઃ । તસ્માલક્ષ્મીનારાયણં સર્વબીજં સર્વભૂતાધિવાસં યો વેત્તિ સ વિદ્વાન્ ભવતિ । ઉપાસકાનાં મોક્ષપ્રાપ્તિર્ભવતિ । સ જીવન્મુક્તો ભવતિ । સ હોવાચ ભગવાન્ ઉપાસનવિધિં વ્યાચષ્ટે । બ્રહ્મા ઋષિર્ભવતિ । ગાયત્રી છન્દ ઉચ્યતે । શ્રીમન્નારાયણપરમાત્મા દેવતા । પ્રણવં બીજમ્ । નમઃ શક્તિરુચ્યતે । કીલકં નારાયણેતિ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ વિનિયોગોઽથ ભાવના ।
મહોલ્કાય વીરોલ્કાય વૃદ્ધોલ્કાય પૃથૂલ્કાય વિદ્યુલ્કાય જ્વલદુલ્કાય ચ ષડઙ્ગકલ્પિતા: નમઃસ્વાહાવષડ્વૌષટ્પદાન્તા અઙ્ગન્યાસા ભવન્તિ ।
નીલજીમૂતસંકાશં પીતકૌશેયવાસસમ્ ।
કિરીટકુણ્ડલધરં કૌસ્તુભોદ્ભાસિતોરસમ્ ॥
શઙ્ખચક્રગદાખઙ્ગધારિણં વનમાલિનમ્ ।
વામભાગે મહાલક્ષ્મ્યાલિઙ્ગિતાર્ધશરીરિણમ્ ॥
સનકાદિભિઃ સંસેવ્યં સ્તૂયમાનં મહર્ષિભિઃ ।
બ્રહ્માદિભિઃ સદા ધ્યેયં ધ્યાત્વા નારાયણં વિભુમ્ ॥
કર્મણા મનસા વાચા સંસ્મરેત્ પ્રજપેત્ સુધીઃ ।
અયુતં જપમાત્રેણ સર્વજ્ઞાનપ્રદો ભવેત્ ॥
લક્ષમાત્રં તુ પ્રજપેત્ સ્વસ્વરૂપં ભવેન્મનુઃ ।
અત ઊર્ધ્વં સદા ધ્યાયેત્ સાક્ષાન્નારાયણો હરિઃ ॥
સ હોવાચ ભગવાન્ ય એવં વેદ ।
ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ
પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
સ હોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા દશકળાત્મકોઽવતારઃ કથ્યતે ॥
જરા પાલિનિકા શાન્તિરીશ્વરી રતિકામિકા ।
વરદા હ્લાદિની પ્રીતિર્દીર્ઘા દશકલા હરેઃ ॥
નારાયણાદવતારા મન્ત્રરૂપા જાયન્તે । ૐ નમો નારાયણાય સ્વાહા । એવં દશાક્ષરો મહામન્ત્રો ભવતિ । તત્ર પ્રથમો મત્સ્યાવતારઃ । દ્વિતીયઃ કૂર્મ. । તૃતીયો વરાહઃ । ચતુર્થો નરસિહ્મઃ । પઞ્ચમો વામનઃ । ષષ્ઠો જમદગ્નિઃ । સપ્તમો રામચન્દ્રઃ । અષ્ટમઃ કૃષ્ણઃ પરમાત્મા । નવમો બુદ્ધાવતારઃ । દશમઃ કલ્કિર્જનાર્દનઃ । ૐ મત્સ્યાવતારાય નમઃ । શ્રી કૂર્માવતારાય નમઃ । હ્રીં વરાહાવતારાય નમઃ । હું નૃસિંહાવતારાય નમઃ ।

સૌઃ વામનાવતારાય નમઃ । ઐં પરશુરામાવતારાય નમઃ । ગ્લૌં રામચન્દ્રાય નમઃ । ક્લીં કૃષ્ણાય નમઃ । બ્લૂં બુદ્ધાવતારાય નમઃ । સઃ કલ્ક્યવતારાય નમઃ ઇતિ । પ્રજાપતિઃ પ્રજાયતે । તસ્માન્નારાયણઃ પ્રજાયતે । બ્રહ્મા જાયતે । બ્રહ્મણઃસકાશાત્ પઞ્ચમહાભૂતાનિ તન્માત્રાણિ જાયન્તે । જ્ઞાનેન્દ્રિયકર્મેન્દ્રિયાણિ મનોબુદ્ધિચિત્તાહંકારા જાયન્તે । પ્રકૃતિર્જાયતે । ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાત્મકો નારાયણઃ । પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાત્મકઃ પુરુષત્વં પરબ્રહ્મ ભવેત્ । શિવશ્ચ નારાયણઃ । શક્રશ્ચ નારાયણઃ । દિશશ્ચ નારાયણઃ । ઊર્ધ્વઞ્ચ નારાયણઃ । અન્તશ્ચ નારાયણઃ । નારાયણઃ સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ । તસ્માન્નારાયણાદણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જજરાયુજમનસિજાદયઃ સર્વે મહાભૂતાઃ પ્રજાયન્તે ॥
અજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીં પ્રજાં જનયન્તીꣳ સરૂપામ્ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણોઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજોઽન્યઃ ॥
અણ્ડજાઃ સર્વખગરૂપા જાયન્તે । સ્વેદજાઃ ક્રિમિકીટાદયઃ । ઉદ્ભિજ્જાસ્તરુગુલ્મલતાદયઃ । જરાયુજા નરપશુમૃગાદયો જાયન્તે । મનસિજા નારદાદયઃ સર્વે ઋષયઃ । નારાયણઃ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકો ભવતિ । અષ્ટવસવો નારાયણઃ । એકાદશરુદ્રા નારાયણઃ । નારાયણાત્ દ્વાદશાદિત્યાઃ । સર્વે દેવા ઋષયો મુનયઃ સિદ્ધગન્ધર્વયક્ષરક્ષઃપિશાચાઃ સર્વે નારાયણઃ । નારાયણ એવેદં સર્વમ્ । લક્ષ્મીર્મૂલપ્રકૃતિરિતિ વિજ્ઞાયતે । વસ્ત્વેકં પરબ્રહ્મ નારાયણઃ સનાતનઃ ॥
સાક્ષાન્નારાયણો દેવઃ પરબ્રહ્માભિધીયતે ।
સચ્ચિદાનન્દાત્મકાઃ સ્યુર્વિષ્ણૌ નિત્યે પ્રકલ્પિતાઃ ।
નાનાવિધાનિ રૂપાણિ હાટકે કટકાદિવત્ ॥
" ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ । તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ । તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ ।" પરાપશ્યન્તીમધ્યમાવૈખરીરૂપા સરસ્વતીતિ ચતુર્વિધા વાચો વદન્તિ । વૈખરી સર્વવિદ્યાસુ પ્રશસ્તા ॥
અઙ્ગાનિ વેદાશ્ચત્વારો મીમાંસા ન્યાયવિસ્તરઃ ।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રં ચ વિદ્યા હ્યેતાશ્ચતુર્દશ ॥
આયુર્વેદો ધનુર્વેદો ગાન્ધર્વં મન્ત્રશાસ્ત્રકમ્ ।
વિદ્યાશ્ચાષ્ટાદશ પ્રોક્તા નારાયણનિવેશિતાઃ ॥
તસ્ય નિશ્વસિતમેવ ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદો હ્યથર્વાઙ્ગિરશ્ચેતિ । સર્વવેદવેદાન્તાનાં નારાયણપરબ્રહ્મણ્યેવ તાત્પર્યમ્ । સ હોવાચ ભગવાન્ ય એવં વેદ । ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ
ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
સ હોવાચ ભગવાન્ બ્રહ્મા નારાયણયન્ત્રમન્ત્રાવરણપૂજામાચચક્ષે । ત્રિકોણં પ્રથમં ભવતિ । દ્વિતીયં ષટ્કોણં ભવતિ । વૃત્તમષ્ટદલં તૃતીયમ્ । ચતુર્થ દ્વાદશદલમ્ । પઞ્ચમં ષોડશદલમ્ । ચતુર્વિંશતિ[:]ષષ્ઠમ્ । દ્વાત્રિંશતિ[:] સપ્તમમ્ । અષ્ટમં ભૂપુરમ્ । એવં યન્ત્રં સમાલિખેત્ । મધ્યે લક્ષ્મીનારાયણં વિક્ષેપશક્ત્યાવરણં શક્તિપ્રભાશક્તિત્રિકોણદેવતાઃ ષટકોણં વૃદ્ધોલ્કાદયઃ પૂજ્યાઃ । સર્વજ્ઞાનિત્વતૃપ્ત્યનાદિબોધસ્વતન્ત્રનિત્યમલુપ્તાનન્તં ષટ્કોણશક્તયઃ । સનકસનન્દનસનત્સુજાતસનત્કુમારસનાતનનારદતુમ્બુરુસમન્તાદયોઽષ્ટદલાઃ ।
વસિષ્ઠવાલખિલ્યવિશ્વામિત્રકશ્યપાત્રિભરદ્વાજાઙ્ગીરસજામદગ્નિગૌતમાગસ્ત્યજા બાલિકપિલા દ્વાદશદલાઃ । મત્સ્યકૂર્મવરાહનારસિંહવામનરામરામકૃષ્ણબુદ્ધકલ્કિસદ્યોજાતવામદેવા અઘોરતત્પુરુષેશાનપરમેશ્વરાઃ ષોડશદલાઃ । શંખચક્રગદાપદ્મખડ્ગશ્રીવત્સકૌસ્તુભવનમાલાદિકિરીટકુણ્ડલકેયૂરહારાઙ્ગદશાર્ઙ્ગિશર - નન્દકપદ્મવેણુબર્હિપિઞ્છશેષાનન્તગરુડવિષ્વક્સેનબ્રહ્માણશ્ચતુર્વિંશતિદલાઃ કેશવાદિચતુર્વિંશત્યનુક્રમમ્ । હરિશ્રીકૃષ્ણમુકુન્દકુમુદાક્ષપુણ્ડરીકાક્ષધામકશઙ્ખવર્ણસર્વનેત્રસુમુખસુપ્રતીકા દ્વાત્રિંશદ્દલાઃ । ઐરાવતપુણ્ડરીકવામનકુમુદાઞ્જનપુષ્પદન્તસાર્વભૌમસુપ્રતીકાક્ષાશ્ચતુરશ્રદેવતાઃ । ૐ નમો નારાયણાયાષ્ટાક્ષરસંજ્ઞાવરણદેવતાપૂજા કર્તવ્યા । સ હોવાચ ભગવાન્ ય એવં વેદ । ઇત્યુપનિષત્ ॥
ઇત્યાથર્વણરહસ્યે નારાયણપૂર્વતાપિનીયે ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ
ઇતિ નારાયણપૂર્વતાપિનીયોપનિષત્ સમાપ્તા
બાહરી કડિયાઁ