નાદબિન્દૂપનિષત્ · અધ્યાય 1

॥ નાદબિન્દૂપનિષત્ ॥
ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આવિરાવીર્મ એધિ । વેદસ્ય મા આણીસ્થઃ । શ્રુતં મે માપ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ । ઋતં વદિષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામવતુવક્તારમ્ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ અકારો દક્ષિણઃ પક્ષ ઉકારસ્તૂત્તરઃ સ્મૃતઃ ।
મકારં પુચ્છમિત્યાહુરર્ધમાત્રા તુ મસ્તકમ્

પાદાદિકં ગુણાસ્તસ્ય શરીરં તત્ત્વમુચ્યતે ।
ધર્મોઽસ્ય દક્ષિણશ્ચક્ષુરધર્મો યોઽપરઃ સ્મૃતઃ

ભૂર્લોકઃ પાદયોસ્તસ્ય ભુવર્લોકસ્તુ જાનુનિ ।
સુવર્લોકઃ કટીદેશે નાભિદેશે મહર્જગત્

જનોલોકસ્તુ હૃદ્દેશે કણ્ઠે લોકસ્તપસ્તતઃ ।
ભ્રુવોર્લલાટમધ્યે તુ સત્યલોકો વ્યવસ્થિતઃ

સહસ્રાર્ણમતીવાત્ર મન્ત્ર એષ પ્રદર્શિતઃ ।
એવમેતાં સમારૂઢો હંસયોગવિચક્ષણઃ

ન ભિદ્યતે કર્મચારૈઃ પાપકોટિશતૈરપિ ।
આગ્નેયી પ્રથમા માત્રા વાયવ્યેષા તથાપરા

ભાનુમણ્ડલસઙ્કાશા ભવેન્માત્રા તથોત્તરા ।
પરમા ચાર્ધમાત્રા યા વારુણીં તાં વિદુર્બુધાઃ

કાલત્રયેઽપિ યત્રેમા માત્રા નૂનં પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
એષ ઓઙ્કાર આખ્યાતો ધારણાભિર્નિબોધત

ઘોષિણી પ્રથમા માત્રા વિદ્યુન્માત્રા તથાઽપરા ।
પતઙ્ગિની તૃતીયા સ્યાચ્ચતુર્થી વાયુવેગિની

પઞ્ચમી નામધેયા તુ ષષ્ઠી ચૈન્દ્ર્યભિધીયતે ।
સપ્તમી વૈષ્ણવી નામ અષ્ટમી શાઙ્કરીતિ ચ

નવમી મહતી નામ ધૃતિસ્તુ દશમી મતા ।
એકાદશી ભવેન્નારી બ્રાહ્મી તુ દ્વાદશી પરા

પ્રથમાયાં તુ માત્રાયાં યદિ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે ।
ભરતે વર્ષરાજાસૌ સાર્વભૌમઃ પ્રજાયતે

દ્વિતીયાયાં સમુત્ક્રાન્તો ભવેદ્યક્ષો મહાત્મવાન્ ।
વિદ્યાધરસ્તૃતીયાયાં ગાન્ધર્વસ્તુ ચતુર્થિકા

પઞ્ચમ્યામથ માત્રાયાં યદિ પ્રાણૈર્વિયુજ્યતે ।
ઉષિતઃ સહ દેવત્વં સોમલોકે મહીયતે

ષષ્ઠ્યામિન્દ્રસ્ય સાયુજ્યં સપ્તમ્યાં વૈષ્ણવં પદમ્ ।
અષ્ટમ્યાં વ્રજતે રુદ્રં પશૂનાં ચ પતિં તથા

નવમ્યાં તુ મહર્લોકં દશમ્યાં તુ જનં વ્રજેત્ ।
એકાદશ્યાં તપોલોકં દ્વાદશ્યાં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

તતઃ પરતરં શુદ્ધં વ્યાપકં નિર્મલં શિવમ્ ।
સદોદિતં પરં બ્રહ્મ જ્યોતિષામુદયો યતઃ

અતીન્દ્રિયં ગુણાતીતં મનો લીનં યદા ભવેત્ ।
અનૂપમં શિવં શાન્તં યોગયુક્તં સદા વિશેત્

તદ્યુક્તસ્તન્મયો જન્તુઃ શનૈર્મુઞ્ચેત્કલેવરમ્ ।
સંસ્થિતો યોગચારેણ સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ

તતો વિલીનપાશોઽસૌ વિમલઃ કમલાપ્રભુઃ ।
તેનૈવ બ્રહ્મભાવેન પરમાનન્દમશ્નુતે

આત્માનં સતતં જ્ઞાત્વા કાલં નય મહામતે ।
પ્રારબ્ધમખિલં ભુઞ્જન્નેદ્વેગં કર્તુમર્હસિ

ઉત્પન્ને તત્ત્વવિજ્ઞાને પ્રારબ્ધં નૈવ મુઞ્ચતિ ।
તત્ત્વજ્ઞાનોદયાદૂર્ધ્વં પ્રારબ્ધં નૈવ વિદ્યતે

દેહાદીનામસત્ત્વાત્તુ યથા સ્વપ્નો વિબોધતઃ ।
કર્મ જન્માન્તરીયં યત્પ્રારબ્ધમિતિ કીર્તિતમ્

તત્તુ જન્માન્તરાભાવાત્પુંસો નૈવાસ્તિ કર્હિચિત્ ।
સ્વપ્નદેહો યથાધ્યસ્તસ્તથૈવાયં હિ દેહકઃ

અધ્યસ્તસ્ય કુતો જન્મ જન્માભાવે કુતઃ સ્થિતિઃ ।
ઉપાદાનં પ્રપઞ્ચસ્ય મૃદ્ભાણ્ડસ્યેવ પશ્યતિ

અજ્ઞાનં ચેતિ વેદાન્તૈસ્તસ્મિન્નષ્ટે ક્વ વિશ્વતા ।
યથા રજ્જું પરિત્યજ્ય સર્પં ગૃહ્ણાતિ વૈ ભ્રમાત્

તદ્વત્સત્યમવિજ્ઞાય જગત્પશ્યતિ મૂઢધીઃ ।
રજ્જુખણ્ડે પરિજ્ઞાતે સર્પરૂપં ન તિષ્ઠતિ

અધિષ્ઠાને તથા જ્ઞાતે પ્રપઞ્ચે શૂન્યતાં ગતે ।
દેહસ્યાપિ પ્રપઞ્ચત્પ્રારબ્ધાવસ્થિતિઃ કૃતઃ

અજ્ઞાનજનબોધાર્થં પ્રારબ્ધમિતિ ચોચ્યતે ।
તતઃ કાલવશાદેવ પ્રારબ્ધે તુ ક્ષયં ગતે

બ્રહ્મપ્રણવસન્ધાનં નાદો જ્યોતિર્મયઃ શિવઃ ।
સ્વયમાવિર્ભવેદાત્મા મેઘાપાયેંઽશુમાનિવ

સિદ્ધાસને સ્થિતો યોગી મુદ્રાં સન્ધાય વૈષ્ણવીમ્ ।
શૃણુયાદ્દક્ષિણે કર્ણે નાદમન્તર્ગતં સદા

અભ્યસ્યમાનો નાદોઽયં બાહ્યમાવૃણુતે ધ્વનિમ્ ।
પક્ષાદ્વિપક્ષમખિલં જિત્વા તુર્યપદં વ્રજેત્

શ્રૂયતે પ્રથમાભ્યાસે નાદો નાનાવિધો મહાન્ ।
વર્ધમાનસ્તથાભ્યાસે શ્રૂયતે સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતઃ

આદૌ જલધિજીમૂતભેરીનિર્ઝરસમ્ભવઃ ।
મધ્યે મર્દલશબ્દાભો ઘણ્ટાકાહલજસ્તથા

અન્તે તુ કિણ્કિણીવંશવીણાભ્રમરનિઃસ્વનઃ ।
ઇતિ નાનાવિધા નાદાઃ શ્રૂયન્તે સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતઃ

મહતિ શ્રૂયમાણે તુ મહાભેર્યાદિકધ્વનૌ ।
તત્ર સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં નાદમેવ પરામૃશેત્

ઘનમુત્સૃજ્ય વા સૂક્ષ્મે સૂક્ષ્મમુત્સૃજ્ય વા ઘને ।
રમમાણમપિ ક્ષિપ્તં મનો નાન્યત્ર ચાલયેત્

યત્ર કુત્રાપિ વા નાદે લગતિ પ્રથમં મનઃ ।
તત્ર તત્ર સ્થિરીભૂત્વા તેન સાર્ધં વિલીયતે

વિસ્મૃત્ય સકલં બાહ્યં નાદે દુગ્ધામ્બુવન્મનઃ ।
એકીભૂયાથ સહસા ચિદાકાશે વિલીયતે

ઉદાસીનસ્તતો ભૂત્વા સદાભ્યાસેન સંયમી ।
ઉન્મનીકારકં સદ્યો નાદમેવાવધારયેત્

સર્વચિન્તાં સમુત્સૃજ્ય સર્વચેષ્ટાવિવર્જિતઃ ।
નાદમેવાનુસંદધ્યાન્નાદે ચિત્તં વિલીયતે

મકરન્દં પિબન્ભૃઙ્ગો ગન્ધાન્નાપેક્ષતે તથા ।
નાદાસક્તં સદા ચિત્તં વિષયં ન હિ કાઙ્ક્ષતિ

બદ્ધઃ સુનાદગન્ધેન સદ્યઃ સંત્યક્તચાપલઃ ।
નાદગ્રહણતશ્ચિત્તમન્તરઙ્ગભુજઙ્ગમઃ

વિસ્મૃત્ય વિશ્વમેકાગ્રઃ કુત્રચિન્ન હિ ધાવતિ ।
મનોમત્તગજેન્દ્રસ્ય વિષયોદ્યાનચારિણઃ

નિયામનસમર્થોઽયં નિનાદો નિશિતાઙ્કુશઃ ।
નાદોઽન્તરઙ્ગસારઙ્ગબન્ધને વાગુરાયતે

અન્તરઙ્ગસમુદ્રસ્ય રોધે વેલાયતેઽપિ ચ ।
બ્રહ્મપ્રણવસંલગ્નનાદો જ્યોતિર્મયાત્મકઃ

મનસ્તત્ર લયં યાતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
તાવદાકાશસઙ્કલ્પો યાવચ્છબ્દઃ પ્રવતતે

નિઃશબ્દં તત્પરં બ્રહ્મ પરમાત્મા સમીર્યતે ।
નાદો યાવન્મનસ્તાવન્નાદાન્તેઽપિ મનોન્મની

સશબ્દશ્ચાક્ષરે ક્ષીણે નિઃશબ્દં પરમં પદમ્ ।
સદા નાદાનુસન્ધાનાત્સંક્ષીણા વાસના ભવેત્

નિરઞ્જને વિલીયેતે મનોવાયૂ ન સંશયઃ ।
નાદકોટિસહસ્રાણિ બિન્દુકોટિશતાનિ ચ

સર્વે તત્ર લયં યાન્તિ બ્રહ્મપ્રણવનાદકે ।
સર્વાવસ્થાવિનિર્મુક્તઃ સર્વચિન્તાવિવર્જિતઃ

મૃતવત્તિષ્ઠતે યોગી સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ ।
શઙ્ખદુન્દુભિનાદં ચ ન શ્રુણોતિ કદાચન

કાષ્ઠવજ્જ્ઞાયતે દેહ ઉન્મન્યાવસ્થયા ધ્રુવમ્ ।
ન જાનાતિ સ શીતોષ્ણં ન દુઃખં ન સુખં તથા

ન માનં નાવમાનં ચ સંત્યક્ત્વા તુ સમાધિના ।
અવસ્થાત્રયમન્વેતિ ન ચિત્તં યોગિનઃ સદા

જાગ્રન્નિદ્રાવિનિર્મુક્તઃ સ્વરૂપાવસ્થતામિયાત્

દૃષ્ટિઃ સ્થિરા યસ્ય વિના સદૃશ્યં વાયુઃ સ્થિરો યસ્ય વિના પ્રયત્નમ્ ।
ચિત્તં સ્થિરં યસ્ય વિનાવલમ્બં સ બ્રહ્મતારાન્તરનાદરૂપઃ ઇત્યુપનિષત્

ૐ વાઙ્મે મનસિ પ્રતિષ્ઠિતા । મનો મે વાચિ પ્રતિષ્ઠિતમ્ । આવિરાવીર્મ એધિ । વેદસ્ય મા આણીસ્થઃ । શ્રુતં મે માપ્રહાસીઃ ।
અનેનાધીતેનાહોરાત્રાન્સન્દધામિ । ઋતં વદિષ્યામિ । સત્યં વદિષ્યામિ । તન્મામવતુ । તદ્વક્તારમવતુ । અવતુ મામવતુવક્તારમ્ ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ ઇતિ નાદબિન્દૂપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય