મુક્તિકોપનિષત્ · અધ્યાય 1

મુક્તિકોપનિષત્
ઈશાદ્યષ્ટોત્તરશતવેદાન્તપટલાશયમ્ ।
મુક્તિકોપનિષદ્વેદ્યં રામચન્દ્રપદં ભજે ॥
હરિઃ ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
ૐ અયોધ્યાનગરે રમ્યે રત્નમણ્ડપમધ્યમે ।
સીતાભરતસૌમિત્રિશત્રુઘ્નાદ્યૈઃ સમન્વિતમ્

સનકાદ્યૈર્મુનિગણૈર્વસિષ્ઠાદ્યૈઃ શુકાદિભિઃ ।
અન્યૈર્ભાગવતૈશ્ચાપિ સ્તૂયમાનમહર્નિશમ્

ધીવિક્રિયાસહસ્રાણાં સાક્ષિણં નિર્વિકારિણમ્ ।
સ્વરૂપધ્યાનનિરતં સમાધિવિરમે હરિમ્

ભક્ત્યા શુશ્રૂષયા રામં સ્તુવન્પપ્રચ્છ મારુતિઃ ।
રામ ત્વં પરમાત્મસિ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ

ઇદાનીં ત્વાં રઘુશ્રેષ્ઠ પ્રણમામિ મુહુર્મુહુઃ ।
ત્વદ્રૂપં જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતો રામ મુક્તયે

અનાયાસેન યેનાહં મુચ્યેયં ભવબન્ધનાત્ ।
કૃપયા વદ મે રામ યેન મુક્તો ભવામ્યહમ્

સાધુ પૃષ્ટં મહાબાહો વદામિ શૃણુ તત્ત્વતઃ ।
વેદાન્તે સુપ્રતિષ્ઠોઽહં વેદાન્તં સમુપાશ્રય

વેદાન્તાઃ કે રઘુશ્રેષ્ઠ વર્તન્તે કુત્ર તે વદ ।
હનૂમઞ્છૃણુ વક્ષ્યામિ વેદાન્તસ્થિતિમઞ્જસા

નિશ્વાસભૂતા મે વિષ્ણોર્વેદા જાતાઃ સુવિસ્તરાઃ ।
તિલેષુ તૈલવદ્વેદે વેદાન્તઃ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ

રામ વેદાઃ કતિવિધાસ્તેષાં શાખાશ્ચ રાઘવ ।
તાસૂપનિષદાઃ કાઃ સ્યુઃ કૃપયા વદ તત્ત્વતઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ઋગ્વેદાદિવિભાગેન વેદાશ્ચત્વાર ઈરિતાઃ ।
તેષાં શાખા હ્યનેકાઃ સ્યુસ્તાસૂપનિષદસ્તથા

ઋગ્વેદસ્ય તુ શાખાઃ સ્યુરેકવિંશતિસઙ્ખ્યકાઃ ।
નવાધિકશતં શાખા યજુષો મારુતાત્મજ

સહસ્રસઙ્ખ્યયા જાતાઃ શાખાઃ સામ્નઃ પરન્તપ ।
અથર્વણસ્ય શાખાઃ સ્યુઃ પઞ્ચાશદ્ભેદતો હરે

એકૈકસ્યાસ્તુ શાખાયા એકૈકોપનિષન્મતા ।
તાસામેકામૃચં યશ્ચ પઠતે ભક્તિતો મયિ

સ મત્સાયુજ્યપદવીં પ્રાપ્નોતિ મુનિદુર્લભામ્ ।
રામ કેચિન્મુનિશ્રેષ્ઠા મુક્તિરેકેતિ ચક્ષિરે

કેચિત્ત્વન્નામભજનાત્કાશ્યાં તારોપદેશતઃ ।
અન્યેતુ સાઙ્ખ્યયોગેન ભક્તિયોગેન ચાપરે

અન્યે વેદાન્તવાક્યાર્થવિચારાત્પરમર્ષયઃ ।
સાલોક્યાદિવિભાગેન ચતુર્ધા મુક્તિરીરિતા

સહોવાચ શ્રીરામઃ ।
કૈવલ્યમુક્તિરેકૈવ પરમાર્થિકરૂપિણી ।
દુરાચારરતો વાપિ મન્નામભજનાત્કપે

સાલોક્યમુક્તિમાપ્નોતિ ન તુ લોકાન્તરાદિકમ્ ।
કાશ્યાં તુ બ્રહ્મનાલેઽસ્મિન્મૃતો મત્તારમાપ્નુયાત્

પુનરાવૃત્તિરહિતાં મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ ।
યત્ર કુત્રાપિ વા કાશ્યાં મરણે સ મહેશ્વરઃ

જન્તોર્દક્ષિણકર્ણે તુ મત્તારં સમુપાદિશેત્ ।
નિર્ધૂતાશેષપાપૌઘો મત્સારૂપ્યં ભજત્યયમ્

સૈવ સાલોક્યસારૂપ્યમુક્તિરત્યભિધીયતે ।
સદાચારરતો ભૂત્વા દ્વિજો નિત્યમનન્યધીઃ

મયિ સર્વાત્મકો ભાવો મત્સામીપ્યં ભજત્યયમ્ ।
સૈવ સાલોક્યસારૂપ્યસામીપ્યા મુક્તિરિષ્યતે

ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણ ધ્યાયન્મદ્ગુણમવ્યયમ્ ।
મત્સાયુજ્યં દ્વિજઃ સમ્યગ્ભજેદ્ભ્રમરકીટવત્

સૈવ સાયુજ્યમુક્તિઃ સ્યાદ્બ્રહ્માનન્દકરી શિવા ।
ચતુર્વિધા તુ યા મુક્તિર્મદુપાસનયા ભવેત્

ઇયં કૈવલ્યમુક્તિસ્તુ કેનોપાયેન સિદ્ધ્યતિ ।
માણ્ડૂક્યમેકમેવાલં મુમુક્ષૂણાં વિમુક્તયે

તથાપ્યસિદ્ધં ચેજ્જ્ઞાનં દશોપનિષદં પઠ ।
જ્ઞાનં લબ્ધ્વા ચિરાદેવ મામકં ધામ યાસ્યસિ

તથાપિ દૃઢતા ન ચેદ્વિદ્જ્ઞાનસ્યાઞ્જનાસુત ।
દ્વાત્રિંશાખ્યોપનિષદં સમભ્યસ્ય નિવર્તય

વિદેહમુક્તાવિચ્છા ચેદષ્ટોત્તરશતં પઠ ।
તાસાં ક્રમ સશાન્તિં ચ શ્રુણુ વક્ષ્યામિ તત્ત્વતઃ

ઈશકેનકઠપ્રશ્નમુણ્ડમાણ્ડૂક્યતિત્તિરિઃ ।
ઐતરેયં ચ છાન્દોગ્યં બૃહદારણ્યકં તથા

બ્રહ્મકૈવલ્યજાબાલશ્વેતાશ્વો હંસ આરુણિઃ ।
ગર્ભો નારાયણો હંસો બિન્દુર્નાદશિરઃ શિખા

મૈત્રાયણી કૌષીતકી બૃહજ્જાબાલતાપની ।
કાલાગ્નિરુદ્રમૈત્રેયી સુબાલક્ષુરિમન્ત્રિકા

સર્વસારં નિરાલમ્બં રહસ્યં વજ્રસૂચિકમ્ ।
તેજોનાદધ્યાનવિદ્યાયોગતત્ત્વાત્મબોધકમ્

પરિવ્રાટ્ ત્રિશિખી સીતા ચૂડા નિર્વાણમણ્ડલમ્ ।
દક્ષિણા શરભં સ્કન્દં મહાનારાયણાહ્વયમ્

રહસ્યં રામતપનં વાસુદેવં ચ મુદ્ગલમ્ ।
શાણ્ડિલ્યં પૈઙ્ગલં ભિક્ષુમહચ્છારીરકં શિખા

તુરીયાતીતસંન્યાસપરિવ્રાજાક્ષમાલિકા ।
અવ્યક્તૈકાક્ષરં પૂર્ણા સૂર્યાક્ષ્યધ્યાત્મકુણ્ડિકા

સાવિત્ર્યાત્મા પાશુપતં પરં બ્રહ્માવધૂતકમ્ ।
ત્રિપુરાતપનં દેવીત્રિપુરા કઠભાવના ।
હૃદયં કુણ્ડલી ભસ્મ રુદ્રાક્ષગણદર્શનમ્

તારસારમહાવાક્ય પઞ્ચબ્રહ્માગ્નિહોત્રકમ્ ।
ગોપાલતપનં કૃષ્ણં યાજ્ઞવલ્ક્યં વરાહકમ્

શાટ્યાયની હયગ્રીવં દત્તાત્રેયં ચ ગારુડમ્ ।
કલિજાબાલિસૌભાગ્યરહસ્યઋચમુક્તિકા

એવમષ્ટોત્તરશતં ભાવનાત્રયનાશનમ્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યદં પુંસાં વાસનાત્રયનાશનમ્

પૂર્વોત્તરેષુ વિહિતતત્તચ્છાન્તિપુરઃસરમ્ ।
વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતદેશિકસ્ય મુખાત્સ્વયમ્

ગૃહીત્વાષ્ટોત્તરશતં યે પઠન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
પ્રારબ્ધક્ષયપર્યન્તં જીવન્મુક્તા ભવન્તિ તે

તતઃ કાલવશાદેવ પ્રારબ્ધે તુ ક્ષયં ગતે ।
વૈદેહીં મામકીં મુક્તિં યાન્તિ નાસ્ત્યત્રસંશયઃ

સર્વોપનિષદાં મધ્યે સારમષ્ટોત્તરશતમ્ ।
સકૃચ્છ્રવણમાત્રેણ સર્વાઘૌઘનિકૃન્તનમ્

મયોપદિષ્ટં શિષ્યાય તુભ્યં પવનનન્દન ।
ઇદં શાસ્ત્રં મયાદિષ્ટં ગુહ્યમષ્ટોત્તરં શતમ્

જ્ઞાનતોઽજ્ઞાનતો વાપિ પઠતાં બન્ધમોચકમ્ ।
રાજ્યં દેયં ધનં દેયં યાચતઃ કામપૂરણમ્

ઇદમષ્ટોત્તરશતં ન દેયં યસ્ય કસ્યચિત્ ।
નાસ્તિકાય કૃતઘ્નાય દુરાચારરતાય વૈ

મદ્ભક્તિવિમુખાયાપિ શાસ્ત્રગર્તેષુ મુહ્યતે ।
ગુરુભક્તિવિહીનાય દાતવ્યં ન કદાચન

સેવાપરાય શિષ્યાય હિતપુત્રાય મારુતે ।
મદ્ભક્તાય સુશીલાય કુલીનાય સુમેધસે

સમ્યક્ પરીક્ષ્ય દાતવ્યમેવમષ્ટોત્તરં શતમ્ ।
યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ મામેતિ ન સંશયઃ । તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ।
વિદ્યા હ વૈ બ્રાહ્મણમાજગામ ગોપાય મા શેવધિષ્ટીઽહમસ્મિ ।
અસૂયકાયાનૃજવે શઠાય મા મા બ્રૂયા વીર્યવતી તથા સ્યામ્ ।
યમેવ વિદ્યાશ્રુતમપ્રમત્તં મેધાવિનં બ્રહ્મચર્યોપપન્નમ્ ।
તસ્મા ઇમામુપસન્નાય સમ્યક્ પરીક્ષ્ય દદ્યાદ્વૈષ્ણવીમાત્મનિષ્ઠામ્

અથ હૈનં શ્રીરામચન્દ્રં મારુતિઃ પપ્રચ્છ
ઋગ્વેદાદિવિભાગેન પૃથક્ શાન્તિમનુબ્રૂહીતિ ।
સ હોવાચ શ્રીરામઃ ।
ઐતરેયકૌષીતકીનાદબિન્દ્વાત્મપ્રબોધનિર્વાણ
મુદ્ગલાક્ષમાલિકાત્રિપુરાસૌભાગ્યબહ્વૃચા
નામૃગ્વેદગતાનાં દશસંખ્યાકાનામુપનિષદાં
વાઙ્મે મનસીતિ શાન્તિઃ

ઈશાવાસ્યબૃહદારણ્યજાબાલહંસપરમહંસસુબાલ
મન્ત્રિકાનિરાલમ્બત્રિશિખીબ્રાહ્મણમણ્ડલબ્રાહ્મણાદ્વયતારક
પૈઙ્ગલભિક્ષુતુરીયાતીતાધ્યાત્મતારસારયાજ્ઞવલ્ક્ય
શાટ્યાયનીમુક્તિકાનાં શુક્લયજુર્વેદગતાનામેકોનવિંશતિ
સંખ્યાકાનામુપનિષદાં પૂર્ણમદ ઇતિ શાન્તિઃ

કઠવલ્લીતૈત્તિરીયકબ્રહ્મકૈવલ્યશ્વેતાશ્વતરગર્ભ
નારાયણામૃતબિન્દ્વમૃતનાદકાલાગ્નિરુદ્રક્ષુરિકા
સર્વસારશુકરહસ્યતેજોબિન્દુધ્યાનબિન્દુબ્રહ્મવિદ્યા
યોગતત્ત્વદક્ષિણામૂર્તિસ્કન્દશારીરકયોગશિખૈકાક્ષર
અક્ષ્યવધૂતકઠરુદ્રહૃદયયોગકુણ્ડલિનીપઞ્ચબ્રહ્મ
પ્રાણાગ્નિહોત્રવરાહકલિસન્તરણસરસ્વતીરહસ્યાનાં
કૃષ્ણયજુર્વેદગતાનાં દ્વાત્રિંશત્સંખ્યાકાનમુપનિષદાં
સહ નાવવત્વિતિ શાન્તિઃ

કેનછાન્દોગ્યારુણિમૈત્રાયણિમૈત્રેયીવજ્રસૂચિકાયોગચૂડામણિ
વાસુદેવમહત્સંન્યાસાવ્યક્તકુણ્ડિકાસાવિત્રીરુદ્રાક્ષજાબાલદર્શન
જાબાલીનાં સામવેદગતાનાં ષોડશસંખ્યાકાના
મુપનિષદાનામાપ્યાયન્ત્વિતિ શાન્તિઃ

પ્રશ્નમુણ્ડકમાણ્ડુક્યાથર્વશિરોઽથર્વશિખાબૃહજ્જાબાલ
નૃસિંહતાપનીનારદપરિવ્રાજકસીતાશરભમહાનારાયણ
રામરહસ્યરામતાપનીશાણ્ડિલ્યપરમહંસપરિવ્રાજક
અન્નપૂર્ણાસૂર્યાત્મપાશુપતપરબ્રહ્મત્રિપુરાતપનદેવીભાવના
બ્રહ્મજાબાલગણપતિમહાવાક્યગોપાલતપનકૃષ્ણહયગ્રીવ
દત્તાત્રેયગારુડાનામથર્વવેદગતાનામેકત્રિંશત્સંખ્યાકાના
મુપનિષદાં ભદ્રં કર્ણેભિરિતિ શાન્તિઃ

મુમુક્ષવઃ પુરુષાઃ સાધનચતુષ્ટયસંપન્નાઃ
શ્રદ્ધાવન્તઃ સુકુલભવં શ્રોત્રિયં શાસ્ત્રવાત્સલ્ય
ગુણવન્તમકુટિલં સર્વભૂતહિતેરતં દયાસમુદ્રં સદ્ગુરું
વિધિવદુપસંગમ્યોપહારપાણયોઽષ્ટોત્તરશતોપનિષદં
વિધિવદધીત્ય શ્રવણમનનનિદિધ્યાસનાનિ નૈરન્તર્યેણ કૃત્વા
પ્રારબ્ધક્ષયાદ્દેહત્રયભંગં પ્રાપ્યોપાધિવિનિર્મુક્ત
ઘટાકાશવત્પરિપૂર્ણતા વિદેહમુક્તિઃ । સૈવ કૈવલ્યમુક્તિરિતિ ।
અત એવ બ્રહ્મલોકસ્થા અપિ બ્રહ્મમુખાદ્વેદાન્તશ્રવણાદિ કૃત્વા
તેન સહ કૈવલ્યં લભન્તે । અતઃ સર્વેષાં કૈવલ્યમુક્તિર્જ્ઞાનમાત્રેણોક્તા ।
ન કર્મસાંખ્યયોગોપાસનાદિભિરિત્યુપનિષત્ ॥
ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ

તથા હૈનં શ્રીરામચન્દ્રં મારુતિઃ પપ્રચ્છ ।
કેયં વા તત્સિદ્ધિઃ સિદ્ધ્યા વા કિં પ્રયોજનમિતિ ।
સહોવાચ શ્રીરામઃ । પુરુષસ્ય કર્તૃત્વભોક્તૃત્વ
સુખદુઃખાદિલક્ષણશ્ચિત્તધર્મઃ ક્લેશરૂપત્વાદ્બન્ધો
ભવતિ । તન્નિરોધનં જીવન્મુક્તિઃ । ઉપાધિવિનિર્મુક્ત
ઘટાકાશવત્પ્રારબ્ધક્ષયાદ્વિદેહમુક્તિઃ ।
જીવન્મુક્તિવિદેહમુક્ત્યોરષ્ટોત્તરશતોપનિષદઃ પ્રમાણમ્ ।
કર્તૃત્વાદિદુઃખનિવૃત્તિદ્વારા નિત્યાનન્દાવાપ્તિઃ પ્રયોજનં
ભવતિ । તત્પુરુષપ્રયત્નસાધ્યં ભવતિ । યથા પુત્રકામેષ્ટિના
પુત્રં વાણિજ્યાદિના વિત્તં જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગં તથા
પુરુષપ્રયત્નસાધ્યવેદાન્તશ્રવણાદિજનિતસમાધિના
જીવન્મુક્ત્યાદિલાભો ભવતિ । સર્વવાસનાક્ષયાત્તલ્લાભઃ ।
અત્ર શ્લોકા ભવન્તિ ॥
ઉચ્છાસ્ત્રં શાસ્ત્રિતં ચેતિ પૌરુષં દ્વિવિધં મતમ્ ।
અત્રોચ્છસ્ત્રમનર્થાય પરમાર્થાય શાસ્ત્રિતમ્

લોકવાસનયા જન્તોઃ શાસ્ત્રવાસનયાપિ ચ ।
દેહવાસનયા જ્ઞાનં યથાવન્નૈવ જાયતે

દ્વિવિધા વાસનાવ્યૂહઃ શુભશ્ચૈવાશુભશ્ચ તૌ ।
વાસનૌઘેન શુદ્ધેન તત્ર ચેદનુનીયસે

તત્ક્રમેણાશુ તેનૈવ મામકં પદમાપ્નુહિ ।
અથ ચેદશુભો ભાવસ્ત્વાં યોજયતિ સંકટે

પ્રાક્તનસ્તદસૌ યત્નાજ્જેતવ્યો ભવતા કપે ।
શુભાશુભાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વહન્તી વાસનાસરિત્

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યોજનીયા શુભે પથિ ।
અશુભેષુ સમાવિષ્ટં શુભેષ્વેવાવતારયેત્

અશુભાચ્ચાલિતં યાતિ શુભં તસ્માદપીતરત્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન લાલયેચ્ચિત્તબાલકમ્

દ્રાગભ્યાસવશાદ્યાતિ યદા તે વાસનોદયમ્ ।
તદાભ્યાસસ્ય સાફલ્યં વિદ્ધિ ત્વમમરિમર્દન

સન્દિગ્ધાયામપિ ભૃશં શુભામેવ સમાચર ।
શુભાયાં વાસનાવૃદ્ધૌ ન દોષાય મરુત્સુત

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશા મહામતે ।
સમકાલં ચિરાભ્યસ્તા ભવન્તિ ફલદા મતાઃ

ત્રય એવં સમં યાવન્નાભ્યસ્તાશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।
તાવન્ન પદસંપ્રાપ્તિર્ભવત્યપિ સમાશતૈઃ

એકૈકશો નિષેવ્યન્તે યદ્યેતે ચિરમપ્યલમ્ ।
તન્ન સિદ્ધિં પ્રયચ્છન્તિ મન્ત્રાઃ સંકીર્તિતા ઇવ

ત્રિભિરેતૈશ્ચિરાભ્યસ્તૈર્હૃદયગ્રન્થયો દૃઢાઃ ।
નિઃશઙ્કમેવ ત્રુઠ્યન્તિ બિસચ્છેદાદ્ગુણા ઇવ

જન્માન્તશતાભ્યસ્તા મિથ્યા સંસારવાસના ।
સા ચિરાભ્યાસયોગેન વિના ન ક્ષીયતે ક્વચિત્

તસ્માત્સૌમ્ય પ્રયત્નેન પૌરુષેણ વિવેકિના ।
ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા ત્રયમેવ સમાશ્રય

તસ્માદ્વાસનયા યુક્તં મનો બદ્ધં વિદુર્બુધાઃ ।
સમ્યગ્વાસનયા ત્યક્તં મુક્તમિત્યભિધીયતે ।
મનોનિર્વાસનીભાવમાચરાશુ મહાકપે

સમ્યગાલોચનાત્સત્યાદ્વાસના પ્રવિલીયતે ।
વાસનાવિલયે ચેતઃ શમમાયાતિ દીપવત્

વાસનાં સંપરિત્યજ્ય મયિ ચિન્માત્ર વિગ્રહે ।
યસ્તિષ્ઠતિ ગતો વ્યગ્રઃ સોઽહં સચ્ચિત્સુખાત્મકઃ

સમાધિમથ કાર્યાણિ મા કરોતુ કરોતુ વા ।
હૃદયેનાત્તસર્વેહો મુક્ત એવોત્તમાશયઃ

નૈષ્કર્મ્યેણ ન તસ્યાર્થસ્તસ્યાર્થોઽસ્તિ ન કર્મભિઃ ।
ન સસાધનજાપ્યાભ્યાં યસ્ય નિર્વાસનં મનઃ

સંત્યક્તવાસનાન્મૌનાદૃતે નાસ્ત્યુત્તમં પદમ્

વાસનાહીનમપ્યેતચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયં સ્વતઃ ।
પ્રવર્તતે બહિઃ સ્વાઽર્થે વાસનામાત્રકારણમ્

અયત્નોપનતેષ્વક્ષિ દૃગ્દ્રવ્યેષુ યથા પુનઃ ।
નીરાગમેવ પતતિ તદ્વત્કાર્યેષુ ધીરધીઃ

ભાવસંવિત્પ્રકટિતામનુરૂપા ચ મારુતે ।
ચિત્તસ્યોત્પત્યુપરમા વાસનાં મુનયો વિદુઃ

દૃઢાભ્યસ્તપદાર્થૈકભાવનાદતિચઞ્ચલમ્ ।
ચિત્તં સંજાયતે જન્મજરામરણકારણમ્

વાસનાવશતઃ પ્રાણસ્પન્દસ્તેન ચ વાસના ।
ક્રિયતે ચિત્તબીજસ્ય તેન બીજાઙ્કુરક્રમઃ

દ્વે બીજે ચિત્તવૃક્ષસ્ય પ્રાણસ્પન્દનવાસને ।
એકસ્મિંશ્ચ તયોઃ ક્ષીણે ક્ષિપ્રં દ્વે અપિ નશ્યતઃ

અસઙ્ગવ્યવહારત્વાદ્ભવભાવનવર્જનાત્ ।
શરીરનાશદર્શિત્વાદ્વાસના ન પ્રવર્તતે ।
વાસનાસંપરિત્યાગાચ્ચિતં ગચ્છત્યચિત્તતામ્

અવાસનત્વાત્સતતં યદા ન મનુતે મનઃ ।
અમનસ્તા તદોદેતિ પરમોપશમપ્રદા

અવ્યુત્પન્નમના યાવદ્ભવાનજ્ઞાતતત્પદઃ ।
ગુરુશાસ્ત્રપ્રમાણૈસ્તુ નિર્ણીતં તાવદાચર

તતઃ પક્વકષાયેણ નૂનં વિજ્ઞાત વસ્તુના ।
શુભોઽપ્યસૌ ત્વયા ત્યાજ્યો વાસનૌઘો નિરાધિના

દ્વિવિધચિત્તનાશોઽસ્તિ સરૂપોઽરૂપ એવ ચ ।
જીવન્મુક્તઃ સરૂપઃ સ્યાદરૂપો દેહમુક્તિગઃ

અસ્ય નાશમિદાનીં ત્વં પાવને શ્રુણુ સાદરમ્ ॥ ૩૩।
ચિત્તાનાશાભિધાનં હિ યદા તે વિદ્યતે પુનઃ ।
મૈત્ર્યાદિભિર્ગુણૈર્યુક્તં શાન્તિમેતિ ન સંશયઃ ।
ભૂયોજન્મવિનિર્મુક્તં જીવન્મુક્તસ્ય તન્મનઃ

સરૂપોઽસૌ મનોનાશો જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે ।
અરૂપસ્તુ મનોનાશો વૈદેહી મુક્તિગો ભવેત્

સહસ્રાઙ્કુરશાખાત્મફલપલ્લવશાલિનઃ

અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મનોમૂલમિદં સ્થિતમ્ ।
સંકલ્પ એવ તન્મન્યે સંકલ્પોપશમેન તત્

શોષયાશુ યથા શોષમેતિ સંસારપાદપઃ ।
ઉપાય એક એવાસ્તિ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહે

મનસોઽભ્યુદયો નાશો મનોનાશો મહોદયઃ ।
જ્ઞમનો નાશમભ્યેતિ મનો જ્ઞસ્ય હિ શૃઙ્ખલા

તાવન્નિશીવ વેતાલા વલ્ગન્તિ હૃદિ વાસનાઃ ।
એકતત્ત્વદૃઢાભ્યાસાદ્યાવન્ન વિજિતં મનઃ

પ્રક્ષીણચિત્તદર્પસ્ય નિગૃહીતેન્દ્રિયદ્વિષઃ ।
પદ્મિન્ય ઇવ હેમન્તે ક્ષીયન્તે ભોગવાસનાઃ

હસ્તં હસ્તેન સંપીડ્ય દન્તૈર્દન્તાન્વિચૂર્ણ્ય ચ ।
અઙ્ગાન્યઙ્ગૈઃ સમાક્રમ્ય જયેદાદૌ સ્વકં મનઃ

ઉપવિશ્યોપવિશ્યૈકાં ચિન્તકેન મુહુર્મુહુઃ ।
ન શક્યતે મનો જેતું વિના યુક્તિમનિન્દિતામ્

અઙ્કુશેન વિના મત્તો યથા દુષ્ટમતઙ્ગજઃ ।
અધ્યાત્મવિદ્યાધિગમઃ સાધુસંગતિરેવ ચ

વાસનાસંપરિત્યાગઃ પ્રાણસ્પન્દનિરોધનમ્ ।
એતાસ્તા યુક્તયઃ પુષ્ટાઃ સન્તિ ચિત્તજયે કિલ

સતીષુ યુક્તિષ્વેતાસુ હઠાન્નિયમન્તિ યે ।
ચેતસો દીપમુત્સૃજ્ય વિચિન્વન્તિ તમોઽઞ્જનૈઃ

વિમૂઢાઃ કર્તુમુદ્યુક્તા યે હઠાચ્ચેતસો જયમ્ ।
તે નિબધ્નન્તિ નાગેન્દ્રમુન્મત્તં બિસતન્તુભિઃ

દ્વે બીજે ચિત્તવૃક્ષસ્ય વૃત્તિવ્રતતિધારણઃ ।
એકં પ્રાણપરિસ્પન્દો દ્વિતીયં દૃઢભાવના

સા હિ સર્વગતા સંવિત્પ્રાણાસ્પન્દેન ચાલ્યતે ।
ચિત્તૈકાગ્ર્યાદ્યતો જ્ઞાનમુક્તં સમુપજાયતે

તત્સાધનમથો ધ્યાનં યથાવદુપદિશ્યતે ।
વિનાપ્યવિકૃતિં કૃત્સ્નાં સંભવવ્યત્યયક્રમાત્ ।
યશોઽરિષ્ટં ચ ચિન્માત્રં ચિદાનન્દં વિચિન્તય

અપાનેઽસ્તંગતે પ્રાણો યાવન્નાભ્યુદિતો હૃદિ ।
તાવત્સા કુંભકાવસ્થા યોગિભિર્યાનુભૂયતે

બહિરસ્તંગતે પ્રાણે યાવન્નાપાન ઉદ્ગતઃ ।
તાવત્પૂર્ણાં સમાવસ્થાં બહિષ્ઠં કુમ્ભકં વિદુઃ

બ્રહ્માકારમનોવૃત્તિપ્રવાહોઽહંકૃતં વિના ।
સંપ્રજ્ઞાતસમાધિઃ સ્યાદ્ધ્યાનાભ્યાસપ્રકર્ષતઃ

પ્રશાન્તવૃત્તિકં ચિત્તં પરમાનન્દદાયકમ્ ।
અસંપ્રજ્ઞાતનામાયં સમાધિર્યોગિનાં પ્રિયઃ

પ્રભાશૂન્યં મનઃશૂન્યં બુદ્ધિશૂન્યં ચિદાત્મકમ્ ।
અતદ્વ્યાવૃત્તિરૂપોઽસૌ સમાધિર્મુનિભાવિતઃ

ઊર્ધ્વપૂર્ણમધઃપૂર્ણં મધ્યપૂર્ણં શિવાત્મકમ્ ।
સાક્ષાદ્વિધિમુખો હ્યેષ સમાધિઃ પારમાર્થિકઃ

દૃઢભાવનયા ત્યક્તપૂર્વાપરવિચારણમ્ ।
યદાદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા

ભાવિતં તીવ્રસંવેગાદાત્મના યત્તદેવ સઃ ।
ભવત્યાશુ કપિશ્રેષ્ઠ વિગતેતરવાસનઃ

તાદૃગ્રૂપો હિ પુરુષો વાસનાવિવશીકૃતઃ ।
સંપશ્યતિ યદૈવૈતત્સદ્વસ્ત્વિતિ વિમુહ્યતિ

વાસનાવેગવૈચિત્ર્યાત્સ્વરૂપં ન જહાતિ તત્ ।
ભ્રાન્તં પશ્યતિ દુર્દૃષ્ટિઃ સર્વં મદવશાદિવ

વાસના દ્વિવિધા પ્રોક્તા શુદ્ધા ચ મલિના તથા ।
મલિના જન્મહેતુઃ સ્યાચ્છુદ્ધા જન્મવિનાશિની

અજ્ઞાનસુઘનાકારા ઘનાહંકારશાલિની ।
પુનર્જન્મકરી પ્રોક્તા મલિના વાસના બુધૈઃ ।
પુનર્જન્માઙ્કુરં ત્યક્ત્વા સ્થિતિઃ સંભૃષ્ટબીજવત્

બહુશાસ્ત્રકથાકન્થારોમન્થેન વૃથૈવ કિમ્ ।
અન્વેષ્ટવ્યં પ્રયત્નેન મારુતે જ્યોતિરાન્તરમ્

દર્શનાદર્શને હિત્વા સ્વયં કેવલરૂપતઃ ।
ય આસ્તે કપિશાર્દૂલ બ્રહ્મ સ બ્રહ્મવિત્સ્વયમ્

અધીત્ય ચતુરો વેદાન્સર્વશાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
બ્રહ્મતત્ત્વં ન જાનાતિ દર્વી પાકરસં યથા

સ્વદેહાશુચિગન્ધેન ન વિરજ્યેત યઃ પુમાન્ ।
વિરાગકારણં તસ્ય કિમન્યદુપદિશ્યતે

અત્યન્તમલિનો દેહો દેહી ચાત્યન્તનિર્મલઃ ।
ઉભયોરન્તરં જ્ઞાત્વા કસ્ય શૌચં વિધીયતે

બદ્ધો હિ વાસનાબદ્ધો મોક્ષઃ સ્યાદ્વાસનાક્ષયઃ ।
વાસનાં સંપરિત્યજ્ય મોક્ષાર્થિત્વમપિ ત્યજ

માનસીર્વાસનાઃ પૂર્વં ત્યક્ત્વા વિષયવાસનાઃ ।
મૈત્ર્યાદિવાસનાનામ્નીર્ગૃહાણામલવાસનાઃ

તા અપ્યતઃ પરિત્યજ્ય તાભિર્વ્યવહરન્નપિ ।
અન્તઃશાન્તઃ સમસ્નેહો ભવ ચિન્માત્રવાસનઃ

તામપ્યથ પરિત્યજ્ય મનોબુદ્ધિસમન્વિતામ્ ।
શેષસ્થિરસમાધાનો મયિ ત્વં ભવ મારુતે

અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં
તથાઽરસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ ।
અનામગોત્રં મમ રૂપમીદૃશં
ભજસ્વ નિત્યં પવનાત્મજાર્તિહન્

દૃશિસ્વરૂપં ગગનોપમં પરં
સકૃદ્વિભાતં ત્વજમેકમક્ષરમ્ ।
અલેપકં સર્વગતં યદદ્વયં
તદેવ ચાહં સકલં વિમુક્તૐ

દૃશિસ્તુ શુદ્ધોઽહમવિક્રિયાત્મકો
ન મેઽસ્તિ કશ્ચિદ્વિષયઃ સ્વભાવતઃ ।
પુરસ્તિરશ્ચોર્ધ્વમધશ્ચ સર્વતઃ
સુપૂર્ણભૂમાહમિતીહ ભાવય

અજોઽમરશ્ચૈવ તથાજરોઽમૃતઃ
સ્વયંપ્રભઃ સર્વગતોઽહમવ્યયઃ ।
ન કારણં કાર્યમતીત્ય નિર્મલઃ
સદૈવ તૃપ્તોઽહમિતીહ ભાવય

જીવન્મુક્તપદં ત્યક્ત્વા સ્વદેહે કાલસાત્કૃતે ।
વિશત્યદેહમુક્તત્વં પવનોઽસ્પન્દતામિવ

તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્ ॥
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ ॥
તદ્વિપ્રાસો વિપન્યવો જાગૃવાંસઃ સમિન્ધતે । વિષ્ણોર્યત્પરમં પદમ્ ॥
ૐ સત્યમિત્યુપનિષત્ ।
ૐ પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥ હરિઃ ૐ તત્સત્ ॥
ઇતિ મુક્તિકોપનિષત્સમાપ્તા ॥
અધિકાધ્યયનાય