મૃગેન્દ્રાગમપદ્ધતિષ્ટીકા · અધ્યાય 1

----
મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતે
ઉસે ઓf થિસ્ મતેરિઅલ્ (એ-તેxત્સ્) ઇસ્ ચોવેરેદ્ બ્ય્ ચ્રેઅતિવે ચોમ્મોન્સ્ લિચેન્સે બ્ય્-ન્ચ્

ચતલોગ્ નુમ્બેર્: મ્

ઉનિfઓર્મ્ તિત્લે: મૃગેન્દ્રપદ્ધતિટીકા
ચોમ્મેન્તતોર્ : વક્ત્રશમ્ભુ
મનુસ્ચ્રિપ્ત્ : ઇfપ્ ત્1021 ચોપ્ય્ ઓf ઇfપ્ મનુસ્ચ્રિપ્ત્ રે

દેસ્ચ્રિપ્તિઓન્:
ચોપિએદ્ fરોમ્ ઇfપ્ ત્રન્સ્ચ્રિપ્ત્ ત્1021 wહિછ્ ઇત્સેલ્f ઇસ્ અ ચોપ્ય્ ઓf મનુસ્ચ્રિપ્ત્ રે 40086 ઓf થે ઇfપ્.
નોતેસ્:
દત એન્તેરેદ્ બ્ય્ થે સ્તff ઓf મુક્તબોધ ઉન્દેર્ થે સુપેર્વિસિઓન્ ઓf મર્ક્ સ્.ગ્. દ્ય્ચ્zકોwસ્કિ.
રેવિસિઓન્ 0: અપ્રિલ્ 5,

ઇન્તેર્નેત્ પુબ્લિસ્હેર્ : મુક્તબોધ ઇન્દોલોગિચલ્ રેસેઅર્છ્ ઇન્સ્તિતુતેwએબ્ પુબ્લિસ્હેર્: મુક્તબોધ
પુબ્લિચતિઓન્ યેઅર્ :

પુબ્લિચતિઓન્ ચિત્ય્ :
પુબ્લિચતિઓન્ ચોઉન્ત્ર્ય્ : ઉનિતેદ્ સ્તતેસ્
----
નોતે fરોમ્ સ્ચ્રિબે ઓf ત્રન્સ્ચ્રિપ્ત્:
----------------------------------------------------------------
સંખ્યાયિતો મૃગેન્દ્રપદ્ધત્યાખ્યોઽઘોરશિવાચાર્યકૃતોઽયં
ગ્રન્થઃ પ્રતિલિપીકૃતઃ ।
મૂલેન નટેશશિવકૃતટિકયા ચ યુક્તસ્ય તાલપત્રગ્રન્થસ્યાસ્ય ૧ઽઽ x ૧ઽઽ
મિતિર્ભવતિ । પ્રતિપત્રં ષટ્પઙ્ક્તયો ગ્રન્થલિપ્યાં સન્તિ । ગન્થોપક્રમે
ક્રિમિકીટદંશહેતોસ્તત્ર તત્ર પદાનાં લોપઃ । ગ્રન્થસ્યાન્તે
કેષુચિત્તાલપત્રેષુ સૌષ્ઠવાભાવાદક્ષરાણાં
લેખિતુર્વ્યક્ત્યન્તરમનુમીયતે । તથૈવ પ્રમાદા અપિ પ્રચુરા વિદ્યન્તે ।
ગ્રન્થોઽયં ક્રમેણ પૂર્ણતાં યાતિ ।
--------------------------------------------------------------
॥ મૃગેન્દ્રાગમપદ્ધતિષ્ટીકા ચ ॥
॥ શ્રી ॥
* * * * * * * * * * * રુણાનિધિમ્ ।
પ્રણિપત્યાભિધાસ્યેઽહં મૃગેન્દ્રાગમપદ્ધતિમ્ ॥
ક્રિયાદિભેદભેદેન તન્ત્રભેદઃ સ્મૃતો યતઃ ।
તસ્માત્તન્ત્રવદેવોક્તં કર્તવ્ય * * * * * ॥
* * * * * * * દર્થસામર્થ્યતોઽપિ વા ।
વસ્તુશક્ત્યાથવા પ્રોક્તં તદ્ગ્રાહ્યં સંહિતાન્તરાત્ ॥
પ્રાતરુત્થાય સંચિન્ત્ય શિવં હૃત્પદ્મવાસિનમ્ ।
ગત્વા * * * * * * * * * * * * સૃજેત્ ॥
ન નદીભસ્મગર્તામ્બુશષ્પગોમયવર્ત્મસુ ।
ક્રુષ્ટૈકવૃક્ષશૃઙ્ગાટશ્મશાનોદ્યાનકીર્તિષુ ॥
મૌની દક્ષિણકર્ણસ્થ * * * * * * * * ।
* * * * * ત્રૌ તુ દક્ષિણાસ્યોઽવકુણ્ઠિતઃ ॥
તૃણાદિચ્છન્નભૂરેકચિત્તો નાસાગ્રલોચનઃ ।
ગોવિપ્રલિઙ્ગચન્દ્રાર્કનાર્યાદીનામસંમુ * ॥
* * * * * * * * * કાયાં ચ નાચરેત્ ।
મૃજ્યાદ્ગુદં તૃણૈર્લોષ્ટૈર્ન કાષ્ઠોપલગોમયૈઃ ॥
લિઙ્ગં વામેન સંગૃહ્ય મૃત્ હૃત્વાન્યેન પાણિના ।
* * * * * * * * * ત્સધારયા જલૈઃ ॥
પ્. ૨)
લિઙ્ગે સૈકાગુદે પઞ્ચદશવામકરે દ્વયોઃ ।
યોજ્યાઃ સપ્તસ્ફિજોરેકા વામયોઃ કરયોસ્તથા ॥
ગન્ધલેપાપનોદેન * * * * * * * * ।
આચમ્ય શુચિરાસીનો દન્તધાવનમાચરેત્ ॥
ક્ષીરવૃક્ષોદ્ભવં સત્વશ્યુગવર્વાવ્રણં શુચિ ।
દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલં ભોગમોક્ષયોર્દન્તધાવનમ્ ॥
પિશાચધવ * * * * * * * * * * * * ।
નાઙ્ગુલી ચ કુશાશ્વત્થૌ ન ચ યાજ્ઞીયવૃક્ષજમ્ ॥
વારુણં તૈજસં ભૌમમાનિલં દિવ્યમાનસે ।
ગૌરવં માન્ત્રમિત્યષ્ટૌ સ્નાનાન્યેતેષુ વારુણમ્ ॥
અસ્ત્રેણ મૃદ * * * * * * * * * * * ।
દ્યેતાન્યસ્ય વામેન ઘોરેણૈવાભિમન્ત્રયેત્ ॥
સંહિતામન્ત્રિતાં બ્રહ્મવેષ્ટિતાં વિભજેત્ત્રિધા ।
એકેનાંશેન કુર્વીત બાહ્વોઃ શૌચં પુનઃ પુનઃ ॥
ગૃહી * * * * * * * * * * * * * * ।
કુર્યાદૂર્ધ્વમાચમ્ય પ્રાગુદગ્વદનો ભજેત્ ॥
બ્રાહ્મીં સ વિચિન્ત્યાસ્ત્રં વિધિસ્તાનમથાચરેત્ ।
શેષમંશં ત્રિધા કૃત્વા વામહસ્તગતં જપેત્ ॥
પ્.૩)
વિઘ્નાનાદ્યેન હૃત્વામ્બુ કુર્યાદન્યેન ચામૃતમ્ ।
દેહમાલિપ્ય ચાન્યેન સંહિતાસુ જલાન્તરે ॥
નિમજ્ય તારકમુખં તારકં * * * * * ।
* * * * * * * સુગન્ધામલકાદિના ॥
સ્નાત્વોત્તીર્ય શિખાં બધ્વા વસનં પરિવર્ત્ય ચ ।
આચમ્ય વિધિનાચામેત્ તીર્થં સંહૃત્ય તોયતઃ ॥
આત્મવિદ્યા શિવૈ * * * * * * * * * * ।
જ્ય ચ હૃદવક્ત્રમધરં ચેન્દ્રિયાણિ ચ ॥
બાહુનાભિં ચ હૃદયં શિરસ્તુ વિધિના સ્પૃશેત્ ।
આગ્નેયં પરમં સ્થાનં કુર્યાચ્છુદ્ધેન ભસ્મના ॥
* * * * * * * * * * * * * * લે ।
સંધ્યાસુ સ્ત્ર્યાસુ સંસ્પર્શે ભોજનાદિક્રિયા સ ॥
ન માર્ગે શિવવિદ્યાગ્નિં કુર્વન્ત્યજસમીપતઃ ।
દિવોદ્ધૂલયેદઙ્ગે ત્રિપુણ્ડ્રાદ્યૈર્ગૃ * * * * ॥
* * * * * * * * * * ધૂલયેદ્દ્વિજઃ ।
સ્પૃશેદસ્ત્રેણ મૂર્ધાદિમન્યસ્નાનાય ભસ્મના ॥
સ્નાયાદીશાભિમમૂર્ધવક્ત્રહૃદ્ગુહ્યવિગ્રહાત્ ।
પ્રત્યઙ્ગકર્મહસ્તસ્ય શુ * * * * * * * ॥
પ્. ૪)
* * * * મિત્તેન ષડન્યે પુણ્યયામૃતા ।
ગઙ્ગાજલાર્દ્રયા વાપિ ભૌમમાગ્નેયવદ્ભવેત્ ॥
મારુતં સંહિતામન્ત્રં જપન્વાયુરજો ભવેત્ ।
* * * * * * * * * સ્યં પદહસ્તકમ્ ॥
ગચ્છેદ્દિવ્યમિદં સ્નાનં પાવનં માનસં પુનઃ ।
મૂલેન મનસા શક્તેરમૃતાપ્લાવનાત્સદા ॥
શુદ્ધિમૂર્ધગુરોઃ * * * * * * * * * * ।
માન્ત્રં સંહિતયા સેકો વારુણાગ્નેયયોચિતઃ ॥
પ્રાગુદગ્વન્દનં પશ્ચાદાચમ્ય સકલીકૃતઃ ।
સાઙ્ગન્યાસઃ કરન્યાસઃ સ * * * * * * * ॥
* * ન્દતસંરક્તશુક્લકૃષ્ણનિભા * માત્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વીશ્વરાધીશા વાગીશીમમહેશ્વરી ॥
અરૂપિણીં નિશીથે સ્વં તત્પ્રભાન્તર્ગતસ્મરે ।
* * * * * * ત્વા મન્ત્રૈઃ કલશમુદ્રયા ॥
માર્જનં સાઘમર્ષં ચ કુર્યાન્મન્ત્રાદિતર્પણમ્ ।
વામપાણિપતત્તોયં પ્રોક્ષયેદન્યપાણિના ॥
મૂર્ધ્નિસંહિતયા સેક * * * * * * * * ।
શેષં દક્ષિણપાણિસ્થં સિતમાઘ્રાય વાયુના ॥
પ્. ૫)
દેહસ્થકલ્મષચ્છેદિકૃષ્ણપિઙ્ગલયોચિતમ્ ।
જલં વજ્રશિલાપૃષ્ઠે ક્ષિપેત્તદઘમર્ષણમ્ ॥
પુન * * * * * * * * * ન્મન્ત્રદેવતાઃ ।
નામભિસ્સ ચ * ષ્કૈશ્ચ સ્વાહાન્તૈઃ પ્રણવાદિભિઃ ॥
દર્ભયુક્તકરાગ્રેણ મુનીન્ કર્ણાવલમ્બિના ।
ઉપવીતેન તીર્થેન કનિષ્ઠા મૂલવ * * ॥
* * * * * ન્મુક્યા સભૂતાન્ પર્વસન્ધિભિઃ ।
વષડ્વૌષડ્યુતૈર્મન્ત્રૈઃ સનકાદીનનુક્રમાત્ ॥
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠમૂલાભ્યાં પ્રાચીનાવીતવાન્ પિતૄન્ ।
પિતામહાન્ પ્રપૂ * * * * * * * * * * ॥
ધ્યાત્વા સદાશિવં પૂર્યં બિમ્બે મૂલાણુનાર્ચયેત્ ।
સંહિતાં શક્તિતો જપ્ત્વા રક્તપુષ્પાદિભિર્યજેત્ ॥
આચમ્ય સકલી કૃ * * * * * * * * * ।
ણવાર્ઘ્યકરોદ્વારં સંપ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણ પૂજયેત્ ॥
ઊર્ધ્વોદુમ્બરે યામ્યાદિગણેશં કમલાં ગિરમ્ ।
સ્વસ્ય દક્ષિણશાખાસ્થં * * * * * * * * ॥
* * લં ચ યમુનાં વામશાખાગતાવપિ ।
નામભિઃ સચતુર્થ્યન્તૈર્નમોન્તૈઃ પ્રણવાન્વિતૈઃ ॥
પ્. ૬)
દિવ્યાન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠાન્ વિઘ્નાન્ મૂલ * * * * ।
* * * * * * સ્ત્રૈઃ પાર્ષ્ણિઘાતૈશ્ચ દાક્ષિણૈઃ ॥
ત્રિભિઃ સાર્ય પાદાભ્યાં દેહલીમસ્પૃશન્ વિશેત્ ।
તસ્યાન્યસ્યાસ્ત્રમભ્યર્ચ્ય બ્રહ્માણં વા * * * * ॥
* * * * * * * દાત્મશુદ્ધિમુદઙ્મુખઃ ।
અન્તર્બહિઃ કરૌ ગન્ધલિપ્તા વસ્ત્રેણ શોધયેત્ ॥
તતો ન્યસ્યાસનં મૂર્તિમીશાદિબ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ।
અઙ્ગુ * * * * * * * * * * * * * * ॥
* * * * * * * * * * * * * * * શિવમ્ ।
કનિષ્ઠિકાદિષુ ચાઙ્ગાનિ હૃદાદીનિ ચ વર્મણા ॥
વેષ્ટિતૌ પરિમીકુર્યાદ્વૌષડન્તેન શમ્ભુના ।
શક્તિં ધ્યાત્વા સમનાન્તાં શિખ * * * * * * ॥
* * * * ભ્રૂમધ્યે બ્રહ્મરન્ધ્રેષુ કારયેત્ ।
પૂરકં કુંભકં કૃત્વા જીવં હૃત્પઙ્કજા હૃદા ॥
સંપુટં સૂક્ષ્મદેહસ્થં મૂર્તિબીજેન મધ્ય * ।
* * * * * * * દ્વાદશાન્તે નિયોજયેત્ ॥
હૃદયે હૃદયં ન્યસ્ય શિરશ્શિરસિ ચૂલિકા ।
શિખાયાં સ્તનયોર્મધ્યે વર્માસ્ત્રં દક્ષિણે કરે ॥
પ્. ૭)
દર્શયિત્વા મ * * * * * * * * * * રેત્ ।
કૃત્વા તાલત્રયં વિઘ્નાનુત્સાર્યા છોટિકાસિના ॥
તર્જન્યાસ્ત્રમયં સાલં કુર્યાદ્ ઘાનં ચ વર્મણા ।
બાહ્યવદ્ધૃદયે દે * * * * * * * * * ॥
જુહુયાન્નાભિકુણ્ડેઽગ્નિં વાયયા બિન્દુસૃષ્ટયા ।
ભ્રૂમધ્યે ચ શિવં ધ્યાયેત્ સ્ફુરદ્બિન્દુસમાસિતમ્ ॥
સંપ્રક્ષાલ્ય વિશેષાર્ઘ્યપાત્રમસ્ત્રેણ પૂરયેત્ ।
સ્રુવેણ * * * * * * * * * * * મ્ભસા ॥
મન્ત્રૈઃ સંપૂજ્ય સાષ્ટાઙ્ગમભિમન્ત્રાસ્ત્રરક્ષિતમ્ ।
અવકુણ્ઠ્ય મૂલમન્ત્રેણ ધેનુમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ ॥
તજ્જલૈઃ સ્વશિરઃ પ્રોક્ષ્ય દ્રવ્યાણ્યસ્ત્રે * * * * ।
* * મન્ત્ર્ય સંરક્ષ્ય વેષ્ટયિત્વા પ્રરોચયેત્ ॥
મૂલેનાત્માનમભ્યર્ચ્ય મૌનં કૃત્વા યથેપ્સિતમ્ ।
મન્ત્રાનુચ્ચારયેદ્ધીમાન્ શિવાન્તન્મન્ત્રશુદ્ધયે ॥
* * * * * * * ગાયત્ર્યાભ્યર્ચ્ય ચાર્ચયેત્ ।
સામાન્યાર્ઘ્યેણ સદ્યાદિ પ્રક્ષિપેદ્ બ્રહ્મપઞ્ચકૈઃ ॥

નિર્માલ્યમપનીયાથ ચણ્ડેશા યદિ શીશિતુઃ ।
હૃદા ન્યસ્યાસ્ત્ર * * * * * * * * પીઠકે ॥
પ્. ૮)
ઇત્થમાત્માશ્રયં દિવ્યં મન્ત્રલિઙ્ગવિશોધનમ્ ।
વિધાય પૂજયેદ્દેવં ભક્ત્યા દિવ્યૈઃ સ્વશક્તિતઃ ॥
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્વાયવ્યે વિઘ્નના * * ।
* * * * * * ગે ગુરુરીશાનદિગ્ગતાન્ ॥
ધ્રુવેણ વા હૃદાધારશક્ત્યનન્તેશમધ્યતઃ ।
ધર્મજ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં ઐશ્વર્યં તદ્બલાત્મનઃ ॥
અગ્નિરાક્ષ * * * * * * * * * * ન્યજેત્ ।
પૂર્વાદિદિક્ષુ ધર્માદીનધશ્છદનકં પુનઃ ॥
નૈઋત્યામીશકાષ્ઠાયામૂર્ધ્વચ્છદનમર્ચયેત્ ।
બીજનાલાઙ્કુરો પ * * * * * * * * * ॥
સંપૂજ્ય પૂર્વાદિદિક્ષુકેસરગાઃ ક્રમાત્ ।
વામાં જ્યેષ્ઠાં ચ રૌદ્રીં ચ કાલીં વિકરણીં તતઃ ॥
કલમપૂર્વાં બલાદ્યા * * * * * * * * ।
* * સર્વભૂતાનાં કર્ણિકાયાં મનોત્મનીમ્ ॥
બ્રહ્મણા સહ સંપૂજ્ય દલાગ્રેષ્વર્કમણ્ડલમ્ ।
કેસરાગ્રેષુ સોમસ્ય મણ્ડલં * * * * * ॥
* * * * * * ધ્યે વહ્નિમણ્ડલમર્ચયેત્ ।
ક્ષિત્યાદિશક્તિતત્ત્વાન્તં યજેદ્ધ્યાત્વા શિવાસનમ્ ॥
પ્. ૯)
પીઠમન્ત્રાન્ યજેત્ પીઠે મૂર્ત્યાદીન્ લિઙ્ગવિગ્રહે ।
* * * * * * * * * * * સ્ય પૂર્વવત્ ॥
ઈશાદિ પઞ્ચવિન્યસ્ય વિદ્યાદેહં વિચિન્તયેત્ ।
આગુલ્ફસ્ફટિકપ્રખ્યં રક્તપાદકરામ્બુજમ્ ॥
હિમરક્તાસ્તિહેમાભા સુશ્વેત * * * * * ।
* * * * * * * ખટ્વાઙ્ગાનિ કપાલકમ્ ॥
કુણ્ડિકામક્ષમાલાં ચ વરદાભયમેવ ચ ।
દધાનં દશભિર્હસ્તૈઃ સુપ્રસન્નં સ્મિતાનનમ્ ॥
દૃક્ક્રિયેચ્છા વિ * * * * * * * * * * * ।
ગલે નીલં મનોજ્ઞાઙ્ગં પ્રતિવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્ ॥
વિદ્યાદેહમિમં ધ્યાત્વા ન્યસ્ય નેત્રાણિ યોજયેત્ ।
મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય શિ * * * * * * * ॥
* * ન્તાત્સમાનીય વિભું જ્ઞાનક્રિયાત્મકમ્ ।
બિન્દાવભ્યુદિતં ધ્યાત્વા પ્રાણમાર્ગેણ નિર્ગતમ્ ॥
પુષ્પાઞ્જલિગતં ધ્યાત્વા વાહિન્યા * * * * * ।
* * સ્થાપયેન્મૂર્તૌ પ્રણિત્વા સન્નિધાપયેત્ ॥
રુદ્ધનિષ્ઠુરયાઙ્ગાનિ સ્વેષુ સ્થાનેષુ યોજયેત્ ।
આવાહનં ચ સન્નિધ્યૈ પૂજાનુજ્ઞપ્તયેઽન્વહમ્ ॥
પ્. ૧૦)
* * * * * * યૈ પૂજાયાં ન વિસૃષ્ટયે ।
દર્શયિત્વા મહામુદ્રાં સ્વાગતેન પ્રતોષયેત્ ॥
પાદ્યં પાદાબ્જયોર્દદ્યાદ્વક્ત્રેષ્વાચમનીયકમ્ ।
શિરસ્સુ સ * * * * * * * ષ્પાક્ષતાનિ ચ ॥
ક્રમાન્નમઃ સ્વધા સ્વાહા વૌષડન્તેન શમ્ભુના ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનીમચ્ચરાજિકાલવણાદિભિઃ ॥
સ્નાપયેદથ દેવેશ શાક્તપઞ્ચા * * * * ।
* * * * * જ્યેનમધુના સિતયા તથા ॥
ઈશાદિ મન્ત્રિતૈર્મૂલજપ્તગન્ધોદકેન ચ ।
જલધૂપાન્તરૈરેભિર્ગડ્ડુકૈરસ્ત્રશોધિતૈઃ ॥
ગલતીર્થામ્ભ * * * * * * * * મન્ત્રિતૈઃ ।
સ્નાપયિત્વા શિવં શુદ્ધવાસસા માર્જયેચ્છનૈઃ ॥
વસ્ત્રાદિગન્ધમાલાભિર્ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષયેત્ ।
સાર્ઘ્યં પુષ્પાઞ્જલિં દત્વા * * * * * * * * ॥
ટણતેન ઘણ્ટાં ચ વાદયન્ ગુગ્ગુલ્યં દહેત્ ।
પુનરાચમનં દત્વા દર્શયિત્વા મનોરથમ્ ॥
બ્રહ્માઙ્ગાનિ લયાઙ્ગેષુ સંપૂજ્ય પ્રા * * * * ।
* * * * * * રમૈશ્વરે સ્ફટિકપ્રભમ્ ॥
પ્. ૧૧)
નરં પૂર્વદલે પીનં યામ્યે ઘોરં સિતેતરમ્ ।
ઉત્તરે લોહિતં વામમજાનં પશ્ચિમે સિતમ્ ॥
* * * * * * * * હૃદયમર્ચયેત્ ।
શિરો ધૂમ્રાગમૈશાને કૃષ્ણાન્નૈશાચરે શિખામ્ ॥
વાયવ્યે હરિતં વર્મ દિક્ષ્વસ્ત્રમનલપ્રભમ્ ।
બ્રહ્મણાણ્ડેનુપ * * * * * * * * * ॥
* નાં ચ નમોમુદ્રામન્યેષાં ચ પ્રદર્શયેત્ ।
નૈવેદ્યપાનતામ્બૂલમુખવાસાદિભિઃ શિવમ્ ॥
પ્રતોષયેત્ પવિત્રેણ પુષ્પદૂર્વાક્ષ * * * ।
* * * * * * * * પણછત્રચામરૈઃ ॥
સન્તુષ્ટં ભાવયિત્વેશં જપ્ત્વા મૂલં સ્વશક્તિતઃ ।
વરહસ્તે દદેત્સાર્ઘ્યપુષ્પં હૃદયસંપુટમ્ ॥
ગુહ્યાદિ * * * * * * * * * * કૃતં જપમ્ ।
સિદ્ધિર્ભવતુ યેન ત્વત્પ્રસાદાત્ત્વયિ સ્થિતે ॥
ઓં યત્કિઞ્ચિત્ કર્મ હે દેવ સદા સુકૃતદુષ્કૃતમ્ ।
તન્મે શિવપદસ્થસ્ય હૃન્મ * * * * * * ॥
* * તા શિવો ભોક્તા શિવસ્સર્વમિદં જગત્ ।
શિવો યજતિ સર્વત્ર યશ્શિવઃ સોઽહમેવ તુ ॥
પ્. ૧૨)
જપકર્મ તથાત્માનં નિવેદ્યૈવં પ્રદક્ષિણૈઃ ।
* * * * * * શમષ્ટપુષ્પ્યા પ્રપૂજ્ય ચ ॥
સ્વગુરું ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ પૂજયેદગ્નિદિગ્ગતઃ ।
પ્રર્થ્યાગ્નૌ હવનં કૃત્વા નિવેદ્યાર્ઘ્યં પરાઙ્મુખમ્ ॥
દત્વા સંપૂજ્ય * * * * ગસ્થાનસ્થિતાનણૂન્ ।
સંહારમુદ્રયોત્થાપ્ય મૂર્ત્યા મૂર્તૌ નિયોજયેત્ ॥
પ્રણવેનાથ ચણ્ડેશમભ્યર્ચ્યેશાનદિગ્ગતમ્ ।
નિવેદયીત નિર્માલ્યં * * * * * * * * ॥
માલયાપનયસ્થાનં શોધયેત્ ગોમયામ્ભસા ।
એવં સ્થણ્ડિલચિત્રાદૌ પૂજયેચ્ચણ્ડનાયકમ્ ॥
ઇત્યર્ચનાવિધિરિયં ગિરિશસ્ય પદ્યૈ-
સ્સન્ધ્યાભિષેક * * * * * * શતેન ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રગિરિશાગમમાર્ગગામી
લેશાદઘોરશિવનામભૃતા બુધેન ॥
ઇતિ લક્ષદ્વયાધ્યાપકશ્રીમદઘોરશિવાચાર્યરચિ * * * *
નિત્યાર્ચનવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
અગ્નિકાર્યાર્થમીશાનં પ્રાર્થ્યાગ્નિસદનં વ્રજેત્ ।
અર્ઘ્યપાત્રં સમાદાય સસંહારપ્રદક્ષિણે ॥
મરુ * * * * * * * * * * પ્રમાણકમ્ ।
ચતુસ્ત્રિદ્વ્યઙ્ગુલોત્સેધં પૃથુનેમિત્રયાન્વિતમ્ ॥
વૃત્તં વા ચતુરશ્રં વા નાભ્યશ્વત્થદલાભયા ।
દ્વાદશાઙ્ગુલયા યુ * * * * * * * * * ॥
* * * * ચ્છૃતયો પ્રત્યગ્વામ્યયોઃ કન્ધરમ્ ।
અગ્રસ્થાનાભિરાસીનો વિદધ્યાત્ કુણ્ડસંસ્કૃતિમ્ ॥
નિરીક્ષણં શમ્ભુના કુણ્ડં પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રે * * * * ।
* * * * * સ્ત્રેણ ખાત્વોત્કીર્ય પ્રપૂર્ય ચ ॥
સમીકૃત્યાથ * * ચ્ય નિકુટ્ય પરિમાર્જ્ય ચ ।
ઉપલિપ્ય કલારૂપં પ્રકલ્પ્ય પરિધાપ્ય ચ ॥
ત્રિ ત્રીં સં પ્રાઙ્મુખં * * * * * * * * ઙ્મુખમ્ ।
એકા યદ્વા વિપર્યા ત્રિર્વજ્રીકરણહેતવે ॥
કૃત્વા ચતુષ્પથન્યાસમક્ષવાટં ચ વર્મણા ।
પ્રદક્ષિણક્રમાન્ન્યસ્ય ત્રિંશદ્દર્ભદલૈઃ કૃતાન્ ॥
* * * * * * * પાલાશાન્ બાહુવૃત્રકાન્ ।
કુણ્ડમભ્યર્ચ્ય તન્મધ્યે હૃદા વિન્યસ્ય ચાસનમ્ ॥
પ્. ૧૪)
દેવીમાવાહયેત્ પશ્ચાદ્વાગીશીં વિશ્વમાતરમ્ ।
અરણેઃ સૂર્યકાન્તાદ્વા * * * * * * દિરાત્ ॥
વહ્નિમાનીય સત્પાત્રે ક્રવ્યાદાંશં પરિત્યજેત્ ।
વિશોદ્ધ્યાવર્ત્ય સંપૂજ્ય હૃદાબીજં વિચિન્ત્ય ચ ॥
પક્ત્વાલભ્યામૃતીકૃત્ય ભ્રામ્ય ત્રિઃ કુણ્ડ * * * ।
સંમુખં નિક્ષિપેદ્યોનૌ વાગીશીં શિવમુચ્ચરન્ ॥
દર્ભૈરાચ્છાદ્ય સંપ્રોક્ષ્ય બધ્વા ચાસ્ત્રેણ કઙ્કણમ્ ।
ગર્ભાધાને નિમિત્તે તુ સદ્યેનાહુતિપઞ્ચકમ્ ॥
કૃત્વા પુંસિ તુ વામેન હુત્વા જલબિન્દું દિશેત્ ।
સીમન્તે બહુરૂપેણ હુત્વા વક્ત્રાઙ્ગકલ્પના ॥
દર્ભાગ્રેણ હૃદા કૃત્વા પુરુષેણૈવ જન્મનિ ।
જુહુયાદસિના કુર્યાદ્વક્ત્રોદ્ઘાટનશોધને ॥
કુણ્ડં સૂતકનાશાય પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણાથ માતરમ્ ।
સંપૂજ્ય કઙ્કણં મત્વા દિક્ષુ પૂર્વાદિષુ ક્રમાત્ ॥
બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણુમનન્તં ચ હૃદાર્ચયેત્ ।
વિષ્ટરેષ્વસ્ત્રમભ્યર્ચ્ય લોકેશાન્ પરિધિસ્થિતાન્ ॥
પૂર્વાદિષ્વિન્દ્રમપ્યગ્નિં યમં નિ-ઋ-ઋતિં પતિમ્ ।
વાયું કુબેરમીશાનમનન્તં નૈર્-ઋતે પુનઃ ॥
પ્. ૧૫)
બ્રહ્માણમીશદિગ્ભાગે બહિરસ્ત્રકુશાંસ્તરેત્ ।
હૃદા નામાર્થમભ્યર્ચ્ય કૃત્વૈશાહુતિપઞ્ચકમ્ ॥
શિવાગ્નિસ્ત્વમિતિ ધ્યાત્વા વાગીશં વિસૃજેત્તતઃ ।
હુત્વા ષોડશહોમ્યા પ્રાન્તે મૂલે ઘૃતપ્લુતઃ ॥
અકારાદ્યૈઃ સ્વરૈરગ્નૌ પુષ્ટ્યે ષોડશાઙ્ગુલા ।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલાયામાં સપ્તાષ્ટમુખવેદિકામ્ ॥
એકાઙ્ગુલગલાં ષટ્ત્રિપૃથુગમ્ભીરપુષ્કરામ્ ।
ભાગાર્ધમેખલાં શેષચિત્રપત્રાદિભૂષણામ્ ॥
કનિષ્કભાજ્યનિર્માણં વેદ્યાર્ધસાગ્રગન્ધિકામ્ ।
સપ્તાઙ્ગુલપની * * * * * ષણ્ણાહદણ્ડકામ્ ॥
સ્રુચં પ્રણાલગોકર્ણમુખાં યાજ્ઞીયવૃક્ષજામ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠદણ્ડકં હસ્તદીર્ઘદ્વ્યઙ્ગુષ્ઠપર્વકમ્ ॥
ગોષ્પદાભાર્ધવિષ્કમ્ભકર્ષ * * * * * * ।

ગૃહીત્વા પ્રોક્ષિતાદૂર્ધ્વં વદનાધોમુખૌ ક્રમાત્ ॥
પરિભ્રામ્ય પરિભ્રામ્ય વહ્નૌ દર્ભેણ સંસ્પૃશેત્ ।
મૂલેન મૂલં મધ્યેન મધ્યમ * * * * * ॥
* * ત્ત્વત્રયં ન્યસ્ય સ્રુચિ શક્તિં સ્રુવે શિવમ્ ।
દર્ભેણ સ્વાપયેદ્ગુપ્તૌ હૃદાભ્યર્ચ્ય સ્વદક્ષિણે ॥
પ્. ૧૬)
સર્પિરપ્રોક્ષિતં ગુપ્તમીશાનાદેશમાશ્રિ * ।
* * * * * * * પરિભ્રામ્ય ત્રિધા સ્થિતમ્ ॥
પ્રાદેશમાત્રમાદાય મધ્યગ્રન્થિપવિત્રકમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકા ગ્રાહ્ય દર્ભાગ્રદ્વયનિર્મિતમ્ ॥
અગ્નેરભિમુખં કૃત્વા શસ્ત્રેણો * * * * * ।
* સંપ્લવનં કુર્યાદ્ધૃદયેનાત્મસંમુખમ્ ॥
વીક્ષ્ય દર્ભાગ્નિનોદ્દીપ્ય નીરાજ્યપુનરુન્મુખમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વાગ્નૌ સંહિતાલબ્ધમમૃતીકૃત્ય તત્ સૃતમ્ ॥
હૃદા * * * * ક્ષ પાત્ કુર્યાદન્યાજ્યશોધનમ્ ।
નાડીત્રયં ઘૃતૈઃ કૃત્વા સ્રુવેણાદાય હોમયેત્ ॥
દક્ષિણાદગ્નયે હુત્વા વામાત્ સોમાય મધ્યમાત્ ।
ઉભાભ્યામગ્નિનેત્રેષુ કૃષ્ણપક્ષે વિલોમતઃ ॥
સોમં હુત્વા પુનર્વહ્નિં તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં યજેત્ ।
એકૈકાહુતિદાનેન વક્ત્રાઘોરમથાચરેત્ ॥
સદ્યં વામેન સન્ધાય વામં ચ બહુરૂપિણા ।
અઘોરં પુરુષેણાથ નરમીશેન હોમયેત્ ॥
ઈશાનં શિવમન્ત્રેણ વક્ત્રૈકીકરણં તતઃ ।
કુર્યાદભીપ્સિતે વક્ત્રે સ્રુવેણાહુતિદાનતઃ ॥
પ્. ૧૭)
સર્પિષા સ્રુવમાપૂર્ય નિહિતાધોમુખં સ્રુવમ્ ।
કરાભ્યાં દક્ષિણાગ્રાભ્યાં ગૃહીત્વા શઙ્ખમુદ્રયા ॥
ઊર્ધ્વકાયઃ સમુત્થાય તદગ્રન્યસ્તલોચનઃ ।
વામસ્તનાન્તમાનીય તયોર્મૂલમુચ્ચરન્ ॥
વૌષડન્તં ક્ષિપેદાજ્યં યવસમ્મિતધારયા ।
પૂર્ણાચૂડાન્તસંસ્કારપ્રત્યર્થં વિધિના સ્પૃશેત્ ॥
પ્રત્યહં કુણ્ડસંસ્કારપૂર્વં સ્યદગ્નિસંસ્કૃતિઃ ।
સંરક્ષ્ય વા નલં કુણ્ડે સંસ્કૃતેઽન્યત્ર હોમયેત્ ॥
તતો હૃત્પઙ્કજે હ્યગ્નેઃ * * * પૂજયેચ્છિવમ્ ।
મૂલેન જુહુયાચ્છક્ત્યા બ્રહ્માંશૈસ્તુ દશાંશતઃ ॥
હોતવ્યં નો પ્રબુદ્ધેઽગ્નૌ ન ધૂમન્યાકુલાર્ચિષિ ।
નિર્ધૂમોઽગ્નિઃ સુસંસ્થાને દીપ્તશઙ્ખાદિનિસ્સ્વનઃ ॥
સ્નિગ્ધપ્રદક્ષિણાવર્તસુગન્ધશ્ચ પ્રશસ્યતે ।
પઞ્ચશાખાહૃતં વ્રીહિયવમુદ્ગતિલાદિકમ્ ॥
એલાવધિમધુક્ષીરસર્પિરિક્ષુદિવાદિ ચ ।
દધિપાણિનિકુઞ્જેન ગ્રાસમાત્રતથોદનમ્ ॥
ભક્ષ્યવસ્તુ યથા સિદ્ધં પર્વવત્ પર્વલક્ષિતમ્ ।
પત્રપુષ્પાણ્યખણ્ડાનિ ફલાનિ દ્વ્યઙ્ગુલાહૃતાઃ ॥
પ્. ૧૮)
કસ્તૂરી ચન્દનાદ્યં યદ્ધોતવ્યં ચણકોપમમ્ ।
પ્રસૃત્યં પાયસં લાજં મુષ્ટ્યા મૂલત્રિખણ્ડિતમ્ ॥
પ્રાદેશમાત્રાસ્સમિધો ગુગ્ગુલું ચ દરાસ્થિવત્ ।
એભિર્દ્ર * * * * * * લાભે હુત્વા પૂર્ણાહુતિં હુનેત્ ॥
આચામં ચન્દનં દત્વા તામ્બૂલં ચ ક્ષમાપયેત્ ।
ભસ્મવન્દેત સંહૃત્ય દેવમાત્મનિ યોજયેત્ ॥
દ્રવ્યકાલાદિસંપત્ * * * * * * હોમયેત્ ।
તં વિસૃજ્યાગ્નિમભ્યર્ચ્ય હુત્વા વ્યાહૃતિભિઃ ક્રમાત્ ॥
વિસૃજ્યાગ્નિં સરાત્ કુણ્ડપાર્શ્વે મણ્ડલકદ્વયે ।
અન્તર્બહિર્બલિં દદ્યાત્ સ્વાહાન્તૈ સ * * * ॥
* * પૂર્વતો દદ્યા માતૃભ્યો દક્ષિણે બલિઃ ।
ગણેભ્યઃ પશ્ચિમે ભાગે યક્ષેભ્યશ્ચોત્તરે તતઃ ॥
ગ્રહેભ્યો દિશ્યૈશાન્યામસુરેભ્યોઽગ્નિગો * * ।
* * * ક્ષસેભ્યશ્ચ નાગેભ્યો વાયુગોચરે ॥
નક્ષત્રરાશિવિશ્વેભ્યઃ કોણેષ્વીશાદિષુ ક્રમાત્ ।
તન્મધ્યે ક્ષેત્રપાલાદિ મધ્યે વરુણન્ત * * * ॥
* * * * લોકપાલેભ્યો બલિમારભેત્ ।
ક્ષેત્રપાલાય તન્મધ્યે કાકાદિભ્યો બહિર્દિશેત્ ॥
પ્. ૧૯)
અથવાનેન મન્ત્રેણ સંક્ષેપેણ બલિં દિશેત્ ।
* * * રુદ્રકર્મણઃ રુદ્રસ્થાનનિવાસિનઃ ॥
સૌમ્યાશ્ચૈવ તુ યે કેચિત્ સૌમ્યસ્થાનનિવાસિનઃ ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાશ્ચ પાતાલતલવાસિનઃ ॥
માતરો રુદ્રરૂપાશ્ચ ગણાનામધિપાશ્ચ યે ।
સર્વે સુપ્રીતિમનસઃ પ્રતિગૃહ્ણન્ત્વિમં બલિમ્ ॥
સિદ્ધિં જુષન્તુ નઃ ક્ષિપ્રં ભયેભ્યઃ પાન્તુ નિત્યશઃ ।
નિર્વર્ત્ય બલિમાચમ્ય દેવદેવં નમસ્કૃતઃ ॥
શિવં વિસૃજ્ય ચણ્ડેષ્ટિં કૃત્વા ભૂમિં વિશોધ્ય ચ ।
ગુરુમભ્યર્ચ્ય વિદ્યાં ચ કુર્યાત્ સ્વાધ્યાયમીપ્સિતમ્ ॥
મધ્યાહ્નસમયે સ્નાત્વા પૂજયેત્ પૂર્વવચ્છિવમ્ ।
પૂર્વેઽર્ચિતેઽથવા દેવે પ્રદદ્યાદષ્ટપુષ્પિકામ્ ॥
પીઠમૂર્તશિવાઙ્ગાચ્ચ નેત્રહીનાઙ્ગપુષ્પિકા ।
વિશુદ્ધે ભોજનસ્થાને પક્વમન્નાદ્યમાનયેત્ ॥
ઔદર્યં બૈન્દવં ભૌમમેકીકૃત્વાનલત્રયમ્ ।
આદાય વહ્નિબીજેન બિન્દોશ્ચુલ્યાં નિવેશયેત્ ॥
વિશોધ્યં નાતિપાત્રસ્થાં મૃત્યુઞ્જમન્ત્રમન્ત્રિતામ્ ।
કૃત્વા નિવેદ્યમાદાય ચુલ્લિમસ્ત્રેણ શોધયેત્ ॥
પ્. ૨૦) સંપૂજ્યાગ્નિં ચ સોમં ચ સૂર્યં ચૈવ બૃહસ્પતિમ્ ।
પ્રજેશં સર્વદેવાંશ્ચ વિશ્વદેવાંશ્ચ નામભિઃ ॥
અગ્નિં સ્વિષ્ટકૃતં ચાપિ સ્વાહાન્તૈર્હોમમાચરેત્ ।
સર્વેભ્યો વાસ્તુદેવેભ્યર્બલિં દદ્યાત્સમાસતઃ ॥
ધૌતપાદઃ સમાચાન્ત પ્રાગાસ્યઃ કામતોઽપિ ચા ।
રેખાપરિષ્કૃતે વિનુયાદ્ બિમ્બે ગોમયકલ્પિતે ॥
સવર્ણૈરેખયા પઙ્ક્ત્યા સંસ્કૃતૈઃ પઙ્ક્તિપાવનૈઃ ।
સૌવર્ણે રજતે તામ્રે લોહજે દેશિકાદયઃ ॥
પલાશકદલીચૂતપદ્મિન્યાદિદલેષુ વા ।
ન નિષિદ્ધેષુ મિશ્રેષુ તદૂર્ધ્વગ્રથિતેષુ * ॥
ન કાંસ્યેન વટાશ્વત્થપિશાચાદિદલેષુ ચ ।
અભાવે ભસ્મસંશુદ્ધે કાંસ્યે ઘોરાભિમન્ત્રિતે ॥
જાનુમધ્યકરો મૌની પૃથગ્વીરાસનોઽથ વા ।
લગ્નવામકરઃ પાત્રે પૂર્વવન્મન્ત્રિતોદનઃ ॥
પરિષિચ્ય પવિત્રાઞ્ચ આપોશાનં વિધાય ચ ।
પ્રાણાદ્યાહુતિદાનેન દીપરૂપોદરાનલમ્ ॥
નિષ્ઠીવં કુત્સનં જૃમ્ભં કુર્યાન્નો કુટિલાસનમ્ ।
લશુનં ગૃઞ્જનં માંસપલેડુકબકાનિ ચ ॥
પ્. ૨૧)
લવણં હસ્તદત્તં ચ મત્સ્યા * * * * * યેત્ ।
ભુઞ્જાનો ન દદીતાજ્યં લવણં ચ કદાચન ॥
નાન્યસ્યોર્ધ્વં પિબેદ્વારિ ન પ્રક્ષાલિતપાણિના ।
ન ચૈવાત્યાશનં કુર્યાત્ નાન્ત્યજાતી * * * * ॥
મક્ષિકાનખકેશાદિદૃષ્ટં ત્યક્ત્વાલ્પમોદનમ્ ।
શેષં ધૌતેન હસ્તેન ભુઞ્જીત સ્પૃષ્ટભસ્મના ॥
ભુક્ત્વામૃતાપિધાનં ચ કૃત્વાચમ્યવિધાનતઃ ।
સિઞ્ચે * * * * * * * * * ઙ્ગુષ્ઠેઽમ્બુદક્ષિણે ॥
મુદ્રયા નાસાન્તં બધ્વા ચ પરિઘાહ્વયા ।
તામ્બૂલાદ્યેન સંશોષ્ય મુખં વિસૃપણં ભજેત્ ॥
વ્રતી મ * * * * * * * માધૂકરીં ચરેત્ ।
ગુરોરાસાદિતાનુજ્ઞો સ્નાત્વા શુદ્ધેન ભસ્મના ॥
તામ્રાદ્યમસિના શુદ્ધં પાત્રં વાલાબુસંભવમ્ ।
આદાય વસ્ત્રસંશુ * * * * * * * * તમ્ ॥
પવિત્રં શિક્કિકાલમ્બિદાસં ચાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્ ।
કૃતમન્ત્રતનુર્મૌની છત્રોપાનત્પરિગ્રહઃ ॥
જપન્નસ્ત્રં ચરેત્કોપં વિવાદ * * * * ચેત્ ।
કુર્યાન્નિષ્ઠીવનં સ્પર્શં કૃત્વા મન્માર્ગસર્પણમ્ ॥
પ્. ૨૨)
ભિક્ષાર્થં ગૃહમાસાદ્ય ભિક્ષાં દેહીત્યુદીર્ય ચ ।
તિષ્ઠેદવાઙ્મુખસ્તાવદ્ ગૌર્વત્સયોગતઃ ॥
પ્રસ્તવં સમવાપ્તં યત્ તદ્રેતોર્નઽન્યત્ર પ્રજેપતિ ।
ન દદ્યાન્ન ચ હસ્તેન ન કાંસ્યેનાદદીત તામ્ ॥
ગર્ભિણી વૃષલીમ્લાન વસ્ત્રાણાં ન કરેણ ચ ।
મૃષ્ટાન્નં સંસ્કૃતાં ભિક્ષાં ના દદ્યાત્તદ્વિગર્હિતમ્ ॥
વ્રજન્નપિ સમાહૂતો નાગચ્છેત્તત્પ્રદેશતઃ ।
યજમાનજનાતીતાં ભિક્ષાં તત્રૈવ ચાહરેત્ ॥
ન ભિક્ષાં ચરતો ભિક્ષામાદદ્યાન્તગર્હિતામ્ ।
ન લિઙ્ગિનો ન ચ બ્રહ્મદેવદ્રવ્યોપજીવિનઃ ॥
ન હીનાન્નાભિશસ્તાચ્ચ ન સ લીલાઙ્ગનાગૃહાત્ ।
અન્તે લોકશુભાશંસી સમાગચ્છેન્નિજાશ્રમમ્ ॥
ભિક્ષાપાત્રં શુચિસ્થાને ન્યસ્ય સ્નાત્વા ચ ભસ્મના ।
ધૌતપાદઃ સમાચાન્તઃ કૌપીનં પરિવર્ત્ય ચ ॥
પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણ તતો ભિક્ષાં મૃત્યુઞ્જયેન મન્ત્રિતામ્ ।
ત્રિધા વિભજ્ય દેવાય ભાગમેકં નિવેદયેત્ ॥
દત્વા ચ ગુરવે ભાગં શેષં ભુઞ્જીત પૂર્વવત્ ।
સાયં સન્ધ્યાં ભજેત્ સ્નાત્વા જલેન ભસિતેન વા ॥
પ્. ૨૩)
અભિષિચ્ય શિવં ધ્યાત્વા સુપ્ત્વા સ્થાને યથોચિતે ।
નિશીથે ભસ્મના સ્નાત્વા કૃત્વા સન્ધ્યાં શિવં યજેત્ ॥
શક્તૌ દિવોપનીતેન વસ્ત્રપૂતેન વારિણા ।

પુનઃ સુપ્ત્વા સમુત્થાય પ્રાતઃ કુર્યાદ્યથોદિતમ્ ॥
અથ મુદ્રાં પ્રવક્ષ્યામિ પૂજાહોમોપયોગિનીમ્ ।
મુદ્રાઘ્નશમનીમુદ્રાઃ કથ્યન્તે હરશક્તયઃ ॥
ઘટમુદ્રાર્ધચન્દ્રાભૌ સંમુખૌ સઙ્ગતૌ કરૌ ।
તાલા ત્રિરાહતિઃ પાણ્યોસ્તર્જની પરિઘા સ્મૃતા ॥
આવાહિત્યાં જલૌ જ્યેષ્ઠકનિષ્ઠં મૂલગતે તતઃ ।
સ્થાપિન્યૂર્ધ્વપરોમુષ્ટિગર્ભાઙ્ગુષ્ઠે તુ રોધિની ॥
મહામુદ્રાં ઘૃતસ્પર્શં કરાભ્યાં મસ્તકાવધિ ।
મધ્યે કવચાન્યોન્યં પલિતે સ્વતલસ્થિતે ॥
અનામે તુ પ્રદેશિન્યો સઙ્ગતાગ્રે વિધાય ચ ।
તન્મૂલપર્વણે સ્યેદઙ્ગુષ્ઠાગ્રે મનોરથા ॥
શિષ્ટે કનિષ્ઠે ચાન્યોન્યં પરસ્પરતલાશ્રિતે ।
અનામિકે ચ મધ્યે દ્વે પ્રસાર્યે ત્વગ્રસંયતે ॥
તર્જન્યૌ મધ્યમાપૃષ્ઠે લગ્નપ્રાન્તે ચ કુઞ્ચિતે ।
અઙ્ગુષ્ઠૌ મધ્યમાલગ્નપ્રાન્તૌ મુદ્રાસુગીરિતા ॥
પ્. ૨૪)
* * * * * * ગ્મકુઞ્ચિતેનામિકદ્વયે ।
જ્યેષ્ઠાભ્યાં પૃષ્ઠતઃ ક્રાન્તે સ્રુગે વામકરી ભવેત્ ॥
કરયોસ્તર્જનીયુગ્મે નામયુગ્મે ચ પૃષ્ઠતઃ ।
લીને યુગ્મે ત્રયે * * * * * * * સારિતે ॥
અઙ્ગુષ્ઠગર્ભસંસિક્તૌ પાણીપરિસૃતાઙ્ગુલિ ।
વિદર્ભપાણિઃ સંયોજ્ય તર્જનીમધ્યમે મિથઃ ॥
કનિષ્ઠાનામિકે ચૈષા મુદ્રા * * * * * * ।
હારિણી કનિષ્ઠાદિસંકોચૌ ગ્રાસમૂર્ધનિ ॥
ઇત્યગ્નિકાર્યબલિભોજનભૈક્ષમુદ્રાઃ
પ્રોક્તા હિતાય કૃપયા ભુવિ દીક્ષિતાનામ્ ।
શ્રી* * * * શ્શતસંખ્યપદ્યૈર્-
લેશાદઘોરશિવદેશિકકુઞ્જરેણ ॥
ઇત્યઘોરશિવાચાર્યવિરચિતાયાં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રપદ્ધતૌ
અગ્નિકાર્યાદિવિધાનં સમાપ્તમ્ ॥
સમયાચારલોપેન યાન્તિ શૈવાઃ પિશાચતામ્ ।
તેષાં તત્પરિહારાર્થં પ્રાયશ્ચિત્તં શિવોદિતમ્ ॥
અત્યન્તસરુજે દેહે રાજચોરભયાદિષુ ।
દેવાગ્નિગુરુકાર્યેષુ કર્મલોપો ન દોષકૃત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાસમર્થસ્ય પિતૃભ્રાત્રાદિબાન્ધવૈઃ ।
તદ્વિભજ્ય વિધાતવ્યં દ્વિગુણં તુ પરૈર્જનૈઃ ॥
સાધકોક્તં વ્રતં કુર્યાદનિચ્છુર્ગુરુરવ્રતી ।
સ્વેચ્છુર્દ્વિગુણં તાવદનિચ્છુર્વ્રતસંયુતમ્ ॥
સ્વેચ્છસ્તુ દ્વિગુણં પુત્રઃ કુર્યાત્તત્ત્ત્ર્યંશવર્જિતમ્ ।
તદર્ધં સમયીકુર્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તેષુ પાપ્મનામ્ ॥
સન્ધ્યાકાલે પરિભ્રંશે શિવૈકાદશિકાં જપેત્ ।
સકૃત્ સન્ધ્યાવિલોપે તુ સદ્યોજાતશતં જપેત્ ॥
અકામાત્ કામતઃ કુર્યાત્ સોપવાસં તદેવ હિ ।
વિલોપે નિત્યપૂજાયાં સદ્યોજાતાયુતં જપેત્ ॥
શતં વા સંયતપ્રાણો વાસરં મારુતાશનમ્ ।
વિલોપે પક્ષપૂજાયાં જપેદ્ ઘોરાયુતદ્વયમ્ ॥
દ્વયુતોત્તરયા વૃદ્ધ્યા માસે માસે સમાવધિ ।
અકામાત્ કામતો લોપે તદેવ ત્રિગુણં જપેત્ ॥
સ્વેષ્ટલિઙ્ગે પરિભ્રષ્ટે નષ્ટે દગ્ધે હૃતેઽપિ વા ।
પ્. ૨૬)
લક્ષં જપ્ત્વા મહેશસ્ય પુનર્લિઙ્ગાન્તરં ભજેત્ ।
સાધારે પતિતે લિઙ્ગે તાલે તાલે યુતં જપેત્ ॥
તદર્ધં ત્વર્ધમૂલં વા સહસ્રં સ્વલીયસી ।
દ્વિગુણં તુ નિરાધારે શમ્ભોર્વા બહુરૂપિણમ્ ॥
સહસ્રં પશુનામૃષ્ટે સ્પૃષ્ટે દશગુણં જપેત્ ।
સહસ્રં સ્ફુટિતે લિઙ્ગે દ્વિગુણાત્ પરિવર્તને ॥
શુદ્ધિઃ શુભ્રચ્યુતે લક્ષાત્ ત્રિચતુઃસ્ફુટિતે યુતમ્ ।
ગડ્ડુકાદ્યભિઘાતે તુ દ્વ્યયુતાદર્ધતો લઘૌ ॥
લિઙ્ગે પાદેન સંસ્પૃષ્ટે લઙ્ઘિતે વાયુતદ્વયમ્ ।
પાદલગ્નં ચ પીઠં તુ લઙ્ઘિતં ચાયુતદ્વયમ્ ॥
રિપુણા સં * * * * * લિઙ્ગે વા પ્રતિમાદિકે ।
તદ્રાષ્ટ્રનાશો નૃપતિઃ શત્રુભિઃ પીડ્યતે નરઃ ॥
સર્વયત્નાત્તદા દદ્યાત્તત્રૈવ સ્થાપનાય ચ ।
લબ્ધં ચેલ્લિ * * * * * પ્તે દેશે નિધાય ચ ॥
લિઙ્ગોપદનદોષસ્ય શાન્ત્યર્થં ઘોરમન્ત્રતઃ ।
સહસ્રં ગોમયેદાજ્યં તિલાભ્યાં ચરુણાશતમ્ ॥
* * * * * * * સહસ્રં દૂર્વયા હુનેત્ ।
કૃત્વાન્તં સ્નપનોક્ત્યા તુ સ્થાપયેદન્યભૂતલે ॥
પ્. ૨૭)
લક્ષણોદ્ધારણં ચાક્ષિમોચનં જલવેશનમ્ ।
વિહાય * * * * વ્યં સ્થલકે તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
અલબ્ધબેરલિઙ્ગાદ્યં યદન્યત્ સ્થાપયેન્નવમ્ ।
માસાદર્વાક્ તદૂર્ધ્વં ચેત્ યાવન્માસત્રયાવધિ ॥
પ્રત્યેકં શાન્તિહોમં ચ કર્તવ્યં સ્નપનાન્તિકમ્ ।
તદૂર્ધ્વં સ્થાપનં બાલં લિઙ્ગાદ્યૈર્વાત્રિનોદિતમ્ ॥
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન માસત્રિતયમધ્યમે ।
સંસ્નાપ્ય બાલલિઙ્ગાદ્યં * * * * પૂર્વવત્ કુરુ ॥
પ્રતિમામુખલિઙ્ગં વા બાણલિઙ્ગાદિકં તુ વા ।
પ્રત્યક્ચ્છવત્યૈવમન્વિષ્ય સ્થિતિમન્યસ્ય ચેદ્ધ્રુવમ્ ॥
તદા યુદ્ધેન વા જિત્વોચિતં દત્વાથવાદરા ।
દાહૃત્ય લિઙ્ગબેરાદ્યં સ્વસ્થાને સ્થાપયેદ્ભૃશમ્ ॥
સંવત્સરત્રયાદર્વાક્ સંલબ્ધં બહુયત્નતઃ ।
સંવત્સરત્રયાદૂર્ધ્વં લબ્ધં ચેત્તુ મુનીશ્વર ॥
મૂલસ્થાને યથા પૂર્વં તદ્દ્રવ્યૈસ્તત્પ્રમાણતઃ ।
સંસ્થાપ્ય મૂલલિઙ્ગાદ્યં અર્ચયેદર્ચનોક્તવત્ ॥
અજ્ઞાતં પૂર્વમાનં ચેદાકૃતિર્વા ગુરૂત્તમઃ ।
પ્રાસાદસ્યાનુરૂપેણ યજમાનાનુરૂપતઃ ॥
પ્. ૨૮)
લિઙ્ગમાપાદ્ય વિધિના સ્થાપયેદુક્તવર્ત્મના ।
બાણલિઙ્ગં તુ વા તત્ર સ્થાપયેત્ સર્વસિદ્ધયે ॥
બેરાદ્યં પીઠિકાં વાપિ ન્યાયેનાનેન કારયેત્ ।
આલયાભ્યન્તરે ચૈવ વારસ્ત્રી ચ રજસ્વલા ॥
અથવા નૃત્તકાલે તુ માર્જનં પ્રોક્ષણં તથા ।
મહામાર્યઃ પ્રવર્તન્તે સમુદ્વાસ્ય ચ તાં સ્ત્રિયમ્ ॥
યત્ર દેશે સ્થિતા કન્યા તત્ર તત્રૈવ માર્જયેત્ ।
બલિબેરં તુ સંસ્થાપ્ય નવકં શાન્તિહોમકમ્ ॥
યાનશેષં પુનઃ કૃત્વાપ્યાલયાભ્યન્તરે ગતે ।
અષ્ટોત્તરશતાનાં ચ કુમ્ભાનામભિષેચનમ્ ॥
પુણ્યાહં પ્રોક્ષણં ચૈવ પ્રતિમાસ્થાપનં તથા ।
ન કુર્યાત્ સારશૈ * * * * * * * શૈવકૈઃ ॥
એકસંધ્યાવિહીને ચ સ્નપનં શાન્તિહોમકમ્ ।
સન્ધિદ્વયવિહીને તુ જપેદ્ઘોરસહસ્રકમ્ ॥
સન્ધિત્રયવિહીને ચ * * * * * * * બુધઃ ।
વિલોપે નિત્યપૂજાયાશ્ચતુર્દશ્યાદિપર્વસુ ॥
નિર્દિષ્ટં દેવદેવેન પ્રાયશ્ચિત્તં ચતુર્ગુણમ્ ।
અસંપૂજ્ય વિશેષેણ પર્વણ્યુ * * * * * ॥
પ્. ૨૯)
વ્રતાદિપરિલોપે ચ ગાયત્ર્યાઃ પરિવર્જયેત્ ।
પૂજોપકરણં કિઞ્ચિત્ સ્પૃષ્ટ્વા પીઠાદિકં યદા ॥
શતદ્વયમઘોરસ્ય કામયંસ્ત્વયુતં જપેત્ ।
કેશામિષાસ્થિગીતાદિદૃષ્ટિનૈવેદ્યદર્શને ॥
અકામતઃ શતં તસ્ય કામતસ્ત્વયુતં જપેત્ ।
પાદેનાક્રમતઃ સ્પૃષ્ટ્વા ગુરુદૈવં શિવાગમમ્ ॥
અયુતં ઘોરમન્ત્રસ્ય કામતઃ ષડ્ગુણં જપેત્ ।
સેશે ચૈવ નિશાન્તેઽગ્નૌ ત્રિરાત્રિં ચૈકરાત્રિકમ્ ॥
ઉપોષ્ય જપ્યેઽઘોરસ્ય દશાયુતસહસ્રકમ્ ।
અવિસર્જિતેઽર્ઘ્યપાત્રે ભગ્ને ચાપ્યવિવર્જિતે ॥
શતદ્વયાત્ સહસ્રાચ્ચ તદર્ધાર્ધશુચિઃ ક્રમાત્ ।
મહેશગુરુચણ્ડ્યાજ્ઞા ભગે લક્ષણશુદ્ધ્યતિ ॥
એતદર્થાર્જિતં દ્રવ્યં ભક્ષણાત્ પાદવર્જિતાન્ ।
સાક્ષસૂત્રં ચ પાત્રે તુ શુદ્ધિં લિઙ્ગં તુ પાદતઃ ॥
છિન્ને શતાત્ સહસ્રં ચ સૂત્રે જીર્ણે નવેઽપિ ચ ।
અક્ષમાલાં કરાદ્ભ્રષ્ટાં ક્ષાલયેદ્ગન્ધવારિણા ॥
ગાયત્ર્યાશ્શતજપ્તેન સર્વત્રૈષ વિધિઃ સ્થિતઃ ।
ત્યજેચ્ચ કફવિણ્મૂત્ર દુષ્ટામન્યત્ર તૈજસાત્ ॥
પ્. ૩૦)
ઘણ્ટાપાતે તુ સંશુદ્ધિર્લિઙ્ગોક્તાષ્ટમભાગતઃ ।
જપેન્નિર્માલ્યસંપર્કાજ્જપેચ્ચ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ॥
સમગ્રસંહિતાલક્ષં જપેન્નિર્માલ્યભોજને ।
અકામાત્ કામતો * * * દીક્ષયૈવ વિશુદ્ધ્યતિ ॥
ભક્ષણેન સમં દાનં સ્યાત્તદર્ધમુપેક્ષણમ્ ।
નિર્માલ્યલઙ્ઘને જાતે બહુરૂપાયુતં જપેત્ ॥
લઙ્ઘનેન સમઃ સ્પર્શઃ સમૌ વિક્રયભક્ષણૌ ।
દેવસ્વં દેવતાદ્રવ્યં નૈવેદ્યં ચ નિવેદિતમ્ ॥
ચણ્ડદ્રવ્યં ચ નિર્માલ્યં નિર્માલ્યં ષડ્વિધં સ્મૃતમ્ ।
ગ્રામાદીશસ્ય દેવસ્વં દેવદ્રવ્યં પટાદિકમ્ ॥
નૈવેદ્યં કલ્પિતં તસ્મૈ દેવોચ્છિષ્ટં નિવેદિતમ્ ।
ચણ્ડદ્રવ્યં ચ તદ્દત્તં નિર્માલ્યં પ્રેરિતં બહિઃ ॥
એતેષાં ચ યથાયોગં ભક્ષણાદિવિવર્જયેત્ ।
યન્નિર્માલ્યેન સંસ્પૃષ્ટં તદ્ભુજા પુરુષેણ વા ॥
પાદોનં તત્ર પૂર્વોક્તં સ્પર્શલઙ્ઘનભક્ષણૈઃ ।
પિણ્ડિકાસ્થં ન નિર્માલ્યમપિ દેવે વિસર્જિતે ॥

લિઙ્ગે ચતુર્થિપર્યન્તે ન ચ સદ્યઃ પ્રતિષ્ઠિતે ।
પૂજાયામન્નધૂપાદિ ગન્ધો દીપપ્રભાઃ * * ॥
પ્. ૩૧)
નદીપ્રવાહં નિર્માલ્યં ન દૂષ્યતિ કદાચન ।
ગુરુપુસ્તકનાગાદૌ ન નિર્માલ્યં શિવો યથા ॥
સ્વાધ્યાયવિદુષઃ શુદ્ધા લિઙ્ગસ્નાનોદબિ * * ।
* તક સમાયોગે શિવૈકાદશિકાયુતમ્ ॥
જપેદ્દશગુણં પ્રાણસંયમી ચ ફલં હુનેત્ ।
તત્સમેષ્વેવમેવં સ્યાત્ કિન્તુ પ્રાણાયતિં * * ॥
* * * * હિંસાયાં બહુરૂપાયુતં જપેત્ ।
અનસ્થિપ્રાણસંઘાતં કૃત્વાઘોરશતં જપેત્ ॥
દત્તં યત્ પાપિના તસ્ય ગ્રહણેઽર્ધમુદીરિતા ।
પુરુષાઘોરવામા * જાતીશા બ્રાહ્મણાદિષુ ॥
સાધારણોઽપ્યઘોરસ્તુ ઈશઃ સાધારણઃ સ્મૃતઃ ।
દીક્ષિતેન સવર્ણેન સમુચ્છિષ્ટેન દીક્ષિતઃ ॥
ઉચ્છિષ્ટસ્પૃષ્ટ આચમ્ય સ્વજાતીશશતં જપેત્ ।
અદીક્ષિતેન સંસ્પર્શે સ્નાત્વાચમ્ય શતદ્વયમ્ ॥
સામીપ્યં દીક્ષિતે તદ્વત્ ઉપવાસોઽપ્યદીક્ષિતે ।
વૈશ્યશૂદ્રૌ દ્વિજં સ્પૃષ્ટ્વા સમુપોષ્યદ્વ્યહં ત્ર્યહમ્ ॥
તજ્જાતીશસ્વજાતીશાવેકીકૃત્ય જપેત્ ક્રમાત્ ।
એતા નદીક્ષિતાન્ સ્પૃષ્ટ્વા પૂર્વોક્તદ્વિગુણં ચરેત્ ॥
પ્. ૩૨)
ક્ષત્ત્રિયઃ શૂદ્રસંસ્પર્શે તૌ જપેદ્ગુરુપોષિતઃ ।
ઉત્કૃષ્ટવર્ણસંસ્પર્શે પાદહીનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અન્યત્રાપ્યેવમાલોચ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં ચરેદ્બુધઃ ।
અન્ત્યજેન સહસ્પર્શે સ્વાજાતીશાયુતં જપેત્ ॥
સંપર્કે શ્વપચાદીનાં સ્વજાતીશદશાયુતમ્ ।
દ્વિજાદ્યોચ્છિષ્ટસંપર્કે વક્ત્રાદ્યન્યતમં ગુણમ્ ॥
ચતુર્દલાબ્જમધ્યેષ્વા તત્સ્થાને પઞ્ચમં યજેત્ ।
ષડહોપોષિતં લક્ષં જપેદ્વન્યાશનોઽપિ વા ॥
જુહુયાદયુતં જાતદ્વિગુણં શુદ્ધિકારણમ્ ।
ત્રયી નૈષ્ઠિકબૌદ્ધાર્હકાપાલેશાદજાયઃ ॥
તદન્નભોજને શુદ્ધિર્જાતિસંપર્કશુદ્ધિ યત્ ।
કિઞ્ચિદ્દેવવૃત્તપ્રાન્તે કાપાલાન્નાશને મતા ॥
ઈશાનસ્ય જપેલ્લક્ષં તત્સંકરવિશુદ્ધયે ।
કપાલે શઙ્કરે ત્રીણિ લક્ષાણિ કૃતસંયમઃ ॥
અન્યત્રાચાન્તસાઙ્કલ્યે જપેદ્વામાયુતાદિકમ્ ।
દ્વિજા વિસૂતકે ભુક્ત્વા જપેદ્વામસહસ્રકમ્ ॥
પરેષાં સોપવાસઃ સ્યાત્ સ્વકીયે દક્ષિણં જપેત્ ।
નિર્વાણદીક્ષિતાનાં તુ પૃથક્ પાકભુજાન્ન તત્ ॥
પ્. ૩૩)
કારિદાસિ નરેન્દ્રાણાં સૂતકં નૈવ વિદ્યતે ।
દેવતાનાં પ્રતિષ્ઠાસુ તટાકારામપર્વસુ ॥
ભુક્ત્વા પઞ્ચશતં જપ્ત્વા પઞ્ચમસ્ય વિશુદ્ધ્યતિ ।
પુંસવને ચતુર્થાં ચ ભુક્ત્વા વામશતં જપેત્ ॥
દ્વાદશૈકાદશાહે તુ દક્ષિણસ્ય શતત્રયમ્ ।
ગણાનાં ગણિકા * * ચ સંન્યસ્તાનાં તથૈવ ચ ॥
ભુક્ત્વાન્તં ભોજકાન્નં ચ ભુક્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ।
પાકાદિયજ્ઞે ગોદાને ચૌલોદ્વાહવ્રતેન ચ ॥
તથા સાચારવર્ણાનાં ભુઞ્જાનોઽન્નં ન દૂષ્યતિ ।
યોઽન્નં નામન્ત્રિતો ભુઙ્ક્તે યસ્ય વર્ણસ્ય દીક્ષિતઃ ॥
તજ્જાતીશસ્વજાતીશાવેકીકૃત્ય જપેત્ ક્રમાત્ ।
એકાં ચેત્ત્રીણિ ચો * * * * સાગ્નિવિશુદ્ધયે ॥
પ્રમાદાદ્યોષિતં ગત્વા પ્રાણાયામાયુતં જપેત્ ।
પ્રણવં ચ દ્વિગુણિતં કામાત્ પ્રણવોચ્ચાર સંયુતમ્ ॥
રેતસઃ સ્યન્દ * * * * * દ્વામશતં જપેત્ ।
સ્નાયાચ્ચ દ્વિગુણં કુર્યાત્તદ્દિવસે તુ તદેવ હિ ॥
ભુક્તે ભુઙ્ક્તેન્દ્રિયશ્રાવેચ્છૌ ચ દ્વિગુણમાચરેત્ ।
સ્નાત્વોપોષ્યદિનં ચૈકસહસ્રં પ્રણવં જપેત્ ॥
પ્. ૩૪)
સ્નાનપૂજાજપં હોમમજીર્ણે પરિવર્જયેત્ ।
જીર્ણે સ્નાત્વા શતં સાષ્ટગાયત્ર્યાઃ પરિવર્તયેત્ ॥
મત્સ્યકણ્ટકશમ્બૂકાન્ ભુક્ત્વા નખકપર્દકમ્ ।
પીત્વા ન ચામ્બુનોપોષ્ય પઞ્ચગવ્યેન શુદ્ધ્યતિ ॥
પીતશિષ્ટામ્બુપાનેઽપિ તથા માંસાદિસાઙ્કરે ।
પીયમાનપતત્તોયં દુષ્ટમન્નમદન્નરઃ ॥
પઞ્ચગવ્યોપવાસાભ્યાં સહસ્રં દક્ષિણં જપેત્ ।
વિના યજ્ઞોપવીતેન પિબેત્ ભુઞ્જીત વા યદિ ॥
અનાચાન્તોઽથવા તદ્વદેતદેવ વ્રતં ચરેત્ ।
સંહિતાં પ્રજપેન્નિત્યં સર્વદોષવિશુદ્ધયે ॥
સંકરેષુ ચ સર્વેષુ ચેતસઃ શુદ્ધિકારણમ્ ।
અઘોરમન્ત્રો જપ્તવ્યો યાવદ્વિત્તં પ્રસીદતિ ॥
આષાડાદિત્રિકે દેવાદવિધાયપવિત્રકમ્ ।
લક્ષદ્વયમઘોરસ્ય જપ્ત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્ ॥
દશકાયત્રિશતં યાવત્ સ્નાનમાત્રં પ્રકીર્તિતમ્ ।
તતઃ પઞ્ચશતં યાવત્ સ્નાનં નક્તં ચ કારયેત્ ॥
ઉપવાસસ્તતો મૂર્ધ્વસ્ત્રિરાત્રમયુતો ભવેત્ ।
હોમં દશાંશતો દદ્યાત્ તદર્ધં ગડ્ડુકાઞ્જપેત્ ॥
પ્. ૩૫)
ભૂશયયો બ્રહ્મચારી ચ અતૈલઃ સત્યવાક્ચ્છુચિઃ ।
નક્તં હવિષ્યકં યાવત્ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાપ્યતે ॥
ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઃ ॥
સર્વપૂજાવિધિચ્છિદ્રપૂરણાય પવિત્રકમ્ ।
દેશિકાદ્યૈઃ પ્રકર્તવ્યં સિ મોક્ષફલાર્થિભિઃ ॥
નિત્યાઙ્ગમેતદુદ્દિષ્ટદશાં દૃષ્ટવિધિર્યથા ।
શુક્લાષ્ટમીં વિનાષાઢે વિના શ્રાવણભાદ્રયોઃ ॥
તાસુ તાસુ ચ કર્તવ્યં ચતુર્દશ્યષ્ટમીષુ ચ ।
આષાઢેઽપિ ન કર્તવ્યમપ્રશસ્તે જનાર્દને ॥
સ્વાપસ્તુ મિથુને વિષ્ણો શુક્લદ્વાદશિકાતિથૌ ।
માધવાદિષુ ષટ્ખેકમાદ્વદ્વયં સદા ॥
દ્વિરાષાઢઃ સ વિજ્ઞેયો વિષ્ણુઃ સ્વપતિ કર્કટે ।
અકોશાદિમિમુગ્રન્થિકન્યકાકર્તિતં સમમ્ ॥
ધૌતશુક્લં શુભં સૂત્રં કાર્પાસાદિસમુદ્ભવમ્ ।
ત્રિગુણીકૃત્યન્ધ્યે બલિશાદિતઃ ક્રમાત્ ॥
શતાદષ્ટોત્તન્તત્રોદ્દશહાન્યા પ્રકલ્પયેત્ ।
બાણરત્નાદિલિઙ્ગાનામેતાસાં સંખ્યયૈકયા ॥
પ્. ૩૬)
એકાશીત્યા ચ કર્તવ્યં વિંશત્યા વા ચ સપ્તધા ।
પૂજાપ્રયોજનં મૂર્ધ્નિ ત્રયાત્મકમ્ ॥
પવિત્ર * * * વ્યન્તુલગૃજ્યન્તરાલકમ્ ।
ગ્રન્થયો દશકર્તવ્યા અથવા તન્તુસંખ્યયા ॥
બિન્દુબાણં સમારભ્ય યાવત્ સ્યાન્નભચન્દ્રકમ્ ।
યુગ હંસેન લિઙ્ગેષુ * * * જ્યેષ્ઠપૂર્વકમ્ ॥
દ્વાદશાઙ્ગુલમાનાનિ બધ્યાદષ્ટાઙ્ગુલાનિ વા ।
અવ્યક્તવેદિકાલમ્બિ વ્યક્તો આજાનુલમ્બિ ચ ॥
ગઙ્ગાવતારકં તત્ર ગ્રન્થયોઽષ્ટાદશ સ્મૃતાઃ ।
ચતુષ્ટયાનિ ચત્વારિ વિનસ્ત્યન્તરમાનતઃ ॥
ગ્રન્થીનાં દ્વિતયં ચાન્તે કુર્યાદ્ગઙ્ગાવતારકમ્ ।
ધૌતં સૂત્રમજાતેન ગ્રન્થિતં ગુહ્યકેન તત્ ॥
શોધિતં બહુરૂપેણ વક્ત્રમન્ત્રેણ રઞ્જયેત્ ।
રક્તચન્દનકાશ્મીરહરિદ્રાગૈરિકાદિભિઃ ॥
પ્રણવશ્ચન્દ્રમા વહ્નિ બ્રહ્માનાગો ગુણો રવિઃ ।
પ્રસાદાખ્યાસ્સર્વદેવાઃ ક્રમેણ નવતન્તુષુ ॥
સર્વે વિધિસમાલિપ્તમેકગ્રન્થ્યમતન્તુકમ્ ।
મનોન્માનવિનિર્મુક્તં કુર્યાદ્ગ્રાન્થ્યપવિત્રકમ્ ॥
પ્. ૩૭)
નિજમૂર્તૌ ગણાધીશે ગુરાવઙ્ગેષુ પુસ્તકે ।
તદેકમેવ સર્વેષાં સર્વતત્ત્વાત્મકં ભવેત્ ॥
ચણ્ડેશ્વરવિવહ્નીનાં શિવવત્સૂત્રસંપતિઃ ।
અન્યથૈકૈકમેતેષાં વિદધીત પવિત્રકમ્ ॥
સ્યાદેકૈકં તથા દ્વારદિક્પાલકલશાદિષુ ।
કારકં ધાતુજાદન્યં નવમેવં સમાહરેત્ ॥
સપ્તમ્યાં વા ત્રયોદશ્યામધિવાસમનારભેત્ ।
સ્નાત્વા નિત્યદ્વયં કૃત્વા વિભૂષ્ય મખમણ્ડપમ્ ॥
કુર્યાદ્વિશેષસંધ્યાં ચ વિશેષેણ ચ તર્પણમ્ ।
શિવસૂર્યં સમભ્યર્ચ્ય સમાચમ્ય વિધાનતઃ ॥
સામાન્યાર્ઘ્યકરો દ્વારપાલાદિકં યજેત્ ।
પ્રાચીરાજિકલાદ્વારદક્ષિણેતરશાખયોઃ ॥
નન્દિનશ્ચ મહાકાલં ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ ।
યામ્યે વિદ્યાકલાદ્વારં તથા ભૃઙ્ગિવિનાયકૌ ॥
તન્નિવૃત્તિકલાદ્વારં પશ્ચાદ્વૃષગુહાવસિ ।
તત્પ્રતિષ્ઠાકલાદ્વારમુદગ્દેવીં ચ ચણ્ડકમ્ ॥
નિત્યવદ્દ્વારપાલાદીનભ્યર્ચ્ય વિધિનાન્તરમ્ ।
પ્રવિશ્ય પશ્ચિમાદ્વારૌ વાસ્તુનાથં પ્રપૂજ્ય ચ ॥
પ્. ૩૮)
દેહશુદ્ધિં વિશેષાર્ઘ્યં કુર્યા * દ્રવ્યશોધનમ્ ।
ભૂષિતો દક્ષિણે હસ્તે ક્ષાલિતે ગન્ધલેપિતે ॥
સુગન્ધમણ્ડલં કૃત્વા વામાઙ્ગુષ્ઠેન મધ્યતઃ ।
બ્રહ્માણી ન્યસ્ય શાખાસુ મધ્યે સાઙ્ગં શિવં યજેત્ ॥
શિવહસ્તમિદં કૃત્વા સ્વશિરસ્યધિરોપયેત્ ।
ષોડશાઙ્ગુલિષટ્ત્રિંશદ્દર્ભવેણીમયં તતઃ ॥
જ્ઞાનખડ્ગં સમાદાય શિવોઽહમિતિ ભાવયેત્ ।
આહૃત્ય પઞ્ચગવ્યાનિ મૂલેન પ્રોક્ષ્ય શોધયેત્ ॥
શિવં કોષ્ઠે પયોમધ્યે સુપ્રતિષ્ઠાખ્યપાત્રિકે ।
ઈશાનપ્રકૃતાલભ્યઃ * * * સાદેશકોષ્ઠકે ॥
સુશાન્તે દધિવક્ત્રેણ વિદ્યાતત્ત્વં ચ કોષ્ઠકે ।

તેજોવત્પાત્રકે યામ્યે ત્રિવારન્રૂપિણા ઘૃતમ્ ॥
ઉદક્પુરુષકો * * * * ત્નોદકે ગુરુઃ ।
ગોમૂત્રં વામદેવેન ચતુર્થા પશ્ચિમે તતઃ ॥
કાલકોષ્ઠે કૃતે મૂર્ત્ય પઞ્ચધા શુદ્ધગોમયમ્ ।
ઈશે પ્રકૃતિસંભારમાર્ગેણા * * * દકમ્ ॥
સકુશં સંહિતાલબ્ધં કૃત્વા સંરક્ષ્ય વેષ્ટયેત્ ।
નૈ-ઋત્યામુદકાઢ્યોઽથ શાલ્યદોષોઽનુવૃત્તયે ॥
પ્. ૩૯)
કુશેન શસ્ત્રજપ્તેન ભૂમિં લિખ્ય તુ પૂરયેત્ ।
રક્તૈશ્શાક્તૈઃ સમીકૃત્ય માર્જિતાલ્લેપિતા દૃઢા ॥
પ્રોક્ષયેદર્ઘ્યતોયેન પઞ્ચગવ્યેન વાસિના ।
તિલસિદ્ધાર્થલાજાદીન્ વિકિરાન્ વિક્ષિપ્ય યત્નતઃ ॥
અભિમન્ત્રાસ્ત્રવિક્ષિપ્ય કુશકૂર્ચોપસંહરેત્ ।
તતસ્તાનીશતો નીત્વા વર્ધના સહહેતવે ॥
નૈર્-ઋતે વસ્તુગીર્વાણા દ્વારે લક્ષ્મીં તુ પૂજયેત્ ।
હેમાદ્યે કરકે કુમ્ભે સર્વધાન્યોપરિસ્થિતે ॥
તાડિતેઽસ્ત્રશતાલબ્ધૈર્મૂર્તિભૂતે ઘનાવૃતે ।
શીતામ્બુપૂરિતે સૂત્રવેષ્ટિતે વસ્ત્રપૂરિતે ॥
પશ્ચિમાસ્યે કુશોપેતે ફલચૂતદલાનને ।
વૃષારૂઢં શિવં સાઙ્ગં ષડુત્થાસનકં યજેત્ ॥
તસ્ય દક્ષિણદિક્સંસ્થાં પશ્ચિમાસ્યાં ચ વર્ધનીમ્ ।
સિંહારૂઢાં શિવાસ્ત્રેણ સન્નિધિં પ્રાયયેત્ તતઃ ॥
લોકપાલાનથાભ્યર્ચ્ય શિવાજ્ઞાં યાગરક્ષણે ।
દત્વા ચાદાય કુમ્ભાગ્રગામિનીં વર્ધનીં તતઃ ॥
વિસૃજન્ વર્ધનીધારામસ્ત્રમન્ત્રમનુસ્મરન્ ।
પ્રદક્ષિણં પરિભ્રામ્ય પુનઃ સ્વસ્થાનમાગતમ્ ॥
પ્. ૪૦)
નિધાય કલશં પૂર્વં વર્ધનીં સ્થાપયેત્તતઃ ।
તતઃ સ્થિરાસનં કુમ્ભે વિસ્તરેણ શિવં યયેત્ ॥
વર્ધન્યાં ચ શિવસ્યાસ્ત્રલી * * મુદ્રાં વિધાય ચ ।
અઙ્ગુષ્ઠેન સ્પૃશેત્કુમ્ભં મુષ્ટ્યા સંસ્પૃશ્ય વર્ધનીમ્ ॥
મૂલસ્યાષ્ટશતં જપ્ત્વા વર્ધન્યાસ્ત્રં દશાંશતઃ ।
વિધાય સન્નિરોધાર્ઘ્યં જ્ઞાનખડ્ગં સમર્પ્ય ચ ॥
વિજ્ઞાપયેચ્છિવં યાવદમૃતં યાગરક્ષણમ્ ।
ગણેશં વાયુદિગ્ભાગે ગુરુનીશેઽભિપૂજ્ય ચ ॥
મણ્ડલે સ્થણ્ડિલે વાથ પૂર્વવચ્છિવમર્ચયેત્ ।
પઞ્ચગન્ધાદિભિર્દેવં સ્નાપયિત્વા વિશેષતઃ ॥
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્નૈવેદ્યૈશ્ચ યથાવિધિ ।
અગ્નિં સંસ્કૃત્ય પૂર્વાહ્ણે * * યયેઽગ્નિં સમૃદ્ધયેત્ ॥
શિવં સંપૂજ્ય કુર્વીત મૂલ મન્ત્રાદિતર્પણમ્ ।
કુર્યાત્સ્વનાડીસન્ધાનં કુમ્ભયાગાગ્નિશઙ્કરમ્ ॥
મણ્ડલે ગોમયાલિપ્તે પ્રણવે કુશવિ * * * ।
* * રુત્સ્થિતાં શાલીમસ્ત્રશુદ્ધાઙ્ગનાવૃતામ્ ॥
સૂત્રેણ વર્મણા બદ્ધગલાં સદદ્વિષામ્ ।
કુણ્ડોક્તશુદ્ધયોગિન્યાં ત્વા સમારોપ્ય ગોમય ॥
પ્. ૪૧)
પ્રો * * * * ગુપ્તં ન્યસ્યાસ્ત્રશતમન્ત્રિતમ્ ।
સતણ્ડુલઃ સમુદ્દીપ્ય શિવાગ્નિં શમ્ભુના પચેત્ ॥
ચાલયેદસિના નેત્રમનુનાતં વિલોકયેત્ ।
હૃદા વિઘટ્ટયે * * તત્ર તપ્તાગ્નિકારણમ્ ॥
કૃત્વા ચ સંહિતાજ્યેન સ્વાહાન્તં વૌષડન્તકમ્ ।
સદર્ભમણ્ડલે કુર્યાચ્છ્હીતવક્ત્રાભિકારણમ્ ॥
વહ્નેઃ પશ્ચિમતો ધૃત્વા મણ્ડલે પ્રણવાસને ।
સંપાતાભિરિતઃ કુર્યાન્મન્ત્રસંહિતયા સકૃત્ ॥
સ્વેત્યગ્નૌ હેતિ જુહુયાત્ તત્ર ધન્વન્ સ્રુવાનનમ્ ।
સિદ્ધોઽયમિતિ દેવાય નિવેદ્યૈશે નિધાય તમ્ ॥
દેવાગ્ન્યાત્મવિભાગેન દર્ભેણ વિભજેત્તથા ।
દત્વા ભાગં શિવાગ્નિભ્યાં સંરક્ષેદ્ભાગમાત્મને ॥
પવિત્રાણિસમાનીય પ્રોક્ષિતાન્યગ્નિસન્નિધિમ્ ।
ન્યસ્તાનિ ભાજને શુદ્ધે સંહિતામન્ત્રિતાનિ ચ ॥
કૃષ્ણાજિનાદિનાચ્છાદ્ય સ્મરન્ સંવત્સરાત્મકમ્ ।
સર્વાત્મવ્યાપકં દેવં શિવં સકલાત્મકં પરમ્ ॥
* પાતાહુતાન્યસ્ત્રગુપ્તાન્યાવેષ્ટ્ય વર્મણા ।
યાગયામાદિસૂત્રેણ કારકાણિ ચ વેષ્ટયેત્ ॥
પ્. ૪૨)
શિવસૂર્યાય મૂલેન દત્વા ગન્ધપવિત્રકમ્ ।
આચમ્ય દ્વારદિક્પાલબ્રહ્માદિભ્યો દદીત તત્ ॥
શિવકુમ્ભાય વર્ધન્યૈ ગણાય ગુરુપઙ્ક્તયે ।
અનેનૈવ શિવાયાથ દ્રવ્યાણિ વિનિવેદયેત્ ॥
તતદિક્સ્થિતમન્ત્રેણ પૂર્વકોદન્તધાવનમ્ ।
યામ્યે ભસ્મભૃતં પ્રશ્ય ઉદગ્ધાત્રીફલોદકે ॥
ગન્ધામ્બુપઞ્ચગવ્યપલાશપુટકે શિવે ।
તત્રૈવ પુષ્પમાગ્નેયયાં ચન્દને નૈર્-ઋતે ગુરુમ્ ॥
ચન્દનાગરુકર્પૂરકુઙ્કુમાનિ ચ મારુતે ।
હોમદ્રવ્યાણિ વારુણ્યાં સકુશાન્યથ દક્ષિણે ॥
દણ્ડાક્ષસૂત્રકૌપીનભિક્ષાપાત્રાણ્યથોત્તરે ।
કજ્જલં કુઙ્કુમં તૈલં શાલાકાં કેશશોચ્છનમ્ ॥
તામ્બૂલં દર્પણં દદ્યાદ્રોચનાં ચાથ શઙ્કરે ।
આસનં પાદુકે પાત્રં યોગપટ્ટાતપત્રકમ્ ॥
ચરુમાજ્યસુગન્ધાદિ પૂર્વસ્યાં વિનિવેદયેત્ ।
યદસંપન્નમેતેષાં મનસા તત્પ્રકલ્પયેત્ ॥
શિવાસનાય તદ્દત્વા પુષ્પદૂર્વાક્ષતાન્વિતમ્ ।
અમન્ત્રેણ પદં બ્રૂયાત્ ગૃહ્ણાદ્ગન્ધપવિત્રકમ્ ॥
પ્. ૪૩)
સમસ્તવિધિવચ્છત્મપૂરકેણમખં પ્રતિ ।
પ્રભવા મન્ત્રયામિ ત્વન્ત્વેદિચ્છાવાપ્તિકારકા ॥
તત્સિદ્ધિમનુજાની હિ યજતશ્ચિદચિત્પતે ।
સર્વધા સર્વદા શમ્ભો નમસ્તેઽસ્તુ પ્રસીદ મે ॥
ઇત્થં વિજ્ઞાપ્ય દેવાય દત્વા ગન્ધપવિત્રકમ્ ।
સાધકઃ સાધ્યમન્ત્રેભ્યઃ તત્રૈવ બલિમારભેત્ ॥
આચમ્યાસ્ત્રેણ મૂલેન રૂપિણા વા શતં યજેત્ ।
પૂર્ણાં વ્યાહૃતિહોમં ચ કૃત્વાનુદ્ધૃતપાવકમ્ ॥
પૂતપાત્રે નિધાયાસ્ત્રં કવચં હૃદયં ક્રમાત્ ।
પવિત્રાણિ સમારોપ્ય હૃદયં વર્મ ચાયુધમ્ ॥
ન્યસ્યાનેન વિધાયૈતત્ સૂત્રૈરાવેષ્ટ્ય વર્મણા ।
સંપૂજ્ય સંહિતામન્ત્રૈર્નિદધ્યાત્ કુમ્ભસન્નિધૌ ॥
સિદ્ધાન્તપુસ્તકે દત્વા ગુરવે ચ પવિત્રકમ્ ।
મણ્ડલત્રિતયે બાહ્યે પઞ્ચગવ્યાદિકં ભજેત્ ॥
પ્રાઙ્મુખં પઞ્ચગવ્યસ્ય પ્રાશયેચ્ચુલકત્રયમ્ ।
કાલરક્ષોઽનિલાશાભ્યોઽન્યત્ર ચાતોઽસ્ય શોભનમ્ ॥
અશુભેષ્વેવ શાન્ત્યર્થં મનસા જુહુયાચ્છતમ્ ।
આચમ્ય સકલીકૃત્ય કૃતસઙ્ગીતજાગરઃ ॥
પ્. ૪૪)
સોપવાસઃ સ્વપેત્ તસ્મિન્ મુમુક્ષુર્દર્ભસંસ્તરે ।
મુમુક્ષુર્ભસ્મશયયાયામધિવાસનમીરિતમ્ ॥
પઞ્ચગવ્યાશનદ્યેન વિના સદ્યોઽધિવાસનમ્ ।
પ્રાતઃ સ્નાનાદિકં કૃત્વા પવિત્રાણ્યાહરેદ્વિભેત્ ॥
ઐશાન્યાં ભજને શુદ્ધે ન્યસ્ય દત્વાષ્ટપુષ્પિકામ્ ।
વિસૃજ્ય શમ્ભું શુદ્ધાયાં કુર્યાન્નિત્યદ્વયં ભુવિ ॥
સૂર્યાદિગુરુપર્યન્તો ન દેવે પૂર્વવદ્યજેત્ ।
સંપૂજ્યેશં વિશેષેણ કૃત્વાગ્નૌ મન્ત્રતર્પણમ્ ॥
વિધિવચ્ચરુકં કૃત્વા દેવાદિભ્યો નિવેદયેત્ ।
અષ્ટોત્તરશતં હુત્વા પ્રાયશ્ચિત્તાય શમ્ભુના ॥
સૂર્યાદિગુરુપર્યન્તાન્ પવિત્રૈઃ પૂર્વવદ્યજેત્ ।
પવિત્રમાનેન દત્વા દ્રવ્યાણિ ચ યથાપુરા ॥
ચરુવર્જ્યાનિ વિન્યસ્ય નિવેદ્ય ચરુકં પુનઃ ।
પવિત્રાણાં જલૌ કૃત્વા કિઞ્ચિત્ કલશસંમુખઃ ॥
સ્મરન્ કાલાત્મકં દેવં બ્રૂયાદિદમપિ સ્ખલત્ ।
ઓં કાલાત્મના ત્વયા દેવ યદ્દૃષ્ટં મામકે વિધૌ ॥
કૃતં ક્લિષ્ટં સમુત્સૃષ્ટં હૃતં ગુપ્તં ચ યત્કૃતમ્ ।
તદસ્તુ ક્લિષ્ટમક્લિષ્ટં દ્દૃતં પુષ્ટમસત્કૃતમ્ ॥
પ્. ૪૫)
સર્વાત્મનામુના શમ્ભોઃ પવિત્રેણ ત્વદિચ્છયા ।
તતઃ પ્રણવમુચ્ચાર્ય પુરયેત્તવ તદ્દ્વયમ્ ॥
વ્રતેતિ નિયમે ક્લન્તે ચતુર્થ્યન્તં તથેશ્વરમ્ ।
આત્મવિદ્યાશિવૈર્મન્ત્રૈઃ સ્વાહાન્તૈર્મૂલસંયુતૈઃ ॥
કઙ્કણત્રિતયં દદ્યાત્ સાધકસ્તુ શિવાદિભિઃ ।
સર્વતત્ત્વાદિમૂલેન દદ્યાદઙ્ગાવતારકમ્ ॥
બ્રહ્માઙ્ગેભ્યઃ પવિત્રાણિ દત્વા કૃત્વા જપેદ્વિધિઃ ।
મન્ત્રદ્રવ્યક્રિયાહીનં કર્મ યદ્વાર્ષિકં મમ ॥
ત્વત્પ્રસાદાત્પવિત્રેણ સર્વં સંપૂર્ણમસ્તુ નઃ ।
ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય દેવેશં ગૃહીત્વાભિમતં વ્રતમ્ ॥
ચતુર્માસં ત્રિમાસં વા દ્વિમાસં માસમેવ વા ।
માસાર્ધં સપ્તરાત્રં વા પઞ્ચરાત્રં ત્ર્યહં દ્વ્યહમ્ ॥
ક્રિયાપર્યવસાનં વા દ્વિજા નીઞ્ચ તર્પયેત્ ।
દત્વાગ્નયે પવિત્રાણિ ચરું હુત્વા બલિં હરેત્ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિર્દત્વા વિદ્યાયૈ ગુરવેઽપિ ચ ।
દત્વા પવિત્રમભ્યર્ચ્ય વિદધ્યાદ્ભોજનાદિકમ્ ॥
વ્રતાન્તે પૂર્વવદ્યષ્ટ્વા પ્રાયશ્ચિત્તાહુતીર્યજેત્ ।
મૂલેન શિવાસ્ત્રેણ રૂપિણા ચ તિલાદિભિઃ ॥
પ્. ૪૬)
વિસૃજ્યાગ્નિં શિવં ચૈવ પવિત્રાણ્યાહરેત્ પુનઃ ।

વિસૃજેત્ પ્રતિલોમ્યેન મણ્ટપાર્ચિતદેવતાઃ ॥
ટઙ્કાદેર્મણ્ડલે ચણ્ડં સ્થણ્ડિલે વા સમર્ચયેત્ ।
દત્વા શુદ્ધપવિત્રાણિ નિર્માલ્યં ચ નિવેદયેત્ ॥
વિજ્ઞાપ્ય વિસૃજેદ્ભૂમિં વિશોદ્ધ્ય ચરુવં યજેત્ ।
ગુરુઃ શિવ ઇવાભ્યર્ચ્યો વસ્ત્રવિત્તવિભૂષણૈઃ ॥
શૈવાંશ્ચ પૂજયેદ્ભક્ત્યા દ્વિજાન્ધકૃપણાનપિ ।
ઇત્થં પવિત્રવિધિરાબ્દિકકર્મલોપે
દોષોપશાન્તિવિધયે શિવદીક્ષિતાનામ્ ।
કૈરવાદિશતકેન મૃગેન્દ્રગામી
લેશાદઘોરશિવદેશિકકુઞ્જરેણ ॥
ઇતિ પવિત્રિકવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
દિક્ષાશુદ્ધિરશુદ્ધસ્ય ભૌતિકી નૈષ્ઠિકી ચ સા ।
સાધકસ્ય દ્વિધા દીક્ષા સતતો શિવધર્મિણી ॥
દુષ્કૃતાંશવિનાશેન ભોગભૂષ્ઠભોગદા ।
દેહોત્તરાણિમાદ્યત્તાતસ્સાખ્યા લોકધર્મિણી ॥
નૈષ્ઠિકી ચ ત્રિધા પ્રોક્તા સમયાચારવર્જિતા ।
નિરપેક્ષા બલાદીનાં શક્તાનાં તત્સમન્વિતા ॥
પ્. ૪૭)
સાપેક્ષા શોભનીયાત્તુ દેહારમ્ભકકર્મણામ્ ।
તીવ્રશક્તિનિપાતસ્ય સદ્યો નિર્વાણદા તુ સા ॥
ક્રિયાસામ્યે વિભિન્નાર્થા સા ભવાદ્ગુરુશિષ્યયોઃ ।
અનુગૃહ્ણાતિ દેવેશ સકલાન્ ગુરુમૂર્તિભિઃ ॥
બ્રાહ્મણઃ પુણ્યદેશોત્થઃ સંપૂર્ણાવયવઃ શુચિઃ ।
પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞઃ સંહિતાપારગો ગુરુઃ ॥
શિવભક્તં સદાચારશિષ્યં રત્નપરિક્ષિતમ્ ।
કુલીનમનુગૃહ્ણીત અનુકૂલે સુલગ્નકે ॥
દેશે વર્ણાનુગાં ભૂમિં ગૃહીત્વા ચાસ્ત્રચોદિતે ।
દિક્સિદ્ધે ભૂતલે કુર્યાદ્વિધિના યાગમણ્ડપમ્ ॥
સ્નાત્વા હ્નિકદ્વયં કૃત્વા ગુરુઃસંભૃતસાધનઃ ।
દ્વારાણિ દ્વારપાલાંશ્ચ સંપૂજ્યાન્તં પ્રવિશ્ય ચ ॥
ગત્વા સવ્યનિજસ્થાનમુપવિશ્યોત્તરાનનઃ ।
ભૂતશુદ્ધિં વિશેષેણ કુર્યાદેહલિમાત્રકમ્ ॥
પૂર્વવદ્દ્વાદશાન્તસ્થં કૃત્વાત્માનં લયં નયેત્ ।
તત્ત્વાનિ બિન્દુપર્યન્તં સૂક્ષ્મદેહવિશુદ્ધયે ॥
ગન્ધે પૃથ્વીં રસે તોયં રૂપેઽગ્નિં સ્પર્શમારુતમ્ ।
ખંશબ્દોઽહઙ્કૃતૌ માત્રાસ્તામસે રાજસે પુનઃ ॥
પ્. ૪૮)
કર્મેન્દ્રિયાણિ સત્ત્વે તુ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ।
તદ્બુદ્ધૌ સાગુણેષ્વેતે પ્રધાને તલ્લયં ગતમ્ ॥
કલાયાં રાગવિદ્યે ચ સાકલો નિયતિઃ પુમાન્ ।
માયાયાં શુદ્ધ * * શં સસદેશે સવર્તિગઃ ॥
સા શિવસ્થાત્સબિમ્બસ્થસ્તતો ભૂતાનિ શોધયેત્ ।
અર્ધચન્દ્રં દ્રવં સૌમ્યં શુદ્ધમમ્ભોજલાઞ્છિતમ્ ॥
આપ્યમણ્ડલકં ધ્યાત્વા વહ્નિભૂતં વિશોધયેત્ ।
આગ્નેયમણ્ડલં ત્ર્યશ્રં ખતં સ્વસ્તિકલાઞ્છિતમ્ ॥
જલભૂતં વિશુદ્ધ્યાથ કૃષ્ણં વાયવ્યમણ્ડલમ્ ।
ષડશ્રં બિન્દુભિઃ ષડ્ભિર્યુક્તં પૃથ્વીમયં સ્મરેત્ ॥
બિન્દુશક્તિયુતં વ્યોમ વ્રતં શુદ્ધ સ્વયં સ્મરેત્ ।
દહનોત્પ્લાવને કુર્યાત્ હૃદ્યાત્માનં નિધાય ચ ॥
અષ્ટત્રિંશત્કલારૂપં વિદ્યોદહં વિભાવયેત્ ।
નામન્તાં શશિનીમૂર્ધેનામન્તાં પૂર્વતો ગતામ્ ॥
બ્રહ્મન્તાં દક્ષિણે ત્વષ્ટાં સૌમ્યે સ્વાન્તાં મરીચિકામ્ ।
વાતાં ચ જ્વાલિનીં પશ્ચાન્મૂર્ધ્નીશાનકલા ન્યસેત્ ॥
તારમૂર્ધ્નાનલે ન્યસ્ય શાન્તિઃ પૂર્વત્ર ભેન્તિમામ્ ।
મહ્યન્તાં દક્ષિણે વિદ્યાત્ પ્રતિષ્ઠાદ્રોદિમામુદક્ ॥
પ્. ૪૯)
આ * * * * ત્તિયાં દત્તાં ચતસ્રઃ પૌરુષીકલા ।
તમાં ચ હૃદયેભ્યોન્તાં ગલેક્ષયામ્ ॥
સવ્યાંસે દ્વ્યક્ષરાં નિદ્રાં વામાંસે ચ વદન્તિ મામ્ ।
* * * ન્તિમાન્તાભો હ્યોતા માયામથોત્તરે ॥
પૃષ્ઠે શ્રાન્તાં ભયાભ્યોન્તાં જરામુરસિ ઘોરજામ્ ।
રાજરક્ષાં રતીપાલ્યાં ગુહ્યે લિઙ્ગે નમોન્તિમામ્ ॥
દક્ષિણેતરયોરૂર્વોર્વામાંસંયમનીં તથા ।
જાનુનોર્લાન્તિ મામોન્તાં ક્રિયાબુદ્ધિં ચ પૂર્વવત્ ॥
જઙ્ઘયોઃ પૂર્વવર્ણાન્તે કાર્યાધાત્રીસ્ફજોર્દ્વયોઃ ।
ભ્રામણીમોન્તિમાં કટ્યાં પાર્શ્વેનાન્તાં ચ મોહિની ॥
વામપાર્શ્વેભ્રયા મેધા ઇત્થં વામે કલાક્રમાત્ ।
પાદદ્વન્દ્વે દ્વિપર્યન્તાં સિદ્ધિમૃદ્ધિં ચ મોન્તિમામ્ ॥
દ્યુતિં લક્ષ્મીં ચ મેધાં ચ કરઘ્રાણેષુ મેઽન્તિમામ્ ।
કા શિરસિ મામન્તાં બાહુદ્વન્દ્વેવથાસ્થિતમ્ ॥
વાન્તામોન્તાં ચ વિન્યસ્ય કૃત્વાન્તર્યજનાન્તિકમ્ ।
સ્થાનશુદ્ધિં વિશેષાર્ઘ્યં યઃ કુર્યાદ્વિધાનતઃ ॥
શિવાર્ઘ્યં શિવાન્તવ્યાપ્તં પાદ્યાદિહેતવે ।
વિદ્યાન્તં વ્યાપ્તિરોશ્લોષ્ટમાવાહનવિસર્જયોઃ ॥
પ્. ૫૦)
પશ્વર્ઘ્યમાત્મતત્ત્વાન્તવ્યાપ્તં તત્ પ્રોક્ષણાદિષુ ।
તેષાં પ્રમાદાદ્વૈલોમ્યે જુહુયાદસિ * * * * ॥
આપક્ષીરકુશાગ્રાણિ તણ્ડુલાઃ સુમનસ્તિલાઃ ।
અર્ઘ્યોઽષ્ટાઙ્ગ ઇતિ પ્રોક્તો યવૈઃ સિદ્ધાર્થકૈઃ સહ ॥
અલઙ્કૃતઃ શિવં હસ્તમારોપ્ય નિજમસ્તકે ।
જ્ઞાનખડ્ગં સમાદાય શિવોઽહમિતિ ભાવયેત્ ॥
સંસ્કૃત્ય પૂર્વવત્ પઞ્ચગવ્યાદ્યૈર્મુખમણ્ડપમ્ ।
લાજચન્દનસિદ્ધાર્થભસ્મપુષ્પકુશાક્ષતાન્ ॥
વિકીર્યવિકિરાનસ્ત્રકલ્પાન્ સંહૃત્ય પૂર્વવત્ ।
વાસ્તુલક્ષ્મીં તદા કુમ્ભે વર્ધન્યૌ ચ ચલાસને ॥
સંપૂજ્ય લોકપાલાંશ્ચ રક્ષામાજ્ઞાપ્ય પૂર્વવત્ ।
શિવકુમ્ભં પરિભ્રામ્ય પૂજયિત્વા સ્થિરાસને ॥
શોદ્ધ્યમાર્ગોપરક્તાઙ્ગશિવં બ્રહ્માઙ્ગસંયુતમ્ ।
શિવકુમ્ભાસ્ત્રવર્ધન્યાં શિવાસ્ત્રં પશ્ચિમાનને ॥
અઙ્ગુષ્ઠેન સ્પૃશેત્ પૂર્વં ઘટં યષ્ટ્વા તુ વર્ધનીમ્ ।
ભુક્ત્યૈ મુક્ત્યૈ ઘટં પશ્ચાત્ જ્ઞાનખડ્ગં સમાપ્ય ચ ॥
યજ્ઞરક્ષાધુરં તસ્મૈ નિવેદ્યાર્ઘ્યેણ રોધયેત્ ।
ગણેશં પદ્મપત્રાભં ગુરુપઙ્ક્તિં ચ પૂજયેત્ ॥
પ્. ૫૧)
સ્થણ્ડિલે શિવમભ્યર્ચ્ય ભક્ત્યા વૈશેષિકૈર્ધ્વનૈઃ ।
શોદ્ધ્યમાર્ગોપરક્તાઙ્ગ સર્વકૃત્યૈકસાક્ષિણમ્ ॥
યજેતાવરણે ગર્ભે બ્રહ્માઙ્ગાનિ યથા પુરે ।
દ્વિતીયાવરણેઽનન્તં સૂક્ષ્મં ચૈવ શિવોત્તમમ્ ॥
એકનેત્રૈકરુદ્રા ચ ત્રિમૂર્તિશ્ચ પ્રપૂજયેત્ ।
પ્રાચ્યાદિષ્વાનુપૂર્વ્યેણ શ્રીકણ્ઠં ચ શિખણ્ડિનમ્ ॥
હેમાગ્નિ નીલભૃઙ્ગેન્દુહિમરક્તસિતાન્ ક્રમાત્ ।
તદ્વ * * * સંપૂજ્ય નદ્યાદીન્ ક્રમશો ગણાન્ ॥
તદ્વહિર્લોકપાલાંશ્ચ બહિરસ્ત્રાણિ પૂજયેત્ ।
વજ્રં શક્તિં ચ દણ્ડં ચ ખડ્ગં પાશં તથાઙ્કુરમ્ ॥
ગદાત્રિશૂલપદ્મં ચ ચક્રં ચૈવ સમર્ચયેત્ ।
નૈવેદ્યૈર્વસ્ત્રકૈર્દેવં દર્પણાદ્યૈશ્ચ તોષયેત્ ॥
જપં કૃત્વા નિવેદ્યાસ્મૈ ગત્વા કુણ્ડાન્તિકં ગુરુઃ ।
પૂર્વવચ્છિવમભ્યર્ચ્ય શિવાગ્નૌ મન્ત્રતર્પણમ્ ॥
કૃત્વા શતાનિ ચત્વારિ સંપત્ત્યૈ દેશકાલયોઃ ।
દુર્નિમિત્તાપનોદાય સુનિમિત્તકૃતે તથા ॥
હુત્વા શિવાગ્નૌ પૂર્વોક્તવિધિના સાધયેચ્ચરુમ્ ।
સ્થાલ્યામાજ્યેન દીપ્તાયાં પઞ્ચપ્રસૃતિસમ્મિતમ્ ॥
પ્. ૫૨)
એકશિષ્યે દ્વિતીયાદિપ્રસૃતિં વર્ધયેત્તતઃ ।
તં સંપાતં હુતં હુત્વા મણ્ટપાર્થં રજાંસિ ચ ॥
ઘટિકાશતસૂત્રાણિ પાશસૂત્રં તથૈવ ચ ।
ભાગૌ મધ્વાજ્યસંપૃક્તૌ ચરો દેવાય ચાગ્નયે ॥
દત્વા ભાગં સ્વશિષ્યાર્થં સ્થાપયેદાજ્યસંયુતમ્ ।
ઇન્દ્રાદિભ્યો વિશેષેણ સંપૂજ્ય બલિમાહરેત્ ॥
અવિઘ્નાર્થં કૃચ્છિદ્રપૂરયેચ્ચ શતદ્વયમ્ ।
હુત્વાસિના કૃતાનુજ્ઞા શિવેન પશુમોચને ॥
સદર્ભમણ્ડલે શિષ્યમારોપ્ય પ્રણવાસને ।
હસ્તં દેહમુદગ્વક્ત્રં સંપાતં ચ કૃતાઞ્જલિમ્ ॥
પ્રાઙ્મુખો વીક્ષ્ય મૂલેન પ્રોક્ષ્ય સ્નાતમુપોષિતમ્ ।
ભસ્મનાસ્ત્રેણ પાશાનાં શૈથિલે મૂર્ધ્નિતાડયેત્ ॥
દર્ભાગ્રેણ * રુલ્લિખ્ય નાભેરૂર્ધ્વમધસ્તથા ।
ભૌતિકં નૈષ્ઠિકં પૂર્વં નાધસ્તદનૂપરિ ॥
સંસિતં ન્યસ્ય તદ્દેહે નેત્રમન્ત્રેણ વાસસા ।
નવેનાચ્છાદ્ય તન્નેત્રે પ્રવેશ્ય મખમણ્ટપમ્ ॥
સ્રજં તદઞ્જલૌ કૃત્વા દેવસ્યાગ્રે પ્રદક્ષિણમ્ ।
નીત્વા પ્રક્ષેપયેન્માલ્યં પાનીયાપ્યન્ધકાપરમ્ ॥
પ્. ૫૩)
દર્શયેત્પરમેશાનમદૃષ્ટં પશુભિસ્સદા ।
તં દૃષ્ટ્વાનન્દપૂર્ણાક્ષં દક્ષિણસ્યાં પ્રભો દિશિ ॥
મણ્ડલે પ્રણવાસીનં વિધાયોદઙ્મુખં શિશુમ્ ।
નિરીક્ષણાદિકં કૃત્વા ધારણાભિર્વિશોધ્ય ચ ॥
મન્ત્રૈઃ શિષ્યશલીકૃત્ય શિવહસ્તેન દેશિકઃ ।
મૂર્ધાદિમૂલેનાલભ્ય પાશશૈથિલ્યહેતુના ॥
દાપયિત્વાથ તે નૈવ સ્રજંસ્થણ્ડિલકુમ્ભયોઃ ।

નીત્વાગ્નિસન્નિધિં સ્વસ્ય દક્ષિણે પ્રણવાસને ॥
ગુરુજઙ્ઘાનિવિષ્ટાગ્રકુશમૂલા કૃતગ્રહમ્ ।
નિવેશ્ય નાડીસન્ધાનં કુર્યાચ્છિષ્યસ્ય ચાત્મના ॥
પદ્મતન્તુનિભાં નાડીમાત્મ * * * ણનયા ।
નિર્ગતાં વામયા શિષ્યે વિશન્તી નિર્ગતાં પુનઃ ॥
તસ્ય દક્ષિણયા સ્વસ્ય વિશતં વામયા સ્મરેત્ ।
તત્સન્ધાનાય મૂલેન જુહુયાદાહુતિત્રયમ્ ॥
કુમ્ભસ્થણ્ડિલાહ્નીશૈરેવ સન્ધાનમાચરેત્ ।
કૃત્વા તન્મૂર્ધ્નિસંપાતશક્ત્યા મૂલાદિતર્પણમ્ ॥
કૃત્વાસિનાશતં સાષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્તાય હોમયેત્ ।
દદ્યાત્ પૂર્ણાં વિધાનેન વૌષડન્તેન શમ્ભુના ॥
ઇતિ સમયદીક્ષાવિધિઃ ॥
બીજાશનાશયોત્થાનાન્ દોષાણામપનુત્તયે ।
આહુતિત્રિતયં દદ્યાત્ રુદ્રાંશપાદનાય ચ ॥
વાગીશિગર્ભયોગ્યત્વં રુદ્રાંશત્વં ન રુદ્રતા ।
દ્વિજત્વં ચાસ્ત્રશાસ્ત્રેષુ વાગીશી ગર્ભયોગ્યતા ॥
ન શરીરસ્ય જાતેર્વા સંસ્કારઃ ક્રિયતે યતઃ ।
શીર્ષણ્યાસ્ત્રેણ સન્તાડ્ય હૃદિ રેચકયોગતઃ ॥
પ્રવિશ્ય હૃદયે તસ્ય વિશ્લેષ્યાચ્છાદ્ય ચાસિના ।
હૃત્સંપુટજીવં નીત્વા તદ્દ્વાદશાન્તતા ॥
સંહારિણ્યાત્મબીજેન નતિપ્રણવયોગિના ।
પૂરકેણ સ્વહૃત્સંસ્થં કૃત્વા સમરસીકૃતમ્ ॥
કુમ્ભકેન ત્યજન્ દેવાન્ બ્રહ્મકરેચકેણ તુ ।
દ્વાદશાન્તપદં નીત્વા નાડ્યા દક્ષિણયા તતઃ ॥
યન્નિસ્સાર્ય હૃત્પટવં શિષ્યદેહે નિયોજયેત્ ।
કેચિદ્વાગીશ્વરીરોનૌ પશું ન્યસ્યાત્રસંસ્કૃતિમ્ ॥
ગર્ભાધાનાદિકાઃ પઞ્ચ કુર્વન્તિ શિવવહ્નિવત્ ।
દત્વા યજ્ઞોપવીતિં ચ સ્વજાતી ચાભિમન્ત્રિતઃ ॥
શતં સાહસ્રમર્ધં વા જુહુયાત્ પૂર્ણયા સહ ।
શ્રુત્યર્ચાધ્યાનહોમાદેર્યોગ્યઃ સ્યાદમુના શિશુઃ ॥
પ્. ૫૫)
વ્રતિને તત્ર શિષ્યાય વ્રતાન્તાનિ સમર્પયેત્ ।
જટાભસ્મ ચ દણ્ડં ચ કૌપીનમુપવીતકમ્ ॥
સંપાદ્ય સંહિતામન્ત્રૈઃ ક્રમાદીશાદિમન્ત્રિતમ્ ।
નિવેદ્ય સ્થણ્ડિલેશાય કુમ્ભપાર્શ્વે નિધાય ચ ॥
શિવાજ્ઞયા જટાં બધ્વા તાનિ તસ્મૈ સમર્પયેત્ ।
કલાશક્તિપવિત્રાણુતત્ત્વમન્ત્રેશસંખ્યા ॥
જટા દેવસ્ય પુરતો બધ્નીયાચ્છિવમુચ્ચરન્ ।
ન શૂદ્રસ્ય જટાઃ કાર્યાઃ કુર્યાદેકામથાપિ વા ॥
નિષ્ઠાધિયાસતઃ પાશબદ્ધાદ્યાં કર્મકથ્યતે ।
મન્ત્રાણાં તર્પણં કૃત્વા કુર્યાન્મૂલાદિદીપનમ્ ॥
ત્રીન્ વારાન્ સ્વર્ણકૈર્બીજૈઃ હુંફડન્તૈઃ શિખાપુટૈઃ ।
પૂર્વોક્તલક્ષણં સૂત્રં ત્રિગુણં ત્રિગુણીકૃતમ્ ॥
પ્રોક્ષ્યાવેષ્ટ્યાસિવર્મભ્યાં શિખયા તતઃ ।
બધ્વા ધિષ્ઠ્યાસ્ય કુર્વીત પાદાઙ્ગુષ્ઠાન્તલમ્બિતમ્ ॥
પાશચ્છેદાદિકં સૂત્રે ન દેહે તન્મલાદિભિઃ ।
પાશૈરધિતં ધ્યાયેત્ સન્નિધિં સ્થાનમાત્મનઃ ॥
પ્રવિશ્ય નાડ્યા તં દેહં ચતુર્થ્યન્તં સતારકમ્ ।
વિશ્લેષાયોચ્ચરન્નામ હુંફડન્તં પ્રગૃહ્ય ચ ॥
પ્. ૫૬)
સુષુમ્નાં હૃત્પુટાં સૂત્રે નાડ્યાનન્યાનિ યોજયેત્ ।
સંપૂજ્યાવેષ્ટ્ય સન્નિધ્યૈર્જુહુયાદાહુતિત્રયમ્ ॥
શાન્ત્યાતીતાદિકાન્ પાશાન્ તત્ત્વલોકાદિગર્ભિણઃ ।
શિષ્યદેહાત્સમાદાય સૂત્રે સંયોજ્યતર્પયેત્ ॥
શિવશક્તિ ઉભે તત્ત્વે પદં પ્રણવમાદિકમ્ ।
શિવેશાનાસ્ત્રમન્ત્રાંશ્ચ વિસર્ગાન્તાન્ સુરાનપિ ॥
લોકાન ન શ્રિતાદીંશ્ચ નિવૃત્તિભુવનાન્તિમાન્ ।
કલાયાં શાન્ત્યતીતાયામન્તબહ્યાવલોક્યતામ્ ॥
હૃત્સંપુટાત્મબીજેન સ્વનામ્ના પ્રણવાદિના ।
હુંફડન્તેન વિશ્લેષ્ય ગૃહીત્વાઙ્કુશમુદ્રયા ॥
શિરસ્સૂત્રે નમોઽન્તેન સંયોજ્યભ્યર્ચ્ય વેષ્ટયેત્ ।
સ્વાહાન્તં સન્નિધાનાય જુહુયાદાહુતિત્રયમ્ ॥
શાન્તિસ્થાન્ કખગાન્ વર્ણાન્ માત્રૌ પરુષચર્મણિ ।
સદાશિવેશ્વરે તત્ત્વે શુદ્ધવિદ્યામનુક્રમાત્ ॥
નિત્યં યોગિનિ ઇત્યન્તો નેકાદશપદાનિ ચ ।
સદાશિવાદિપ્રભુણા પ્રાન્તાનિ ભુવનાનિ ચ ॥
લલાટાદ્ ગલપર્યન્તે સૂત્રે તામપિ યોજયેત્ ।
વિદ્યાયાં સપ્તતત્ત્વાનિ માયાદિપુરુષાવધિ ॥
પ્. ૫૭)
વર્ણાન્ સપ્ત ઘકારાદીન્ મન્ત્રૌ ઘોરશિવાત્મકૌ ।
ધ્યાનાહારપટાદીનિ પદાન્યપિ ચ વિંશતિઃ ॥
લોકાંશ્ચ ગહનેશાદીન્ સ્મરેત્ સર્વેન્દ્રિયાન્તિમાન્ ।
નાભ્યન્તે પૂર્વવત્સૂત્રે સંયોજ્યાભ્યર્ચ્ય હોમયેત્ ॥
ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાનિ પ્રકૃત્યાદિજલાવધિ ।
ટકારાદિમકારાન્તાન્ વર્ણાન્ વામશિરો મનુઃ ॥
શ્રીકણ્ઠાદ્યમરેશાન્તભુવનાનિ પદાન્યથ ।
પ્રથમદ્વયમારભ્ય મહાદેવપદાન્તિકમ્ ॥
મૂલોક્ત્યાદાય તાં સૂત્રે જાન્વન્તે પૂર્વવત્ ક્ષિપેત્ ।
પૃથ્વીતત્ત્વાક્ષવર્ણં ચ હૃત્સદ્યોજાતશમ્બરમ્ ॥
વીરભદ્રાદિકાલાગ્નિપર્યન્તભુવનાનિ ચ ।
સદ્ભાવેશ્વરપૂર્વાદિપદાનિ દ્રવિણાન્તિમમ્ ॥
નિસૃત્યન્તર્ગતં ધ્યાત્વા ગૃહીત્વા તાં ચ પૂર્વવત્ ।
જાન્વઙ્ગુષ્ઠાન્તિમે સૂત્રે સંયોજ્યાભ્યર્ચ્ય હોમયેત્ ॥
કર્માણિ મલશક્તિં ચ રોધશક્તિં ચ શાઙ્કરીમ્ ।
વિલોક્ય સૂત્રે સંયોજ્ય સન્નિધાનાહુતિર્યજેત્ ॥
સ્વાહાન્તૈસ્તર્પણં દીપ્તં હુંફડન્તૈઃ શિખાપુટૈઃ ।
દત્વાહુતિત્રયં કુર્યાદાજ્યેન યદિ વા તિલૈઃ ॥
પ્. ૫૮)
અસ્ત્રેણ હુંફડન્તેન વિશ્લેષાય સ્રુવાદિના ।
સન્તાડ્યાત્રાહુતીર્દત્વા નિવૃત્ત્યાદીન્ વિલોમતઃ ॥
શસ્ત્રેણ હુંફડન્તેન કલામન્ત્રેણ બન્ધયેત્ ।
પાશાન્ સ્વાવધિદેશેષુ રોચનાકૃતલક્ષ્મસુ ॥
જાનુનાભિગલસ્થાનેષ્વલિકબ્રહ્મરન્ધ્રયોઃ ।
છિદ્યન્તે ગ્રન્થિતઃ પાશાસ્ત હિ તત્સ્કન્ધસન્ધયઃ ॥
શરાવસંપુટે પુંસઃ પ્રણીતા સંપુટે સ્ત્રિયઃ ।
નિધાય પાશસૂત્રં તત્ કૃત્વા તત્પાતશોધિતમ્ ॥
નિવેશ્યસ્થણ્ડિલેશાય ગુપ્ત્યૈ ન્યસ્યેત્ ઘટાત્મિકે ।
સ્થણ્ડિલેશે ઘટે વહ્નૌ સ્વસ્તિ મુકુશા શિશુમ્ ॥
પ્રણામં કારયિત્વાન્તં બહિર્મણ્ડલકત્રયે ।
પઞ્ચગવ્યં ચરું દન્તકાષ્ઠં ચ શિવમન્ત્રિતમ્ ॥
ભસ્મ દત્વા યથા પૂર્વં દન્તકાષ્ઠસ્ય પાતને ।
અશુભે શાન્તિકં હોમમાચરેચ્છાન્તયેઽસિના ॥
કાયવાઙ્મનસો ભૂતશ્છિદ્રદોષનિવૃત્તયે ।
મૂલાઘોરાસિભિઃ કૃત્વા ક્રમાદ્ધોમં શતં શતમ્ ॥
મન્ત્રાણાં તર્પણં કૃત્વા શક્ત્યા પૂર્ણાં પ્રદાપયેત્ ।
સ્થણ્ડિલેશાય રોધાર્ઘ્યં દત્વા પાવકવર્ત્મના ॥
પ્. ૫૯)
કલશે તં સમારોપ્ય શુદ્ધાયામવરૌ તતઃ ।
દર્ભૈરસ્ત્રશતાલબ્ધૈર્ભોગિનઃ પૂર્વમસ્તકાન્ ॥
તત્રાસ્ત્રરક્ષિતં ગુપ્તં શિખયા ચ શિખં હૃદા ।
આરોપ્ય વર્મણશ્છાદ્ય વાસસા સ્વાપયેત્તતઃ ॥
રેખાસ્તિસ્રો બહિઃ કુર્યાદસ્ત્રજપ્તેન ભસ્મના ।
દત્વા બાહ્યબલિં પ્રાશ્ય પઞ્ચગવ્યં ચરું સ્વયમ્ ॥
સ્નાત્વા હુત્વા સમાચાન્તઃ સકલીકૃતવિગ્રહઃ ।
સ્વપેચ્ચ દર્ભશયયાયાં સ્વપ્નમાણવકં જપેત્ ॥
સદ્યોઽધિવાસને કાર્યં ન ચરું પ્રાશનાદિકમ્ ।
અધિવાસનવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
શુભાશુભસ્વપ્નવિધિઃ
પ્રાતઃ કૃતાહ્નિકઃ સ્વપ્નં શ્રુત્વા શિષ્યનિવેદિતમ્ ।
મઙ્ગલે મઙ્ગલં બ્રૂયાત્ કુર્યાચ્છાન્તિમમઙ્ગલે ॥
ગજસ્યારોહણં પઙ્કવારિરાશ્યાદિલઙ્ઘનમ્ ।
રાજોપકરણપ્રાપ્તિહેમરત્નાદિયોગિતામ્ ॥
સસ્યાભિલાપિસૂર્યાબ્જોન્દ્યાલોકાશ્ચ પ્રશસ્યતે ।
ખરાદ્યારોહણં પઙ્કસરિતાદિષુ મજ્જનમ્ ॥
પ્. ૬૦)
રક્તવસ્ત્રાદિયોગત્વં દ્રુમાદિપતનં નતઃ ।
અભ્યઙ્ગક્રોષ્ટકાકાદિદર્શનં ચ ન શસ્યતે ॥
ભૌમ્યં શુભેતરે સ્વપ્ને નિશારમ્ભેઽસિના શતમ્ ।
સહસ્રં ચ નિશાપ્રાન્તે નિશીથે શતપઞ્ચકમ્ ॥
કૃત્વા નૈમિત્તિકાં પૂજાં ચારાદિગુરુપશ્ચિમામ્ ।
મણ્ડલે સ્થણ્ડિલે વાથ પૂર્વપશ્ચિમમર્ચયેત્ ॥
કરણ્યા મણ્ડલં મધ્યે સૂત્રયેત્ ઘટિકાયુજા ।
ચતુરશ્રં વિધાયાત્ર વિધિનાથ દ્વિહસ્તકમ્ ॥
મધ્યેઽષ્ટતત્ત્વદ્વાત્રિંશત્ કેસરં કરમાનકમ્ ।
વ્યોમરેખાવૃતં પદ્મં વિદધ્યાન્ન ચ પિઞ્છકમ્ ॥
વેદભક્તેધેકણ્ઠાર્ધે ચતુર્વ્રતાનિ કારયેત્ ।
પ્રથમે કર્ણિકાપીતનીલબીજૈરલઙ્કૃતઃ ॥
પીતરક્તસિતાગ્રાણિ કેસરાણિ દ્વિતીયકે ।
તૃતીયે દલસન્ધિઃ સ્યાચ્ચતુર્થે ચ દલાગ્રકમ્ ॥
વ્યોમરેખાસિતાવૃત્તદલાનિ ધવલાનિ ચ ।
પીઠકૈકાઙ્ગુલં કુર્યાચ્ચિત્રગોત્રોપશોભિતમ્ ॥
રક્તં ઘ્રિનીલકીલં ચ પદ્માર્ધાદ્વિશિખા સિતા ।

તત્પ્રમાણચતુર્દ્વારે રેખાસ્તિસ્રસ્તતો બહિઃ ॥
પ્. ૬૧)
એકાઙ્ગુલપૃથૂત્સેધરેખાદ્યાઃ સાત્ત્વિકી સિતા ।
અપરે રક્તકૃષ્ણે દ્વે યવો ને ચ યવાન્તરે ॥
ભુક્તયે મુક્તયસ્તિસ્રઃ સમાયૈવ પ્રકીર્તિતાઃ ।
શાનિપિષ્ટૈઃ સિતારક્તધાતુનાથ હરિદ્રયા ॥
પીતા દગ્ધયવૈઃ કૃષ્ણનીલં શમ્યાદિપત્રજા ।
સંપ્રોક્ષ્ય હૃચ્છતાલબ્ધે ગુપ્તે તત્ર શિવં યજેત્ ॥
વિદ્યેશગણલોકેશાંશ્ચાસ્ત્રાન્ પીઠાન્ બહિર્યજેત્ ।
ઇષ્ટ્વાગ્નિસશિવં કુર્યાત્ પૂર્ણાયાં મન્ત્રતર્પણમ્ ॥
હુત્વા સહસ્રં મૂલેન બ્રહ્માંશૈશ્ચ દશાંશતઃ ।
કૃતં નિવેદ્ય દેવાય શિષ્યાનુગ્રહણા યતઃ ॥
પ્રાર્થ્યન્તે ન કૃતાનુજ્ઞો દક્ષિણે મણ્ટપાદ્બહિઃ ।
મણ્ડલે પૂર્વવચ્છિષ્યં સ્થાપયેત્ પ્રણવાસને ॥
નિરીક્ષ્ય પ્રોક્ષ્ય સન્તાડ્ય ભસ્મનોલ્લિખ્ય બર્હિષા ।
શિવીકૃત્યશિવીહસ્તમસ્તકે ન્યસ્ય સમર્ચયેત્ ॥
બદ્ધનેત્રાં પ્રવેશ્યાગ્રાં નીત્વા શમ્ભોઃ પ્રદક્ષિણમ્ ।
સ્રજતાસાંજલૌ કૃત્વોદઙ્મુખસ્ય વિલોચને ॥
ઉદ્ઘાટ્ય દર્શયેદ્દેવં સમન્ત્રં પાતયેત્સ્રજમ્ ।
તત્પાતસ્થાનમત્રાદ્યં નામ શિષ્યસ્ય કારયેત્ ॥
પ્. ૬૨)
શિવાન્તિકં દ્વિજેન્દ્રસ્ય ગણાન્તં ચ પરસ્ય તુ ।
સમયસ્થસ્ય નાન્યસ્ય પુષ્પં કુમ્ભાનલાત્મસુ ॥
દાપયિત્વા સમીપેઽગ્નૌ સ્થાપયેદાત્મદક્ષિણૌ ।
નાડીસન્ધાદિકં કૃત્વા પાશસૂત્રં પ્રલમ્બયેત્ ॥
શિષ્યદેહે સ્વદેહેઽગ્નૌ મણ્ડલે કલશેઽપિ ચ ।
વિલોક્ય શોદ્ધ્યમધ્વાનં વ્યાપકં ચાપરાર્ચનમ્ ॥
સંભાવ્યાન્યોન્યસંધાનં મૂલેન જુહુયાચ્છતમ્ ।
આધારશક્તિમાદાય વહ્નૌ સંપૂજ્ય તર્પયેત્ ॥
સંહારેણ તતો વ્યાપ્તિં નિવૃત્તેરવલોકયેત્ ।
એકમેવાવનીતત્ત્વં લોકં ચાષ્ટોત્તરં શતમ્ ॥
રુદ્રૈઃ સમાનનામાનિ ભુવનાનીહ સર્વશઃ ।
કાલાગ્નિરથકૂશ્માણ્ડહાટકબ્રહ્મકેશવૌ ॥
રુદ્રશ્ચેતિ બિસેતાનિ ભુવનાન્યણ્ડમધ્યતઃ ।
વહિઃ પ્રાચ્યાદિદિક્ષ્વસ્ય લોકો દશદશ સ્થિતાઃ ॥
કપાલીશધ્વજોબુદ્ધો વજ્રદેહપ્રમર્દનઃ ।
વિભૂતિરવ્યયઃ શાસ્તા પિનાકી ત્રિદશાધિપઃ ॥
અગ્નિરુદ્રો હુતાશી ચ પિઙ્ગલઃ ખાતકો હરઃ ।
જ્વલનો દહનો બભ્રુર્ભસ્માન્તકક્ષયાન્તકઃ ॥
પ્. ૬૩)
પઞ્ચાન્તકઃ પઞ્ચશિખઃ કપર્દી મેઘવાહનઃ ।
નિધીશો રૂપવાન્ ધન્યો સૌમ્યદેહો જટાધરઃ ॥
લક્ષ્મીધૃગ્રત્નધૃક્છ્રીધૃક્ પ્રાસાદશ્ચ પ્રકામતઃ ।
વિદ્યાધિપેશઃ સર્વજ્ઞો જ્ઞાનધૃગ્વેદપારગઃ ॥
સુરેશશર્વો જ્યેષ્ઠશ્ચ ભૂતબાલો બલિપ્રિયઃ ।
વૃષો વૃષધરોઽનન્તઃ ક્રોધનો મરુતાશનઃ ॥
ગ્રસનોદુમ્બરીશશ્ચ ફણીન્દ્રો વજ્રદંષ્ટ્રિણઃ ।
શમ્ભુર્વિભુર્ગુણાધ્યક્ષસ્ત્ર્યક્ષસ્ત્રિદશેશ્વરઃ ॥
* * * વિવાહશ્ચ નભોલિપ્સુર્વિચક્ષણઃ ।
મૂર્ધ્નિક્રોશતરુદ્રાશ્ચ વીરભદ્રસ્તદૂર્ધ્વતઃ ॥
અન્તિમપ્રણવાદ્વાનિ પદાન્યષ્ટૌ ચ વિંશતિઃ ।
નમો નમઃ ઓં શિવાય નમો નમઃ ॥
સર્વદઃ શર્વશિવસૂક્ષ્મસૂક્ષ્મ શબ્દશબ્દજ્ઞાન જ્ઞાન પિઙ્ગ
પિઙ્ગ પતઙ્ગ પતઙ્ગ તુરુ તુરુ સાક્ષિ સાક્ષિ સુ પૂર્વસ્થિત પૂર્વસ્થિત
અસ્તુતાસ્તુ અનાર્ચિતાર્ચિત બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રપરસર્વસાન્નિધ્યકર
સર્વભૂતસુખપ્રદ ભવોદ્ભવ શર્વ શર્વ પ્રથમ પ્રથમ મુઞ્ચ
મુઞ્ચ યોગાધિપતયે મહાતેજ સદ્ભાવેશ્વર મહાદેવ ।
પ્. ૬૪)
અજાતહૃદયૌ મન્ત્રૌ ક્ષવર્ણં ચાધ્વપઞ્ચકમ્ ।
વ્યાપ્તિં નિવૃત્ત્યા સંભાવ્ય નમોઽન્તેન નિજાણુના ॥
સૂત્રાદાદાય તાં વહ્નૌ કાલાન્તે નૈવ યોજયેત્ ।
સંપૂજ્ય સન્નિધૌ દદ્યાત્ સ્વાહાન્તેનાહુતિત્રયમ્ ॥
તત્રસ્થાનિ ચ કર્માણિ પ્રકૃતિં યુગપત્ સ્મરેત્ ।
કર્મારબ્ધં તનોરન્યં મુમુક્ષોસ્તુ વિશોધયેત્ ॥
પ્રાક્ કર્મકામ્યં ચ ધર્મસાધકસ્ય વિશોધયેત્ ।
હૃદબ્રહ્માણમાવાહ્યભ્યર્ચ્ય દત્વાહુતિત્રયમ્ ॥
સ્વાધિકારેઽનુજાનીહિ પશોર્દીક્ષમિતીરયેત્ ।
યોનિરનેકસંકલ્ય તત્ર વાગીશ્વરી * * ॥
તદ્વ્યાપિકાં સમાવાહ્ય પૂજયિત્વાહુતિત્રયમ્ ।
દત્વા પ્રાર્થ્ય મહેશાનં શિષ્યસંયોજનં પ્રતિ ॥
પ્રોક્ષ્યાસ્ત્રેણ પશું તેન સપુષ્પં હૃદિ તાડયેત્ ।
રેચકેન પ્રવિશ્યાસ્ય દેહે વિશ્લેષ્ય ચાસિના ॥
વિયોગો જ્યેષ્ઠધા કાર્યઃ પશો યોનિષુ યોજનમ્ ।
વામયા શિવશક્ત્યાથ રૌદ્રોદ્ધારશ્ચ સર્વદા ॥
દ્વાદશાન્તં સ્મરન્મૂલં નીત્વા તં ઘૃણિમુદ્રયા ।
હૃત્સંપુટં સમાદાય બીજેન દ્વાદશાન્તતઃ ॥
શેષં ગ્રન્થાન્તરે દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
શુભમસ્તુ । શ્રીગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓં ॥
શ્રીસામ્બશિવાય નમઃ ॥
વ્યાખ્યાનમ્ ॥
શિવં શિવત્વસંપ્રાપ્તિકારણં કરુણાનિધિમ્ ।
પ્રણમામિ ગણેશં ચ ગુરુસંજ્ઞં શિવં તતઃ ॥
શ્રીકાલોત્તરભેદેષુ ચતુશ્શતિકસંજ્ઞિતમ્ ।
સંપ્રદાયેન ગર્ભેણ વિવૃતં ગુરુભિઃ પુરા ॥
સર્વજ્ઞાનોત્તરાદીનિ શાસ્ત્રાણિ વ્યાકૃતાનિ ચ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રસંજ્ઞ ચ પદ્ધતિશ્ચ ક્રિયાક્રમે ॥
રચિતં ગુરુભિઃ પૂર્વં પઞ્ચાવરણસંજ્ઞિતમ્ ।
સ્તોત્રં ચ તેન રચિતં ધ્યાનશાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રપદ્ધત્યાઃ પ્રણેતારં ગુરુત્તમમ્ ।
પ્રણિપત્ય વિધાસ્યામિ ટીકામસ્યાસ્ત્વપેક્ષિતે ॥
અસ્યાં તુ યાન્યનુક્તાનિ સૂર્યાર્ચાદીનિ સન્તતૌ ।
ક્રિયમાણાનિ ચાત્રૈવ કર્માણ્યપિ વદામ્યહમ્ ॥
તત્રાયમાદ્યશ્લોકઃ - શિવં શિવત્વસંપ્રાપ્તિકારણમિતિ । શિવત્વં
નામાત્મનઃ સર્વજ્ઞતાદિવિશિષ્ટં સ્વદૃક્ક્રિયારૂપં તસ્ય
પ્રાપ્તિરભિવ્યક્તિસ્તસ્યાં કારણં દીક્ષાદિના નિમિત્તં શિવં
પ્રણમ્ય મૃગેન્દ્રાગમમિતિ શિવભેદેષુ પ્રથમભૂતસ્ય
શ્રીમત્કામિકભેદસ્ય શ્રીમન્મૃગેન્દ્રશાસ્ત્રસ્ય પદ્ધતિઃ
ક્રિયાદિભેદભેદેનેતિ । અત્ર ક્રિયાશબ્દેન શૌચાચમન-
પ્. ૬૬)
સ્નાનસન્ધ્યાવન્દનપૂજાહોમાદિરુચ્યતે । આદિશબ્દેન યોગચર્યે ગૃહ્યેતે
। એતેષાં ક્રિયાદીનાં ભેદેન તન્ત્રાણાં શાસ્ત્રાણાં ભેદઃ સ્મૃતો
યતઃ । ન તુ જ્ઞાનભેદાચ્છાસ્ત્રભેદં જ્ઞાનભેદસ્તુ
પાશુપતાન્યતન્ત્રત્વે પ્રયોજકમ્ । દશાષ્ટદશભેદભિન્નસ્ય
શિવભેદરુદ્રભેદેન પ્રસિદ્ધસ્ય સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રસ્ય શ્રોત્રભેદાત્
પરમ્પરયા વક્તૃભેદાચ્ચ ભેદેઽપિ પ્રમેયવિષયે ત્વૈકમત્યમેવ
યથોક્તં શ્રીમત્કિરણે -
ભેદાન્તરાણિ સર્વાણિ મહાન્તિ ન મહાન્ત્યપિ ।
દીક્ષાસંપ્રત્યયાર્થાનિ સિદ્ધિમુક્તિફલાનિ ચેતિ ॥
અન્યૈરપ્યુક્તમ્ - સર્વશાખાપ્રત્યયમેકં કર્મ નેતિ ચ ।
તસ્માત્તન્ત્રાનુષ્ઠાયિનાં તત્તત્તન્ત્રોક્તમેવ કર્મ કર્તવ્યમ્ । યથા
કલ્પસૂત્રાદિષુ તત્ર ક્રિયાભેદાત્તન્ત્રભેદો યથા
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રાગ્નિસંસ્કારપ્રકરણે -
દર્ભૈરાછાદ્ય સંસ્કારાન્ કુર્યાદ્બદ્ધાસ્ત્રકઙ્કણઃ ।
તતઃ સદ્યાદિભિર્મન્ત્રૈર્ગર્ભાધાંનાદિસિદ્ધયે ॥
પઞ્ચ પઞ્ચાહુતીર્દદ્યાદ્ધૃદાર્ચનસમન્વિતમ્ ।
ઇત્યસ્મિન્ શાસ્ત્રે હૃદયમન્ત્રેણ ગર્ભાધાનાદીનાં પઞ્ચાનામપિ
સંસ્કારાણામવિશેષેણાર્ચનં સદ્યોજાતાદિભિઃ
પ્. ૬૭)
પઞ્ચભિર્બ્રહ્મભિઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચપઞ્ચાહુતય ઉક્તાઃ ।
શ્રીમત્કિરણે -
ગન્ધાદ્યૈરર્ચ્ય સદ્યેન હૃદા દત્વાહુતિત્રયમ્ ।
ગર્ભાધાધે કૃતે પુંસ્ત્વમિત્યાદિના સદ્યાદિભિર્બ્રહ્મભિરર્ચનં
હૃદયાદિભિઃ પ્રતિસંસ્કારમાહુતિત્રયં ચ ઉક્તમ્ । ઇતિ
ક્રિયાભેદાત્તન્ત્રભેદઃ યોગભેદાત્તન્ત્રભેદઃ
શ્રીમત્કિરણે -
પ્રત્યાહારસ્તથા ધ્યાનં પ્રાણાયામોઽથ ધારણા ।
તર્કશ્ચૈવ સમાધિશ્ચ યોગાઙ્ગાનિ સ્થિતાનિ ચ ॥
ઇત્યત્ર પ્રાણાયામ પ્રત્યાહારધારણા
તત્સમાધિધ્યાનાત્મકષડઙ્ગો યોગ ઉક્તઃ । શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે તુ
પ્રાણાયામાદ્યનુષ્ઠાનાર્જિતાક્ષત્વં શનૈઃ શનૈઃ રિત્યસ્ય સૂત્રસ્ય
વૃત્તિઃ । વક્ષ્યમાણલક્ષણપ્રાણાયામાદ્યં
પ્રાણાયામાદ્યઙ્ગસપ્તકાભ્યાસાજ્જિતેન્દ્રિયત્વમિત્યાદિના
સપ્તાઙ્ગયોગ ઉક્તઃ । ઇતિ યોગભેદાત્ તન્ત્રભેદઃ । ચર્યાભેદસ્તુ
શ્રીમત્કિરણે ।
અન્તેષ્ટિપ્રકરણાન્તે -
એકોદ્દિષ્ટં યદત્રોક્તં કાર્યમાવાહનં વિના ।
શિવશ્રાદ્ધાદિકં શ્રાદ્ધં પ્રોક્તમેતત્સમાસતઃ ॥
પ્. ૬૮)
ઇત્યાદિના શિવશ્રાદ્ધાન્તં કર્મોક્તમ્ ।

શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે તુ શિવશ્રાદ્ધમુક્ત્વા તદનન્તરં ગોત્રશક્રં
મણ્ડલે ત્રીણિ તતઃ પાત્રાણિ વિન્યસેદિત્યાચમનાર્ઘ્યદાનપર્યન્તં
કર્મોક્તમ્ । ઇતિ ચર્યાભેદાત્તન્ત્રભેદઃ । એવં તન્ત્રાન્તરોક્તાનિ કર્માણિ
સર્વથૈવ કિં ન કર્તવ્યં ન શબ્દસામર્થ્યાદિતિ ।
શબ્દસામર્થ્યાદર્થસામર્થ્યાદ્વસ્તુશક્ત્યા વા યત્પ્રાપ્તં તત્
કર્તવ્યમેવ । તત્ર શબ્દસામર્થ્યં નમ સપ્રકારસ્ય હોમસ્ય
વિધાનેઽપિ અગ્ન્યાશ્રયસ્ય કુણ્ડસ્ય
વિધાનાદ્યન્યસંહિતોક્તકુણ્ડલક્ષણસ્ય ગ્રહણમ્ । અથ સામર્થ્યં તુ
અગ્નિસંસ્કારાણામન્યતમુક્ત્વા સર્વેષામનુક્તત્વેઽપ્યનુક્તાનાં
સંસ્કારાણાં સંહિતાન્તરાત્ ગ્રહણમ્ । વસ્તુશક્તિરપિ
નિરીક્ષણપ્રોક્ષણાદીનાં વક્ત્રૈકીકરણાન્તાનાં સર્વેષાં
સંસ્કારાણાં વિધાનેઽપિ સર્વસંસ્કારપૂરણરૂપાયાઃ
પૂર્ણાયા અનુક્તત્વેન પૂર્ણાહુતેઃ સંહિતાન્તરાત્ ગ્રહણમ્ । એવં
શબ્દસામર્થ્યાર્થસામર્થ્યવસ્તુશક્તીનાં લક્ષણમ્
શ્રીમદ્રૌરવવૃત્તિવિવેકાદિનાવગમ્ય લિખિતમ્ । પ્રાતરુત્થાયેત્યાદિના
નિત્યાનુષ્ઠાનક્રમઃ કથ્યતે । શૃઙ્ગાટકં ચતુષ્પથં કીર્તિઃ
પઙ્કઃ બ્રાહ્મીં સન્ધ્યાં વિચિન્ત્યાસ્ત્રમિતિ બ્રાહ્મણાદિત્રયં
પ્. ૬૯)
સ્માર્તોક્તસંધ્યાવન્દનતઃ પરં પારમેશ્વરમસ્ત્રં
શાસ્ત્રોક્તક્રમેણ ધ્યાયન્નસ્ત્રગાયત્રીમન્ત્રેણ સૂર્યમણ્ડલે
ત્રિર્જલાઞ્જલિં પ્રક્ષિપ્ય જપં ચ કુર્યાત્ । શૂદ્રસ્તુ બ્રાહ્મીં સન્ધિં
વિહાયાન્યત્ કુર્યાત્ । વિધિસ્નાનસમયે તીર્થં સંગૃહ્ય તોયત ઇતિ
ગઙ્ગાસારસ્વતાદિ તીર્થાકર્ષણં કર્તવ્યમ્ । નાત્ર
તીર્થત્વેનાકર્ષણીયમ્ । ગઙ્ગાદિપ્રવાહકં કિં તુ અધ્યાત્મનિ
દ્વાદશાન્તાવસ્થિત શિવચન્દ્રમંક્ષુબ્ધાનિ બિન્દુવિભૂષિતાનિ
તીર્થાનિ તત્ર ગાઙ્ગં પિઙ્ગલાપ્રવાહપ્રાપ્તમિડાં પ્રવાહપ્રાપ્તં
સારસ્વતં તુ મધ્યનાડીપ્રવાહપ્રાપ્તં તાન્યેવાત્રાધ્યાત્મનિ તાન્
સકલપ્રવાહાનુરૂપં કલ્પયેત્ । તથોક્તં ભોજરાજેન તન્ત્રોક્તં
અન્યદપિ કર્તવ્યા આગ્નેયયાધારણયા તોયં શોષયિત્વામૃતધારણયા
પુનરાપૂર્ય શિવજપ્તમૃદ્ભાગેન બાહુભ્રમણાજ્જલમાવૃત્ત્ય
શિવતીર્થમેતદિતિ કલ્પયેદિતિ તીર્થં સંકલ્પ્ય તજ્જલેન
મૂલબ્રહ્માઙ્ગશિવગાયત્રીભિઃ કુમ્ભમુદ્રયા સ્વશિરસ્યભિષેકં
કર્તવ્યમ્ । એવં સ્નાત્વા અનન્તરમાગ્નેયં પરં સ્નાનમિતિ તત્ર ભસ્મ
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યુક્તેષુ કલ્પાદિષ્વન્યતમં
એતત્સ્નાનસમયે
નિવૃત્ત્યાદિકલામન્ત્રૈર્મૂલબ્રહ્માઙ્ગૈશ્ચાભિમન્ત્રણમપિ કર્તવ્યં
નિત્ય-
પ્. ૭૦)
દ્વયમિતિ વારુણભસ્મસ્નાને પૂરણકુમ્ભકરેચકપૂર્વં
પ્રાણાયામત્રયં મૂલમન્ત્રોચ્ચારેણ કર્તવ્યમ્ ।
સન્ધ્યાવન્દનસમયે સન્ધ્યાં વન્દતેતિ અત્ર સન્ધ્યાધ્યાનમ્ ।
સકલનિષ્કલભેદો દ્વિવિધમ્ । તત્ર સમયિ વિશિષ્ટસમયિવિષયે સકલં
પુત્રકાદિવિષયેઽધ્યાત્મનિ હૃદ્બિન્દુબ્રહ્મરન્ધ્રપરસ્થાનેષુ નિષ્કલં
તત્ર સકલધ્યાનં -
બ્રહ્માણીં વૈષ્ણવીં રૌદ્રીં રક્તાં શુક્લાં સિતેતરામ્ ।
પ્રાતર્મધ્યાહ્નસાયાહ્ને સન્ધ્યાં ધ્યાયેદનુક્રમાત્ ॥
રક્તભૂષામ્બરારક્તાં જટાયજ્ઞોપવીતિનીમ્ ।
હંસપદ્માસનાસીનાં ચતુર્વક્ત્રાં ચતુર્ભુજામ્ ॥
સ્રુગક્ષમાલિનીં દક્ષે વામે દણ્ડકમણ્ડલામ્ ।
બ્રાહ્મીમષ્ટદિશં ધ્યાયેત્પ્રાતસ્તારકિતેઽમ્બરે ॥
શુક્લામ્બરધરાં શુક્લાં વનમાલોપવીતિનીમ્ ।
તાર્ક્ષ્યપદ્માસનાસીનામુદ્ભિન્નનવયૌવનામ્ ॥
શઙ્ખચક્રધરાં વામે દક્ષિણે સગદાભયામ્ ।
ધ્યાયેન્મધ્યન્દિને દેવીં વૈષ્ણવીં સર્વભૂષણામ્ ॥
નીલોત્પલદલાભાસાં કિઞ્ચિચ્ચલિતયૌવનામ્ ।
ચતુર્ભુજાં ત્રિણેત્રાં ચ જટાખણ્ડેન્દુમણ્ડિતામ્ ॥
પ્. ૭૧)
ત્રિશૂલાક્ષધરાં દક્ષે વામે સાભયશક્તિકામ્ ।
રૌદ્રીં ધ્યાયેદ્વૃષાગ્રસ્થાં કાલેઽર્ધાસ્તમિતારુણે ॥
કૃષ્ણાજિનધરાઃ સર્વાઃ સાક્ષિણ્યઃ સર્વકર્મણામ્ ।
તત્પ્રભામણ્ડલાભોગપ્રવિષ્ટાં સ્વતનું સ્મરેત્ ॥
નિષ્કલધ્યાનમ્ -
જ્ઞાનિનાં પરમાઃ સન્ધ્યાશ્ચતસ્રોઽભિદધેઽધુના ।
એકૈવાનેકતાં યાતિ શિવશક્તિરુપાધિતઃ ॥
મૃણાલતન્તુવત્તન્વી રક્તા શુક્લા સિતેતરા ।
તુર્યા ત્વરૂપા કૃષ્ણા વા યા નિશીથે વિભાવ્યતે ॥
હૃદ્બિન્દુબ્રહ્મરન્ધ્રેષુ પરે ચૈતાઃ ક્રમાત્ સદા ।
તિસ્રઃ સત્ત્વાદિસંયુક્તાઃ ચતુર્થગુણવર્જિતેતિ ॥
જલં વજ્રશિલાપૃષ્ઠે ક્ષિપ્તે તદઘમર્ષણમ્ ।
ઇત્યત્ર જલક્ષેપો નૈરૃત્યાં દિશિ કર્તવ્યઃ । ધ્યાત્વા સદાશિવમિતિ
મૂલમન્ત્રાર્ઘ્યાઞ્જલિદાનાત્ પૂર્વમેવ
શિવગાયત્ર્યાર્ઘ્યાઞ્જલિત્રયં કૃત્વા જપશ્ચ કર્તવ્યઃ ।
પશ્ચાચ્છિવમન્ત્રેણ સ્વાહાન્તેનાર્ઘ્યં દત્વા મૂલબ્રહ્માઙ્ગાનિ
સકૃજ્જપેત્ । મન્ત્રદેવતાદીનાં તર્પણં ભોજરાજપદ્ધત્યુક્તક્રમેણ
વા ઉત્તૂઙ્ગશિવપદ્ધત્યુક્તક્રમેણ વા કર્તવ્યમ્ । સૂર્યમૂલમન્ત્રેણ
તદ્ધ્યાનપૂર્વં જલાઞ્જલિત્રયં કૃત્વા જપં ચ
પ્. ૭૨) કુર્યાદ્રક્તપુષ્પાદિભિર્યજેદિત્યનેન સૂર્યપૂજાયાઃ
સૂચિતત્વાદનન્તરં સૂર્યપૂજા અસ્ત્રશોધિતેઽર્ઘ્યપાત્રે
બિન્દુપ્રસૃતરક્તવર્ણપીયૂષતોયાક્ષતાદિભિરઘ્યપાત્રં સંપૂર્ય
મૂલમન્ત્રેણ સંપૂજ્ય સ્વાહાન્તેન મૂલેન દર્શનાર્ઘ્યં દત્વા
પશ્ચાત્ પૂજયેત્ । પૂજાયા સકલીકરણે કરન્યાસે હૃદયમઙ્ગુષ્ઠે
ન્યસ્ય શિરશ્શિખાકવચાસ્ત્રાણિ કનિષ્ઠાદિતર્જન્યન્તં ન્યસેત્ ।
એવમુત્તુઙ્ગશિવપદ્ધતાવૃત્તં
સકલીકરણાનન્તરમસ્ત્રપાત્રશુદ્ધિં કૃત્વા પૂર્વવત્તોયાદિના
પ્રપૂર્ય યન્ત્રિકાયામસનં સંપૂજ્ય મૂર્તિને
મૂલહૃદયશિરશ્શિખાકવચાસ્ત્રાણિ પાત્રે સંપૂજ્ય એતૈઃ
સર્વૈશ્ચાભિમન્ત્ર્ય રક્ષાવકુણ્ઠને ચ કૃત્વા વૌષડન્તમૂલેન
ધેનુમુદ્રયામૃતીકૃત્ય મહામુદ્રયા પ્રરોચ્ય એતજ્જલેન દ્રવ્યસ્થાનાનિ
સંપ્રોક્ષ્ય પૂર્વાભિમુખો ભૂત્વા પૂજયેત્ । તત્રાત્મનો
દક્ષિણવામશાખયોર્દણ્ડપિઙ્ગલદ્વારપાલૌ ઐશાનાગ્નેયકોણસ્થૌ
ગણપતિગુરુ પાથો ઉદુમ્બરોઽસ્ત્રં ચ વક્ષ્યમાણધ્યાનપૂર્વં
પૂજયેત્ । દણ્ડિને ધ્યાનં -
દણ્ડિ તદ્દક્ષિણે ગૌરસ્સુકૂર્ચસ્થૂલતુન્દિલઃ ।
મષિભાજનલેખિન્યૌ ધારયન્ હસ્તયોર્દ્વયોઃ ॥
પ્. ૭૩)
પિઙ્ગલો વામપાર્શ્વે તુ પ્રતીહારશ્ચ દણ્ડહૃત્ ।
ઇતિ લક્ષણસમુચ્ચયે ।
લડ્ડુકાક્ષમાલાન્વિતવામહસ્તં સ્વદન્તકુઠારાન્વિતદક્ષિણહસ્તં
બદ્ધપદ્માસનં રક્તવર્ણં ધ્યાત્વા ગણપતિં પૂજયેત્ । ગુરું ચ
જટામકુટાન્વિતં સંયોગપટ્ટધૃતબ્રહ્મસૂત્રં નાભિસ્થલોપરિ
યોગમુદ્રાન્વિતં રક્તવર્ણિનં ધ્યાત્વા પૂજયેત્ । અનન્તરં
શ્વેતપીઠમધ્યે પ્રભૂતાસનં સંપૂજ્ય વિમલસારાનારાધ્ય
પરમસુખાખ્યાન્ સિંહાસનપાદુકાનાગ્નેયનૈ-
ઋતવાયવ્યૈશાનકોણેષુ સિતરક્તપીતહરિતે સિંહાકૃતીનન્યોન્યં
પૃષ્ઠદર્શિન્યશ્ચ ધ્યાત્વાર્ચયેત્ ।
કન્દબીજાઙ્કુરનાલપદ્મદલકેસરકર્ણિકાશ્ચ મધ્યે પૂજયેત્ ।
પૂર્વાદિદલેષુ દીપ્તાદ્યષ્ટશક્તિઃ કર્ણિકાંશેન ભાગે
સર્વતોમુખીં ચ પૂજયેત્ । એતાસાં ધ્યાનં -
રક્તા કલ્પા લલિતાંસ્સુવેષાસ્સિન્દૂરાભાનવવયસઃ શક્તયસ્તાઃ ।
પત્રાગ્રસ્થા નવમીં કર્ણિકાયાં દીપ્તાદ્યાસ્ય દ્વિભુજા વન્દનીયાઃ
॥
દાડિમીકુસુમાભાસસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।
વામહસ્તારવિન્દાશ્ચ દક્ષિણે ધૃતચામરાઃ ॥
પ્. ૭૪)
એવં ધ્યાત્વા સંપૂજ્ય કર્ણિકામધ્યે
ધવલામ્ભોરુહરૂપમર્કાસનં મયા તત્ત્વાન્તવ્યાપ્તિકં ધ્યાત્વા
તદુપરિ સંપૂજ્ય તદુપરિ રક્તવર્ણવર્તુલતેજોબિમ્બમધ્યસ્થં
રક્તવાસસં
સર્વાભરણભૂષિતમંસાસક્તસ્ફુટશ્વેતસનાલપઙ્કજપાણિદ્વય-
દ્વિભુજં સર્વલક્ષણસંપન્નં સઞ્ચિન્ત્ય ખષોત્કમન્ત્રેણ
બદ્ધપુષ્પાઞ્જલિસ્સદરશિવતત્ત્વાન્તવ્યાપ્તિકાં ધ્યાત્વા મૂર્તિં
પૂજયેત્ । નેત્રમન્ત્રેણ નેત્રયોર્નેત્રસંપૂજ્ય ગોવિષાણમુદ્રાં ચ દત્વા
મૂલમન્ત્રેણ માયા સદેશશક્ત્યન્તં
શિવાશિવોષ્ણરોચિષામિત્યુક્તત્વાચ્છક્તિતત્ત્વાન્તવ્યાપકં
મૂલમન્ત્રમુચ્ચાર્ય લલાટક્ષ સ્ફુરદરુણબિન્દુમઞ્જલૌ

વિચિન્ત્યાવાહ્યાવાહિન્યા તન્મૂર્તૌ વ્યાપકં સંસ્થાપ્ય સન્નિધાન્યા
સન્નિધાપ્ય નિષ્ઠુરયા નિરોધ્ય સન્નિધાનાર્ઘ્યં દત્વા સ્વાગતં
ચોક્ત્વા હૃદયશ્શિખાકવચાસ્ત્રાણિ સ્વેષુ સ્થાનેષુ સ્તનમધ્યે કવચં
પાણ્યોરસ્ત્રં ચ સંપૂજ્યાસ્ત્રમન્ત્રેણ દિગ્બન્ધં કૃત્વા
કવચેનાવકુણ્ઠ્ય વૌષડન્તમૂલેન ધેનુમુદ્રાં મહામુદ્રાં ચ
પ્રદર્શ્ય પદ્મમુદ્રાં બિમ્બમુદ્રાં ચ પ્રદર્શ્ય પાદયોર્નમોઽન્તેન
મૂલેન પાદ્યં સ્વધાન્તેનાચમનીયં સ્વાહાન્તેનાર્ઘ્યં
વૌષડન્તેન દૂર્વાપુષ્પાક્ષતાનિ ચ દત્વા
પ્. ૭૫)
ધૂપદીપાચમનીયાર્ઘ્યાણિ દત્વા સંસ્નાપ્ય
સંપૂજ્યપાદ્યાચમનીયાર્ઘ્યાણિ દત્વા મૂલયુક્તેન તત્ત્વત્રયેણ
પુષ્પાઞ્જલિત્રયેણ સંપૂજ્ય હૃદયાદિસ્થાનેષુ
હૃદયાદિમન્ત્રૈર્લયાઙ્ગં સંપૂજ્યાર્ઘ્યં દત્વા
ભોગાઙ્ગપૂજાર્થં વિજ્ઞાપ્ય
હૃદયાદિમૂર્તિપ્રદેશાદ્ધૃદયાદિન્યાવાહ્યાગ્નેયેશાનનૈ-
ઋતવાયવ્યદલેષુ પશ્ચિમદલે નેત્રં પૂર્વાદિચતુર્દલેષ્વસ્ત્રં ચ
પૂજાપ્રદેશાદ્ધૃદયાદિન્યાવાહયેત્ । એતેષાં ચ સ્વૈર્મન્ત્રૈરર્ઘ્યં
દત્વા ભગવતે બિમ્બમુદ્રાં પદ્મમુદ્રાં
હૃદયશિરશ્શિખાકવચેભ્યઃ ધેનુમુદ્રાં નેત્રાભ્યાં
ગોવિષાણમસ્ત્રસ્ય ત્રાસનીં ચ દત્વા મૂલેન પરમીકરણં ચ કૃત્વા
મહામુદ્રાં પ્રદર્શ્ય પૂર્વાદિચતુર્દલેષુ
સોમબુધબૃહસ્પતિશુક્રાનાગ્નેયાદિકોણેષુ
અઙ્ગારશનૈશ્ચરરાહુકેતૂંશ્ચ સંપૂજયેત્ । એતેષાં ધ્યાનં -
સૌમ્યાનિ રક્તવર્ણાનિ વદનાબ્જકરાણિ ચ ।
ભૂષિતાનિ દ્વિહસ્તાનિ ભાનોરઙ્ગાનિ ભાવયેત્ ॥
દંસ્ટ્રાકરાલમત્યુગ્રપ્રજ્વલત્પાવકપ્રભમ્ ।
તર્જયન્વિઘ્નસંઘાતમિત્થમસ્ત્રં વિચિન્તયેત્ ॥
સોમં સિતં બુધં ગૌરં ગુરું ગોરોચનાદ્યુતિમ્ ।
શુક્રં શુક્લં ચ પૂર્વાદિ દિક્ષ્વથાગ્ન્યાદિકોણકાન્ ॥
પ્. ૭૬)
રક્તં ભૌમં શ્યામદેહં ચ સૌરિં કૃષ્ણં રાહું
ધૂમ્રવર્ણં ચ કેતુમ્ ।
વામે હસ્તૈર્નૌમિ તાન્ ષટ્સમેતાન્ વામોરુસ્થૈર્દક્ષિણૈસ્સાભયૈશ્ચ ॥
પુનર્ભગવન્તમાચમનીયનૈવેદ્યાદિભિઃ સન્તોષ્ય મૂલયુક્તેન
સર્વતત્ત્વમન્ત્રેણ પવિત્રં દત્વા ધૂપદીપૌ ચ દત્વા મૂલાઙ્ગારાં
યથાશક્તિ જપ્ત્વા નિવેદ્યાષ્ટપુષ્પિકાં દત્વા સ્તોત્રં ચ
કૃત્વાસ્ત્રાદિહૃદયાન્તૈર્મન્ત્રૈસ્સ્વેષુ સ્થાનેષુ પરાઙ્મુખં
સંપૂજ્યાર્ઘ્યં દત્વા ભગવન્તં ચ સંપૂજ્ય ક્ષમસ્વેત્યુચ્ચરન્
અર્ઘ્યં દત્વાસ્ત્રમન્ત્રેણ ભોગસ્થાનસ્થિતાન્ મન્ત્રાન્ વિદ્યુચ્ચસ્થિતાન્
ધ્યાયન્ સમુત્થાપ્ય મૂર્તિમન્ત્રેણ મૂર્તૌ લીનાન્ કૃત્વા મૂર્તૌ
સાપેક્ષૌ વિસર્જનં કુર્યાત્ । અસત્યાં ચ મૂર્તૌ
નિરપેક્ષવિસર્જનપ્રકારેણ હૃદયપુણ્ડરીકગતં કુર્યાત્ । ઐશાન્યાં
દિશિ તેજશ્ચણ્ડેશમૂર્તિમાસનમૂલૈઃ સંપૂજ્યાર્ઘ્યં ચ દત્વા
સૂર્યનિર્માલ્યં ચ દત્વા વિસર્જ્યાઘ્રપાત્રં ચ વિસર્જયેત્ ।
તેજશ્ચણ્ડેશ્વરધ્યાનમ્ -
દંષ્ટ્રાકરાલદીપ્તાં જટિલં રક્તવાસસમ્ ।
દધાનં ટઙ્કમમ્ભોજં તેજશ્ચણ્ડેશ્વરં સ્મરેત્ ॥
ઇતિ સૂર્યપૂજા ॥
આચમ્ય સકલીકૃત્યેત્યાદિના પૂજોચ્યતે । તત્ર સકલીકરણપ્રકારઃ ।
અન્તર્બહિઃ કરૌ ગન્ધલિપ્તાવસ્ત્રેણ શોધયેદિત્યાદિના વક્ષ્યતિ । તત્ર
ક્રમવિધિઃ । તયોર્માયેયત્વં નિરાસાર્થં પ્રથમત એવ
હુંફડન્તાસ્ત્રેણ દહરં કૃત્વા વૌષડન્તમૂલેન
શાક્તત્વસંપાદનાયાપ્લવનં ચ કૃત્વા તલયોરાસનમૂર્તિં ચ
વિન્યસ્યાઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તાસુ શાખાસુ
હૃદયાદ્યસ્ત્રાન્તાઙ્ગમન્ત્રાન્ વિન્યસ્ય
બીજયુક્તપદબ્રહ્મમન્ત્રૈરીશાનાદિબ્રહ્માણિ વિન્યસ્ય
પુનસ્તલયોર્વિદ્યાદેહનેત્રમૂલમન્ત્રાન્તં વિન્યસ્ય
કનિષ્ઠાદ્વ્યઙ્ગુષ્ઠાન્તાસુ શાખાસુ હૃદયાદ્યસ્ત્રાન્તાઙ્ગમન્ત્રાન્
વિન્યસ્ય કવચેનાવેષ્ટ્ય વૌષડન્તેન મૂલેન પરમીકૃત્ય
ભ્યામઙ્ગન્યાસં કુર્યાત્ । તત્ર હૃદયામ્ભોજે આસનં
પાદતલપ્રભૃતિસકલશરીરવ્યાપકં વિન્યસ્ય
દેહપઞ્ચબ્રહ્મમન્ત્રૈરીશાનાદિબ્રહ્મસમષ્ટિરૂપં
પઞ્ચવક્ત્રાદિવિશિષ્ટં સકલશરીરવ્યાપકં વિન્યસ્ય
નેત્રયોર્નેત્રમન્ત્રં વિન્યસ્ય તાલત્રયપુરદ્વયં ફડન્તાસ્ત્રેણ
સ્ફોટિકયા દિગ્બન્ધનં કૃત્વા વૌષડન્તમૂલેન પાદતલમસ્તકં
મહામુદ્રાન્યસ્ત્ર-
પ્. ૭૮)
મન્ત્રાણાં નિભૃતાહેતોર્દર્શયેત્ । ઇતિ સકલીકૃત્ય પ્રણવયુક્તેનાસ્ત્રેણ
સામાન્યાર્ઘ્યપાત્રં સપ્તકૃત્વસમન્ત્રણં સંપ્રોક્ષ્ય દ્વારં
પૂજયેત્ । તત્ર ચતુર્ષુદ્વારેષુ સત્સ્વપિ નિત્યવદ્દ્વારપાલાદીનભ્યર્ચ્ય
વિધિનાન્તરં પ્રવિશ્ય પશ્ચિમદ્વારં વાસ્તુનાથં પ્રપૂજયેત્ ।
પશ્ચિમં વાહયેદ્દ્વારમન્યદ્વારાણિ ઘટ્ટયેદિત્યુક્તત્વાત્
પશ્ચિમદ્વારપૂજૈવ ચલલિઙ્ગવિષયે પ્રશસ્થિરલિઙ્ગવિષયે તુ
યથાદ્વારં પૂજા કર્તવ્યા ॥
ઊર્ધ્વોદુમ્બરકે યામ્યાં ગણેશં કમલાઙ્ગિનમિત્યાદિનોક્તં તત્ર
દેવતાનાં ધ્યાનં -
ઊર્ધ્વોદુમ્બરમુખદક્ષિણે નિવિષ્ટં શ્યામાઙ્ગં ગણપતિમાશ્રયે
દધાનમ્ । વામે લડ્ડુકપરશું કરાબ્જયુગ્મે દન્તં ચ
સ્વકમપરત્ર સાક્ષમાલાં ઊર્ધ્વોદુમ્બરમુખવામતો નિવિષ્ટાં
વન્દેઽહં ધવલરુચિં સરસ્વતીં ચ ।
વામે પુસ્તકમથ દક્ષિણેઽક્ષમાલાં
બિભ્રાણાં કરયુગલે વરાભયૌ ચ ।
તન્મધ્યતઃ કમલમધ્યસુખોપવિષ્ટાં
હસ્તદ્વયોદ્ધૃતઘટામ્બુકૃતાભિષેકામ્ ॥
પ્. ૭૯)
સવ્યે વરાબ્જસહિતાં મહતીં ચ લક્ષ્મીં
વામે તુ બિલ્વફલપદ્મધરાં સુ ।
શૂલાક્ષમાલા દધતં કરાભ્યાં
વામેતરાભ્યાં જટિલં ત્રિણેત્રમ્ ॥
દ્વાર્દક્ષિણસ્થાં સમવાપ્યશાખાં
રક્તં સ્થિતં નન્દિનમાશ્રયામઃ ।
તદુત્તરે તત્ર નિવિષ્ટમૂર્તિં
ગઙ્ગાં ચ શુક્લાં મકરાધિરૂઢમ્ ॥
હસ્તદ્વયે દક્ષિણવામસંસ્થે નીલોત્પલં પૂર્ણઘટં વહન્તીમ્ ।
તદ્વામશાખાસ્થિતકૃષ્ણમૂર્તિં નાગોપવીતં જટિલં સુદંષ્ટ્રમ્ ॥
કપાલશૂલાન્વિતવામસવ્યકરં મહાકાલમહં પ્રપદ્યે ।
યમુનાં દક્ષિણે તસ્ય શ્યામાં કૂર્મસ્થિતાં ભજે ॥
વામદક્ષિણહસ્તસ્થ પૂર્ણકુમ્ભાસિતોલ્પલામ્ ।
કલ્પાન્તાગ્નિનિભં ચાસ્ત્રમધોદુમ્બરગં ભજે ॥
દિવ્યાન્તરિક્ષભૂમિષ્ઠવિઘ્નસઙ્ઘનિવારકમ્ ।
હંસાબ્જસ્થન્દિલં લબ્ધકૂર્ચં ગૌરં વન્દે યુક્તમાલ્યૈશ્ચતુર્ભિઃ ॥
પ્. ૮૦)
હસ્તદ્વન્દ્વે કુણ્ડિકાસ્રુક્સમેતં
વામેઽન્યસ્મિન્ સાક્ષમાલાં સ્રુવં ચ ।
તં વાસ્તુવહ્નિં નિર્-ઋતિકોણગમિતિ ।
એવં ધ્યાત્વા સ્વૈઃ સ્વૈર્મન્ત્રૈઃ સ્વેષુ સ્વેષુ સ્થાનેષુ
સંપૂજ્યાર્ઘ્યં ચ દદ્યાત્ । ભૂમિષ્ઠવિઘ્નોત્સારણં
શ્રીમચ્છતુશ્શતિકાલોત્તરોદ્ધૃતપાશુપતાસ્રે કર્તવ્યમ્ । ઓં હું
ફડુક્ત ઇતિ પ્રવેશસમયે દક્ષિણપાદપુરસ્સરં
વામશાખાપાર્શ્વેન પ્રવિશેત્ ।
ઉપવિશ્યાસને કુર્યાદાત્મશુદ્ધિમુદઙ્મુખમ્ ।
ઇત્યાદિક્ભૂતશુદ્ધિક્રમઃ સંક્ષેપેણોક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે
દીક્ષાયામુક્તત્વાત્ । ગુરુભિરપિ તથૈવોક્તં અનવસાક્રાન્તાનાં
રોગિણાં ચ સંક્ષેપેણ કર્તવ્યમ્ । શક્તાનાં તુ વિસ્તારક્રમ એવ
નિત્યં કરણીયઃ । પરમેશ્વરસ્ય દક્ષિણભાગે
પ્રસાદ્યાન્યેષૂદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય પૂર્વોક્તક્રમેણ કરન્યાસં કૃત્વા
પૂર્વમન્તર્ગતમશુદ્ધં વાયું
પૂરકકુમ્ભકરેચકપૂર્વકપ્રાણાયામેનાસ્ત્રમન્ત્રેણોત્સાર્ય
બાહ્યેન શિવાધિષ્ઠિતેન વાયુનોદરં પ્રપૂર્ય
ચરણાઙ્ગુષ્ઠયોર્યુગ્માત્ પ્રભૃતિ યાવન્મૂલાધારં દ્વિધા
ભૂતાં તત ઊર્ધ્વં દ્વાદશાન્તમેકીભૂતાં
પ્. ૮૧)
સુષુમ્નાં શિવધામસંજ્ઞિતાં શરીરાન્તરાલવિદ્યુલ્લેખામિવ
ભાસ્વરાં ચિન્તયેત્ । તસ્યાન્તર્બહિઃ પરમેશ્વરસ્ય નિત્યાધિષ્ઠેયાં
કુણ્ડલિનીં શક્તિં વ્યાપિનીં ચિન્તયેત્ । તસ્યા સુષુમ્નાયા મધ્યે
હૃત્કણ્ઠતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મરન્ધ્રેષુ અધોમુખમવસ્થિતં
પદ્મબૃન્દં પૂરકેણ પૂરિતં સદ્વિત્ સકુમ્ભકેન રોધિતમુત્તમ્ભિતં
રેચકેનાક્ષિપ્તમૂર્ધ્વમુખં ભવતિ તતો મૂધારપ્રદેશે
દીપશિખોપમમન્ધ્યાયં શિખાબીજં શાસ્ત્રમુચ્ચાર્ય ફડન્તેન
પૂરકકુમ્ભકરેચકપૂર્વેણ યાવચ્છક્તિમાત્રા કલ્પિતેન
પ્રાણાયામેન હૃત્કણ્ઠતાલુભ્રૂમધ્યબ્રહ્મબિલદ્વાદશાન્તેષુ

રન્ધ્રીન્ દક્ષનાસાપુટેન વાયું વિમુઞ્ચન્ પ્રતિનિવૃત્ત્ય પુનરપિ
શિખાબીજં પૂર્વપ્રદેશે ધ્યાનપૂર્વમુચ્ચાર્ય તસ્મિન્ મનઃ
સન્નિવેશ્ય તદ્વૃત્તિરૂપમવધાનં ચ તત્ર
નિક્ષિપ્યાપાદમસ્તકશરીરવર્તિનં પુર્યષ્ટકાવિચ્છિન્નમાત્માનં
નક્ષત્રાકારં દીપશિખાકાર * * * સ્યોપરિ પ્રાણવૃત્તિનિરોધવશેન
નિક્ષિપ્ય તત્સંસ્પર્શાત્ શુદ્ધં ધ્યાત્વા ઉદ્ઘાટિતેન પ્રાણવથા
એકોદ્ધાતવશેન દ્વાદશાન્તપદ્મસ્થે શિવે
પ્. ૮૨)
રશ્મિમાત્રવિયોગેન સંયોજ્ય પૃથિવ્યાદિબિન્દુપર્યન્તં
ષટ્ત્રિંશત્તત્ત્વાનિ સ્વકારણલયક્રમેણ શોધયેત્ । તથા હિ -
ગન્ધે ભૂઃ સલિલં રસે હૃતવહો રૂપે મરુત્સ્પર્શને
શબ્દે સ્યાત્ ખમહં કૃતૌ પુનરિમાસ્તન્માતૃકાસ્તામસે । કર્માક્ષાણિ
ચ રાજસે સહ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ સાત્ત્વિકે બુદ્ધૌ તચ્ચ ગુણેષુ સા
ગુણગણો વ્યક્તે લયં ગચ્છતિ ।
તદ્રાગવિદ્યે ચ કલાં પ્રયાન્તિ
પુંસ્ત્વં ચ કાલો નિયતિઃ કલા ચ ।
માયાં સુવિદ્યેશમસૌ સદેશં
સશક્તિમેષા શિવમેષબિન્દુમિતિ ॥
એવં સૂક્ષ્મદેહશુદ્ધિં કૃત્વા પશ્ચાત્
સ્થૂલશરીરારમ્ભકભૂતશુદ્ધિં કુર્યાત્ । તત્ત્વં પૃથિવીતત્ત્વં
પીતં કઠિનં વજ્રલાઞ્છિતં ચતુરશ્રં શરીરવ્યાપકં
કારણેશ્વરેણ બ્રહ્મણા યુક્તં સદ્યોજાતબ્રહ્મણા ચાધિષ્ઠિતં
હૃદયમન્ત્રેણ સંયુક્તં નિવૃત્તિકલાધારં જાગ્રદવસ્થાયુક્તં
ધ્યાત્વા હુંફડન્તેન નિવૃત્તિકલામન્ત્રેણ
એતદન્તર્ગતશબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાનાં પઞ્ચકતયા
પઞ્ચોદ્ઘાતાઃ કર્તવ્યાઃ । ઊર્ધ્વં ઘાતો યો મન્ત્રન્ઘાતો
પ્. ૮૩)
દ્વાદશાન્તં યાવન્નાદવૃત્ત્યા પ્રેરણં યદુક્તં ત્રયોદશદશતિકે ।
પ્રાણેનોચ્ચાર્યમાણેનાપાનં પીડ્યતે યદા ।
ગત્વા ચોર્ધ્વં નિવર્તેત એતદુદ્ઘાતલક્ષણમિતિ ॥
એતાં સ્થાવત્ પઞ્ચ કુર્યાત્ પ્રત્યુદ્ઘાતં
પ્રાણાયામાસ્ત્રયોઽર્થસિદ્ધાઃ । એવં પઞ્ચભિરુદ્ઘાતૈઃ
શિવશક્તિવિશેષાધિષ્ઠેન બલેન શોધકત્વશક્તિયુક્તેન
વાયુનાભિભૂતરૂપં ભાવયેત્ । તતઃ
અમ્ભોભૂતમર્ધચન્દ્રાકારં દ્રવં શુભ્રમમ્ભોજલાઞ્છિતમ્ ।
વિષ્ણુના કારણેન યુક્તં વામદેવેન બ્રહ્મણાધિષ્ઠિતં
શિરોમન્ત્રેણ સંયુક્તં પ્રતિષ્ઠાકલાધારં સ્વપ્નાવસ્થયા યુક્તં
તદન્તર્ગતગુણચતુષ્ટયવશાચ્ચતુર્ભિરુદ્ઘાતૈઃ
પ્રતિષ્ઠાકલામન્ત્રેણ
શિવશક્ત્યધિષ્ઠાનવશાચ્છોધકત્વશક્તિયુક્તેનાગ્નિનાભિભૂતં
ભાવયન્ શોધયેત્ । વહ્નિભૂતં ત્ર્યશ્રં રક્તસ્વસ્તિકલાઞ્છિતં
રુદ્રેણ કારણેન યુક્તમઘોરબ્રહ્મણાધિષ્ઠિતં શિખાબીજેન
સંયુક્તસુષુપ્ત્યવસ્થયા યુક્તં વિદ્યાકલાધારં સંચિન્ત્ય હું
ફડન્તેન વિદ્યાકલામન્ત્રેણ
તદન્તર્ગતગુણત્રયવશાત્ત્રિભિરુદ્ઘાતૈશ્શિવશક્ત્યધિષ્ઠાનબલેન
શોધકત્વશક્તિયુક્તેન જલેનાભિભૂતં ભાવયન્ શોધયેત્ ।
વાયુભૂતં ષડશ્રં
પ્. ૮૪)
કૃષ્ણં ષડ્બિન્દુલાઞ્છિતમીશ્વરેણ કારણેન યુક્તં તત્પુરુષેણ
બ્રહ્મણાધિષ્ઠિતં કવચેન તુર્યાવસ્થયા ચ સંયુક્તં
શાન્તિકલાધારં સઞ્ચિન્ત્ય હુંફડન્તેન શાન્તિકલામન્ત્રેણ
તદન્તર્ગતગણદ્વયવશાદ્દ્વાભ્યામુદ્ઘાતાભ્યાં
શિવશક્ત્યધિષ્ઠાનસામર્થ્યાચ્છોધકત્વશક્તિયુક્તેન
પૃથ્વીતત્ત્વેનાભિભૂતં ભાવયન્ શોધયેદાકાશભૂતં વૃત્તં
બિન્દુશક્ત્યધિષ્ઠિતં કારણેનાધિકારાવસ્થેન સદાશિવસંજ્ઞેન
પરમેશ્વરેણ સંયુક્તમીશાનબ્રહ્મણા ચાધિષ્ઠિતં
શિવાસ્ત્રબીજસંયુક્તં શાન્ત્યતીતકલાધારતુર્યાતીતાવસ્થયા યુક્તં
સંચિન્ત્ય શાન્ત્યતીતકલામન્ત્રેણ તદન્તર્ગતસ્ય
ગુણસ્યૈકત્વાદેકોદ્ઘાતેન શિવશક્ત્યધિષ્ઠિતપરબિન્દુભૂતં
શુદ્ધસ્ફટિકનિભં ભાવયન્ શોધયેદિત્થં ભૂતશુદ્ધિનિર્વકસ્ય
ગુણક્ષયવશાક્ષીણશક્તિં ભૂતસમુદાયાત્મકમિમં શરીરં
દક્ષિણપાદાઙ્ગુષ્ઠોત્થિતેન શિવશક્ત્યધિષ્ઠિતકાલાગ્નિના
હુંફડન્તાસ્ત્રેણ દગ્ધં ભાવયિત્વા પુનર્ભસ્મ શાક્તેન વાયુના
પ્રોત્સારયેત્ । તદનન્તરં સ્થૂલાત્મકસર્વં વસ્તુ
બન્ધકત્વાદ્વ્યાવૃત્તં સંકલ્પમિતિ કૃત્વા
અનાત્મન્યાત્મભાવેનાવૃત્તમાલમ્બનાપેક્ષાભાવાત્
પ્. ૮૫)
નિરાલમ્બં
કેવલપાશરહિતવિજ્ઞાનમાત્રમેવમાત્મસ્વરૂપસૂર્યમણ્ડલસંકા
શમેવાવશિષ્યતે । તતસ્સ્વચ્છોત્ક્રાન્તિવત્ સ્થૂલં સૂક્ષ્માત્મકં
સર્વં શરીરસ્ય સર્વધાનપધ્વંસાત્મા યે યસ્ય
શરીરપરમેશ્વરસ્પર્શનાર્હત્વાત્ પરમેશ્વરાર્ચનાદિના વિના
પ્રારબ્ધકર્મસહકારિતયા વિશેષિતસ્ય
મલબન્ધસ્યાનાપોહનાચ્છુદ્ધિકાલેઽપિ રશ્મિમાત્રાવિયોગેન સર્વધા
ત્યાજિતત્વાચ્ચ સકલવસ્તૂનામોતપ્રોતરૂપેણ
પરમેશ્વરશક્તેર્નિત્યાધિષ્ઠેયરૂપસ્ય પરમામૃતરૂપસ્ય પરબિન્દોઃ
સર્વાધારત્વેન સ્થિરત્વાદુદ્ભૂતામૃતેનાપ્લાવનં કરણીયં
મૂલાધારાદારભ્ય ફકારણકારાદ્યુન્મનાન્તં
માત્રોચ્ચારાનુસન્ધાનપૂર્વં મૂલમન્ત્રેણ વૌષડન્તેન
દ્વાદશાન્તેનાવસ્થિતશિવચન્દ્રમસમક્ષુબ્ધાત્ પ્રસ્યન્દિના
પરમામૃતેન સૃષ્ટિક્રમેણાપ્લાવ્યાનુસન્ધેયમ્ । એવં
વિશિષ્ટધ્યાનભાવનાવિશિષ્ટે શુદ્ધે દેહે
આધારશક્ત્યાદિષડ્ભિર્મન્ત્રૈરાસનન્યાસં કૃત્વા
આત્માસંવિદ્યાતત્ત્વવ્યાપ્તકંકારાન્તવ્યાપ્તિકવિન્યસ્ય
તદુપરિબીજવ્યાપ્તિકં શુદ્ધં પુર્યષ્ટકમવતીં ભાવયેત્ ।
પુનરાત્માનં નાદાન્તવ્યાપ્તિકં નક્ષત્રસદૃશં શુદ્ધં
શિવમયં
પ્. ૮૬)
નાદેન ચ એવં તીર્થં (નાર્ણં) ભાવયેત્ ।
પુનરપ્યાત્મનશ્શરીરાદ્વિશેષપૂર્વં સ્થાપિતત્વાત્તદર્થં
પૂર્વવન્મૂલમન્ત્રેણ વૌષડન્તેનાપ્લાવનં કરણીયમ્ । એવમન્તઃ
કરન્યાસં કૃત્વા બાહ્યેઽપિ વિશિષ્ટાયાઃ શાક્તમૂર્તો ન્યાસં
કરણીયમ્ । તત્ર ક્રમઃ । શિવાસનં વ્યક્તાં શિવમૂર્તિં ચ
સ્વમન્ત્રાભ્યાં હૃદયે વિન્યસ્ય પદ્ધત્યુક્તક્રમેણ માલા
બ્રહ્મહારઙ્ગભઙ્ગિં વક્ત્રભઙ્ગિં ચ
પુનરષ્ટત્રિંશત્કલારૂપાભિઃ
શશીત્યાદિભિસ્તદત્વાન્તરકલાભિર્ન્યાસં કૃત્વા
બીજયુક્તપદબ્રહ્મન્યાસં ચ કૃત્વા બ્રહ્મસમષ્ટિરૂપં શાક્તં
વિદ્યાદેહં સ્વમન્ત્રેણ હૃદયપ્રદેશસમસ્તશરીરવ્યાપકત્વેન
વિન્યસ્ય હૃદયાદિન્યાસં કૃત્વા
તાલત્રયપુરસ્સરદિગ્બન્ધનાવકુણ્ઠનં ચ કૃત્વા અસ્ત્રમયપ્રાકારં
કવચમયપરિઘાં ચ કૃત્વા વૌષડન્તમૂલેન મહામુદ્રાં
પ્રદર્શયેત્ । પુનર્હૃદયપુણ્ડરીકે બાહ્યવદ્ભાવપુષ્પૈઃ
પરમેશ્વરમાવહનાદિક્રમેણ સંપૂજ્ય જપન્નિવેદનાનન્તરં ન હિ
કુણ્ડસ્થે નિત્યં સિદ્ધેઽગ્નૌ પરમેશ્વરમાવાહનપૂર્વં સંપૂજ્ય
પૂરકાકૃષ્ટામૃતરૂપેણ હવિષા મૂલર્બ્રહ્માઙ્ગૈર્યથાશક્તિહુત્વા
તત્ર નિરપેક્ષ્ય વિસૃજ્યાસ્ત્રમન્ત્રેણ સમાદાય મન્ત્રચક્રં
હૃદયમન્ત્રેણ હૃદયપદ્મસ્થિતે પરમેશ્વરે સંયોજ્યાષ્ટ-
પ્. ૮૭)
પુષ્પિકાં દત્વા પ્રાતિલોમ્યક્રમેણ પરાઙ્મુખં સંપૂજ્ય
શિવલિઙ્ગવત્ સાપેક્ષં વિસૃજ્ય લલાટપટ્ટમધ્યસ્થં
શરચ્ચન્દ્રમણ્ડલસદૃશં પરમેશ્વરં ધ્યાયેત્ । એષા ચ
ભૂતશુદ્ધિઃ શુદ્ધ્યર્થત્વેઽપિ ન શુદ્ધ્યર્થસ્ય સ્નાનાદેર્બાધિકા
તેન ચ બાહ્યં લ શુદ્ધિરસ્પૃશ્યસ્પર્શજનિતપાપશુદ્ધિશ્ચ ક્રિયતે ।
અનયા ત અનાત્મિન્યાત્માદિ ભાવનાત્મકં બન્ધકત્વં નિવર્ત્યતે ।
એવં બાહ્યાન્તરશિવભાવનયા અસાવપિ શિવસમો જાતઃ । નનુ અયં
યદિ શિવસમતાપૂજ્યપૂજકભાવો ન યુક્તઃ સ તુ ન્યૂનાધિકયોર્ન તુ
સમયોઃ સત્યમત્ર શિવીભાવઃ શિવેન વિશેષાધિષ્ઠિતત્વં
તદધિષ્ઠાને નૈવાસૌ સવિતૃવત્ પુરુષેણ જ્ઞાતું શક્યઃ યતઃ તથા
ચ શ્રુતિઃ । વિભાતીતિ । તદુક્તમ્ । શ્રીમત્પરાખ્યેઽપિ -
પતશુદ્ધાધ્વહર્મ્યસ્થં પ્રાપ્તઃ સા સમતાસ્ય તુ ।
યાવન્ન તત્સમો જાતસ્તાવન્નારાધને ક્ષમમ્ ॥ ઇતિ ॥
સંપ્રક્ષાલ્ય વિશેષાર્ઘ્યં પાત્રમિતિ વિશેષાર્ઘ્યપાત્રમસ્ત્રેણ
સંપ્રક્ષાલ્ય પ્રણવયુક્તેન હૃદયેન બિન્દુનિર્ગચ્છત્સુધાકારામ્ભસા
પ્રાપૂર્ય ક્ષીરકુશતણ્ડુલપુષ્પયવસિદ્ધાર્થતિલાન્નિક્ષિપ્ય
યન્ત્રિકાયાં
પ્. ૮૮)
શિવાસનં પાત્રે મૂર્તિમીશાનાદિબ્રહ્મપઞ્ચકં
વિદ્યાદેહનેત્રમૂલમન્ત્રહૃદયશિરશ્શિખાકવચાસ્ત્રૈસ્સંપૂજ્ય
એતૈસ્સર્વૈરભિમન્ત્ર્ય રક્ષાવકુણ્ઠને કૃત્વા વૌષડન્તમૂલેન

ધેનુમુદ્રયામૃતીકૃત્ય તજ્જલેન સંહિતામન્ત્રૈઃ સ્વશિરઃ સંપ્રોક્ષ્ય
સ્નપનાર્થં ગડ્ડુકાનાહૃત્યાસ્ત્રેણ પ્રક્ષાલ્ય
નિરીક્ષણપ્રોક્ષણતાડનાભ્યુક્ષણાનિ કૃત્વા મન્ત્રસંહિતાય
જલપવિત્રમભિમન્ત્ર્ય તેન ગલિતામ્ભસા હૃદયેન પ્રપૂર્ય
પ્રત્યેકપુષ્પં દત્વા હૃદયેનાભિમન્ત્ર્ય
વિશેષાર્ઘ્યજલબિન્દુપ્રક્ષેપાચ્છિવતીર્થસંકલ્પ્ય રક્ષાવકુણ્ઠને
કૃત્વા ધેનુમુદ્રાં મહામુદ્રાં ચ દત્વા
પુષ્પાદિદ્રવ્યજાતમપનિરીક્ષણાદિચતુસ્સંસ્કારપૂર્વં
પિણ્ડમાત્રૈર્હૃદાવાભિમન્ત્ર્ય રક્ષાવકુણ્ઠને ચ કૃત્વા સ્વશિરસિ
મૂલમાત્રેણ પુષ્પં દત્વા મન્ત્રશુદ્ધિં કુર્યાત્ । તત્ર
વિશેષાર્ઘ્યપૂજાપાત્રં પૂજાસમયે
શિવતત્ત્વાન્તવ્યાપ્તિમૂલમન્ત્રપ્રયોગઃ કાર્યઃ રોધાર્ઘ્યં ચ
વિશેષાર્ઘ્યવત્ સંપૂજ્ય વિદ્યાતત્ત્વાન્તવ્યાપ્તિકમૂલમન્ત્રપ્રયોગઃ
કર્તવ્યઃ । મૂલાઙ્ગબ્રહ્માણા પ્રક્રિયાન્તનાદાન્તબિન્દ્વન્તોચ્ચારેણ
શુદ્ધિઃ કાર્ય તતઃ પૂજાસ્થાનન્યસ્તશિવમન્ત્રેણ ચક્ષુસા નિરીક્ષ્ય
વિશેષાર્ઘ્ય-
પ્. ૮૯)
જલેનાસ્ત્રેણ પ્રોક્ષ્ય
કવચેનાભ્યુક્ષ્યવિઘ્નપ્રોચ્ચાટનતાલત્રયપુરસ્સરં
ફડન્તાસ્ત્રમન્ત્રેણ પૂજાસ્થાનસ્ય માયેયત્વનિવૃત્ત્યૈ
બૈન્દવત્વાપાદાનાર્થં ચાસ્ત્રમયપરિખાં ચ કુર્વીત તદનન્તરં
લિઙ્ગસ્ય તીર્થસ્નાનવેદિકાયાં પરમેશ્વરં સંસ્થાપ્ય ગાયત્ર્યા
સંપૂજ્ય સામાન્યાર્ઘ્યજલેન સ્વાહાન્તયતયાર્ઘ્યં ચ દત્વા
સદ્યાદિબ્રહ્મપઞ્ચકં સંહારક્રમેણ
કનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીભિરાવૃત્ત્ય લિઙ્ગમસ્તકાત્ પૂજાહૃદયેનાવરોપ્ય
નિર્માલ્યમૈશાન્યાં દિશિ શુદ્ધપાત્રે ચણ્ડેશાય
નિક્ષિપ્યાસ્ત્રહૃદયાભ્યાં લિઙ્ગપીઠશુદ્ધિં કૃત્વા
સામાન્યાર્ઘ્યજલેનાભિષિઞ્ચેત્ । અનન્તરં તત્રૈવ
સંસ્થાપ્યાષ્ટપુષ્પિકયા સંપૂજ્ય મૂલમન્ત્રેણ
સામાન્યાર્ઘ્યજલેનાર્ઘ્યં ચ દત્વા મૂલબ્રહ્માઙ્ગૈઃ સ્વપનં ચ
કર્તવ્યમિતિ કેચિત્ । ગુરુવસ્તુ ષડુત્થાસનં સંપૂજ્ય ઋષભરૂપં
ધ્યાયન્ સંપૂજ્ય સ્થિરલિઙ્ગવદાવાહનપૂર્વં
વૌષડન્તપુષ્પદાનાન્તં સંપૂજ્ય પઞ્ચગવ્યાદિભિઃ સ્નપનં
કથયન્તિ ષડુત્થાસનલક્ષણં વિમલાવત્યામુક્તં । તદુક્તં
શ્રીમત્પૂર્વે -
અનન્તં ચૈવ ધર્મં ચ જ્ઞાનં વૈરાગ્યમેવ ચ ।
ઐશ્વર્યં ચૈવ પદ્મં ચ ષડુત્થમિદમાસનમ્ ॥
પ્. ૯૦)
ચલલિઙ્ગે તુ સ્નપનપ્રકારો લક્ષાર્થાદિભિરુક્તઃ ।
ચલે તુ પઞ્ચગવ્યગવ્યાદિ વિસ્તરસ્નપનાય ચ ॥
ષડુત્થાસનગં દેવં લયાઙ્ગં સંહિતં બુધઃ ।
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદિ દત્વાભ્યઞ્જનપૂર્વકમ્ ॥
પઞ્ચગવ્યાદિના સ્નાપ્ય વિમૃજ્ય શુચિવાસસા ।
દિવ્યામ્બરાવૃતે પીઠે સંસ્નાપ્ય જગદીશ્વરમિતિ ॥
અસ્ય તુ ચલલિઙ્ગત્વાત્ શક્ત્યાદિશક્તિપર્યન્તાનામાસનમન્ત્રાણાં
પીઠે એવ ન્યસ્ત્વા સમગ્રાસનપૂજાષ્ટત્રિંશત્ કલાન્યાસાદિપૂર્વં
સ્થિરલિઙ્ગવદાવાહનાદિષુ કૃતેષ્વપિ ચલનમિચ્છન્તિ । તન્ન યુક્તમ્ ।
પૂજ્યમાનં યદા લિઙ્ગં હસ્તાદિસ્પર્શને મનાક્ ।
ચલિતમઘોરમન્ત્રસ્ય શતં શેષક્રિયાં નયેદિતિ જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં
મૂલવચનોક્તવત્ સમગ્રાસનપૂજાયાં વિસર્જનાત્ । પૂજાં ચલનં ન
યોગ્યં કિં ચ વાયવ્યેશાનકોણયોર્ગણપતિગુર્વોઃ પૂજામધ્યે
વિસર્જનસ્યાશ્રુતત્વાત્ સ્થણ્ડિલાર્ચિતદેવતાનાં વિસર્જનાત્ પૂર્વં
ચલને પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય શ્રુતત્વાત્તયોશ્ચલનમવશ્યંભાવિ અતઃ
સમગ્રાસનપૂજા ન કાર્યા ।
શિવકુમ્ભવર્ધન્યોર્મણ્ડલપરિગ્રહણાર્થં ચલનપ્રસઙ્ગેન
સર્વશાસ્ત્રેષુ
પ્. ૯૧)
ચલાસનપૂજાયા ઉપદિષ્ટત્વાત્ પુનશ્ચ સ્થિરાસનપૂજાયા ઉપદેશાચ્ચ
સમગ્રાસનપૂજિતસ્ય લિઙ્ગસ્ય ચલનં ન કર્તવ્યં કિઞ્ચ
સહસ્રલૂતૈર્લિઙ્ગદ્વિગુણાન્ પરિવર્તતે । શુદ્ધિઃ શુભ્રચ્યુતે લક્ષાં
ત્રિચતુર્લુઠિતૈર્યુતાન્ । ઇતિ સોમશમ્ભુવચનાત્ । સ્થણ્ડિલેઽપિ આવાહનાદિષુ
કૃતેષુ અસમાપ્તે પૂજાકર્મણિ અવિસર્જિત એવ દેવેશે પ્રમાદાદુપઘાતે
જાતે પુષ્પાદિભ્યો મન્ત્રાન્ સંહૃત્યેતિ ભોજવચનાચ્ચાર્ઘ્યે વિસર્જિતે પાત્રે
ભગ્ને ચાપિ વિવર્તતે શતદ્વયાત્ સહસ્રાચ્ચ તદર્ધાચ્ચ શુચિઃ ક્રમાત્ ।
ઇત્યર્ઘ્યપાત્રચલનવિષયે પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય શ્રુતત્વાચ્ચલનં ન
કર્તવ્યમેવ અપિ ચ રાજાદ્યાધિરૂઢસ્ય સિંહાસનસ્ય
તદાધારભૂતાયા ભૂમેશ્ચલને આરુઢનૃપતેરપિ ચલનં ભવતિ ।
એવં તત્ર સિંહાસને દેવં શુદ્ધસ્ફટિકનિર્મલમ્ । ઇત્યાદિના
પરમેશ્વરસ્યાપિ સમગ્રાસનપૂજાયાં સિંહાસનરૂઢત્વશ્રુતેઃ
સિંહાસનરૂપસ્ય પીઠસ્ય ભૂમેશ્ચલનેન પરમેશ્વરસ્યાપિ ચલનં
સંભવત્યેવ । એતચ્ચાયુક્તં આન્દોલિકા ગજાશ્વાદ્યધિરૂઢા
રાજ્ઞોઽપિ ચલનમભિસન્ધિપૂર્વકત્વાદ્યથા પૂજ્યતે । તથા ચ
લિઙ્ગવિષયેઽપિ
પ્. ૯૨)
શિવકુમ્ભવૃષભરૂપચલાસનં યુક્તમેવ અતશ્ચલલિઙ્ગે
ચલાસનપૂજાપૂર્વં પૂજાં વિધાય પદ્ધત્યાં
વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ પઞ્ચગવ્યપઞ્ચામૃતાદિભિઃ સંસ્નાપ્ય
પરિશુદ્ધેન વાસસા નિમૃજ્ય ભદ્રપીઠે સંસ્થાપ્ય વાયુકોણે
પૂર્વવત્ ગણપતિં ધ્યાત્વા સંપૂજ્ય ઉત્તરભાગે મહાલક્ષ્મીં
પૂર્વવદ્ધ્યાત્વા સંપૂજ્ય ઈશાનકોણે જડમકુટયુક્તં
સિતપાણ્ડરાગં યોગપટ્ટાન્વિતં ધૃતયજ્ઞોપવીતં નાભિસ્થલોપરિ
કૃતયોગમુદ્રદ્વિભુજં સૌમ્યેક્ષણં ધ્યાયન્ ગુરુપઙ્ક્તિં પૂજયેત્ ।
સદાશિવમનન્તં ચ શ્રીકણ્ઠં પુનરમ્બિકામ્ ।
ગુહં વિષ્ણું ચ ધાતારં ગુરુન્ સપ્તસમાશ્રયે ॥
એષા ગુરુપઙ્ક્તિઃ ધ્રુવેણ વા હૃદાધારશક્ત્યનન્તાવિતિ પીઠાદધઃ
સમારભ્ય પ્રણવ ધયુક્તૈરાધારશક્ત્યનન્તાસનાનાં ચ
સ્વૈઃસ્વૈર્નામભિઃ પૂજયેત્ । એતેષાં ધ્યાનમ્ -
આધારશક્તિં ક્ષીરોદવર્ણાં બીજાઙ્કુરાકૃતિમ્ ।
સર્વાધારાં ભજેન્મધ્યે સ્થિરકૂર્મશિલાસ્થિતામ્ ॥
કુન્દેન્દુવર્ણાં વરદાં ત્રિણેત્રાં કોટીરભારામભયાભયઘ્નામ્
।
પ્. ૯૩)
પાશાઙ્કુશાં પઙ્કજમધ્યસંસ્થાં
આધારશક્તિં ત્વભિચિન્ત્યમૂલે ॥
પ્રપઞ્ચવ્યાપ્તિતો બ્રહ્મશિલાસ્થં મન્ત્રનાયકમ્ ।
માયાપદ્માસનં શ્વેતમનન્તં પ્રણમામ્યહમ્ ॥
ઇતિ પૃથિવ્યાદિકલાન્તં ત્રિંશત્તત્ત્વાત્મકકન્દનાલાદિયુક્તં
માયાત્મકમેવાનેકસ્રોતોયુક્તત્વાત્ સહસ્રદલપદ્મરૂપમનન્તાસનં
સંપૂજયેત્ । તદુપરિ તૃતીયાવરણવક્ષ્યમાણલક્ષણં
ધ્યાત્વાનન્તં પૂજયેત્ । ધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યાણિ આગ્નેયં નૈ-
ઋતવાયવ્યેશાનકોણેષુ સ્વસ્વમન્ત્રૈઃ સંપૂજયેત્ । તેષાં ધ્યાનમ્ -
ધર્મજ્ઞા શ્વેતરક્તેષુ પીતં વૈરાગ્યં ચૈશ્વર્યમિત્યેતિ કૃષ્ણં
સિંહાકારાનન્તસામર્થ્યરૂપાન્ શમ્ભોઃ
પીઠેઽગ્ન્યાદિકોણસ્થાપનાત્ અનન્તસામર્થ્યરૂપાણાં
ધર્માદિશબ્દવાચ્યત્વે નિમિત્તં તત્ર ભગવતા રામકણ્ઠેનોક્તમ્
શ્રીમત્કાલોત્તરવૃત્તૌ -
ધર્માદયસ્ત્વનન્તસામર્થ્યવિશેષા યૈઃ સન્ધત્તે જાનાતિ ચ ન
કેનચિદનુરજ્યતે સર્વેશ્વરશ્ચ ભવતીતિ ન તુ બુદ્ધિધર્મા ઇતિ
મૌર્ખ્યાદ્વ્યાખ્યેયમ્ । તેષામત્ર સુગમાસમ્ભવાત્ ન ચેહ પશવઃ
પાશાશ્ચેજ્યન્તે
૯૪)
યત ઇતિ અધર્માદીનિ ચત્વાર્યપિ પ્રાગ્દક્ષિણપશ્ચિમોત્તરેષુ સિંહાસનસ્ય
ગાત્રરૂપાણિ વિચિન્ત્યાર્ચયેત્ । તેષાં ધ્યાનં -
કૃષ્ણં શ્વેતં શ્વેતરક્તં દ્વિતીયં
રક્તપીતં પીતકૃષ્ણં ક્રમેણ ।
ચત્વાર્યસ્મિન્ ગાત્રકાણીહ પીઠે
પૂર્વાદ્યાશાસંસ્થિતાનિ પ્રપદ્યે ॥
એતાન્યપિ બુદ્ધિધર્મભૂતા
ધર્માદ્યધિષ્ઠાતૃરૂપાનન્તસામર્થ્યરૂપાણિ તેનૈવોક્તં તત્રૈવ
અધશ્છદનોર્ધ્વચ્છદને ચ નૈ-ઋતેશાનકોણયોઃ । ઇતિ
કન્દબીજાઙ્કુરનાલપદ્મદલકેસરકર્ણિકાશ્ચ તદૂર્ધ્વં પૂજયેત્ ।
એવં તત્ત્વાનિ ભાવાશ્ચ કરણાનિ વપૂંષિ ચ ।
શુદ્ધાશુદ્ધાધ્વનોર્વિપ્રા વ્યાખ્યાતાનિ સમાસતઃ ॥
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રશ્રુતે શુદ્ધવિદ્યામયપૃથ્વીતત્ત્વરૂપં બ્રહ્માણં
કન્દત્વેન ધ્યાયેત્ । શુદ્ધવિદ્યામયા પઞ્ચાશત્કૃદ્ભાવપ્રત્યયા
બીજત્વેન ધ્યેયાઃ શુદ્ધવિદ્યામયા બુદ્ધિરઙ્કુરત્વેન ધ્યેયા
તન્મયં કલાતત્ત્વાન્તં વસ્તુનાલત્વેન ધ્યેયમ્ । એતત્કારણં
પરમેશ્વરસ્ય નિત્યાધિષ્ઠેયં બિન્દુતત્ત્વં પદ્મતત્ત્વેન ધ્યેયં
વિદ્યેશ્વર-
પ્. ૯૫)

દલાકાન્તમિતિ વચનાત્ અષ્ટાનાં વિદ્યેશ્વરાણાં શુદ્ધાધ્વનિ
ભોગાર્થં મુખ્યતયા પ્રતિસર્ગં
સૃજ્યત્વેનાવસ્થિતેરુક્તત્વાત્તદાવાસભૂતાનાં પુરાણાં
પ્રાગાદ્યષ્ટસુ દિક્ષુ અવસ્થાનશ્રુતેશ્ચ તદુપાધિનાષ્ટૌ દલાનિ
ધ્યેયાનિ કેસરાણિ શુદ્ધાનિ ચતુષ્ષષ્ટિસંજ્ઞિતવિદ્યારૂપાણિ
ધ્યેયાનિ કર્ણિકા તુ
સમસ્તવાચકશબ્દકારણભૂતપઞ્ચાશદક્ષરનિચિતા
પરમાકાશરૂપા પરકુણ્ડલિન્યેવ ધ્યેયા । એતેષાં ધ્યાનં
ગુરુભિરુક્તમ્ -
શુદ્ધવિદ્યામયં પદ્મવિદ્યેશ્વરદલાષ્ટકમ્ ।
પીતાં ચ કર્ણિકાં વન્દે પઞ્ચાશદ્બીજગર્ભિતામિતિ ॥
વામાદ્યા નવશક્તયઃ । પૂર્વાદિદિક્કેસરગાઃ પૂજ્યાઃ મનોન્મની તુ
કર્ણિકેશાનભાગે પૂજ્યા એતાઃ શક્તયઃ પરમેશ્વરસ્ય
પ્રેમાનુગ્રાહ્યત્વેન
પ્રોક્તાનામનન્તાદીનામધિષ્ઠાનોપાધિભેદભિન્ના પરમેશ્વરી
શક્તિરેવ એતાસાં રક્તત્વમૈશ્વરરક્તાનાં એતેષામધિષ્ઠાનાત્
મનોન્મન્યાસ્તુ તદધિષ્ઠાનરાહિત્યાત્ શુક્લત્વમ્ । એતાસાં ધ્યાનમ્ -
વરપ્રદેશાઙ્કગવામહસ્તં સવ્યદ્વયાત્તાભયચામરં ચ ।
રક્તં જટાચૂડશશાઙ્કરેખાવિભૂષણં ભૂષિતવિશ્વગાત્રમ્ ॥
પ્. ૯૬)
પૂર્વાદિદિક્કેસરપૂજ્યમાનં વામાદિશક્ત્યષ્ટકમાનતોઽસ્મિ ।
તત્તુલ્યરૂપામથ કર્ણિકાયાં મનોન્મનીં શુક્લતનુર્નિવિષ્ટામ્ ॥
ઇતિ દલાગ્રકેસરાગ્રેષુ સૂર્યમણ્ડલસોમમણ્ડલાગ્નિમણ્ડલાનિ
તદધિપતીન્ બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાંશ્ચ પૂજયેત્ । એતાનિ મણ્ડલાનિ ન
લોકસિદ્ધાનિ । ભુવર્લોકચારીણિ અપિ તુ
જ્ઞાનક્રિયેચ્છાશક્તીનામાવિર્ભાવાધિકરણભૂતાનિ
આત્મતત્ત્વવિદ્યાતત્ત્વશિવતત્ત્વશબ્દવાચ્યાનિ બિન્દુલિકાણિ તેષાં
લોકસિદ્ધાનાં બ્રહ્માણ્ડાગતત્વેન દિવ્યસિંહાસને
પ્રગમાસંભવાત્ તદધિપતયશ્ચ ન લોકાસિદ્ધાઃ ।
તદધિષ્ઠાતૃશક્તિવિશેષા ઇત્યુક્તમ્ ગુરુભિઃ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રવૃત્તિદીપિકાયાં મણ્ડલેશ્વરાણાં ધ્યાનમ્ -
પીનં પીતં ચતુર્બાહું બ્રહ્માણં ચતુરાનનમ્ ।
હંસકેતું ચ બિભ્રાણં દણ્ડાક્ષસ્રુવકમણ્ડલુમ્ ॥
વિષ્ણુશ્ચતુર્ભુજો માલી શઙ્ખચક્રગદાબ્જધૃક્ ।
નીલામ્બુદપ્રતીકાશો ગરુડાસનસંસ્થિતઃ ॥
ઈશાનં વૃષભારૂઢં ત્રિશૂલં વ્યાલધારિણમ્ ।
શરચ્ચન્દ્રાવદાતં ચ ચન્દ્રમૌલિં ત્રિલોચનમિતિ ॥
પ્. ૯૭)
શિવાસનસ્ય વ્યાપ્તિસ્વરૂપે ગુરુભિરુક્તે
ક્ષિત્યાદિકુટિલાપ્રાન્તસમસ્તાધ્વમયં શુભમ્ ।
યોગપીઠમિદં દિવ્યં શિવસ્યાસનમાશ્રયે ઇતિ કલ્પનીયમ્ । તતઃ
પીઠં શેષાધ્વવન્નિર્મિતમ્ ।
શ્રીમત્કિરણે - શ્રુતેઃ શિવાસનસ્ય ક્ષિત્યાદિશિવતત્ત્વાન્તરૂપા વ્યાપ્તિઃ ।
તત્સિદ્ધિમનુજાનીહિ યજતશ્ચિદચિત્પદ ઇતિ મન્ત્રલિઙ્ગાર્ચિતે ચિહ્ને
તારમિત્યાચાર્યવચનાચ્ચ ।
વિજ્ઞાનકલપ્રલયાકલસકલભેદભિન્નાનામત્મનાન્તેષુ
મલપાકવશાત્ પરમેશ્વરેણાનુગૃહીતાનાં
મન્ત્રમહેશ્વરમન્ત્રેશ્વરાણાં પૃથિવ્યાદિશિવાન્તાનાં
તત્ત્વતત્ત્વેશ્વરાણાં કાલાગ્ન્યાદ્યતાશ્રિતાન્તાનાં ભુવનાનાં
તદ્ભુવનેશ્વરાણાં પરમન્ત્રેશ્વરેષુ રુદ્રભટ્ટારકેણાધિકારેષુ
નિયોજિતાનાં વિષ્ણુબ્રહ્માદીનાં દેવયોનીનાં એવં
સર્વેષામાત્મનાં લૌકિકવૈદિકાધ્યાત્મિકાદિમાન્ત્રભેદભિન્નાનાં
શુદ્ધાશુદ્ધરૂપાણાં સર્વેષાં શબ્દસ્રોતસાં
તત્કારણભૂતાનામકારાદિક્ષકારાન્તાનાં સર્વેષાં
વર્ણાનામેકાશીત્યાદિપદભેદભિન્નસ્ય પદાધ્વનઃ
સદ્યાદ્યસ્ત્રાન્તસ્ય મન્ત્રાધ્વનઃ
સમસ્તાધ્વવ્યાપકનિવૃત્ત્યાદિકલાધ્વનશ્ચ એવં
શબ્દાર્થભેદભિન્નસ્ય સમસ્તસ્ય કાર્યવર્ગસ્ય
પ્. ૯૮)
તત્કારણયોશ્ચ માયાબિન્દોર્દિવ્યસિંહાસનરૂપે શિવાસને અન્તર્ભાવા
હૃત્પુટાત્મબીજેનેતિ દ્વિરભ્યાસપદાવિષ્ટામુદ્યદ્દિનકરપ્રભામ્ ।
મૂર્તિમીશ્વરરક્તાઙ્ગીં પરિણાહે નિવેશયેદિતિ
વચનાદ્ધૃદયસંપુટાત્મબીજેન ઉદ્યદ્દિનકરપ્રભામ્
વિરક્તાવયવાં દ્વાદશાન્તપદ્મસ્થિતસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
સમવેતશક્તિરૂપાં પરમેશ્વરસ્ય જગત્કૃત્યવિષયે
કાર્યકારણરૂપાં પરનિષ્ઠાકારાં શક્તિમૂર્તિત્વેન શિવલિઙ્ગસ્ય
પરિણાહે પુષ્પાઞ્જલિપૂર્વં નિવેશયેત્ । તતશ્ચ
બ્રહ્માણ્ડોદરગતાનામનાન્નાધ * *
શક્તિતિરોધાયકાન્ધકારોચ્છેદકત્વેન યથા પ્રાભાતિકઃ । એવં
પ્રાકૃતમાશયબૈન્દવાન્તર્ગતાનાં મનુષ્યમુનિ * * * * દિ
વિદ્યેશ્વરાન્તાનાં સર્વેષામાત્મનાં
મલાદિમહાસન્તમસનિહારતયૈષપરમેશ્વરમૂર્તિપ્રકાશાદ્ધ્યેયમ્
અવ્યયઃ સમવેતશક્ત્યાત્મિકાયા મૂર્તેરેવ પરમેશ્વરસ્ય પઞ્ચકૃત્યે
કાર્યકારણત્વેન સ્થિતત્વાત્ તત્તત્કૃત્યોપાધિવશાદ્ ભિન્નસ્ય
ઈશાનાદિબ્રહ્મપઞ્ચકસ્ય તદવાન્તરભેદાનામષ્ટત્રિંશત્કલાનાં
ચ ન્યાસઃ । ઇતિ મુષ્ટિં બધ્વા ભદ્રમુદ્રયા ઊર્ધ્વમૂર્ધનિ
પુષ્પપૂર્વમીશાનં ન્યસેત્ । ઓં ઇતિ તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોગાત્
પ્. ૯૯)
તત્પુરુષમુખે અશ્રુતિરસ્તિ મધ્યાઙ્ગુષ્ઠયોગેન ઘોરં હૃદયે ઓં
શ્રુતિરસ્તિ । ઇતિ અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં વામદેવં ગુહ્યે ઇતિ
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયોગેન પાદાદારભ્ય સર્વશરીરવ્યાપકત્વો
મૂર્તિભૂતં સંખ્યાકૃતં ન્યસેત્ ।
ઊર્ધ્વપૂર્વદક્ષિણોત્તરપશ્ચિમવક્ત્રેષુ અખણ્ડાન્યેવં માલા
બ્રહ્માણિ ત્રાભઙ્ગં ન્યસેત્ । તતઃ કલાભઙ્ગન્યાસઃ કર્તવ્યઃ । ઓં
હોં ઈશાનઃ સર્વવિદ્યાનાં શશિન્યૈ નમઃ ઇતિ ઊર્ધ્વમૂર્ધનિ ઓં
ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં ગદાયૈ નમઃ ઇતિ પૂર્વમૂર્ધનિ
બ્રહ્માધિપતિર્બ્રહ્મણોઽધિપતિર્બ્રહ્મ ઇષ્ટદાયૈ નમઃ ઇતિ
દક્ષિણમૂર્ધનિ । ઓં શિવો મે અસ્તુ મરીચ્યૈ નમઃ ઇત્યુત્તરમૂર્ધનિ
સદાશિવો જ્વાલિન્યૈ નમઃ ઇતિ પશ્ચિમમૂર્ધનિ ઓં અવ્યક્તકલાયૈ નમઃ
ઇત્યૂર્ધ્વવક્ત્રે ઓં હેં તત્પુરુષાય વિદ્મહે શાન્ત્યૈ નમઃ ઇતિ
પૂર્વવક્ત્રે ઓં મહાદેવાય ધીમહિ વિદ્યાયૈ નમઃ ઇતિ દક્ષિણવક્ત્રે ।
ઓં તન્તો રુદ્રઃપ્રતિષ્ઠાયૈ નમઃ ઇત્યુરવક્ત્રે ઓં પ્રચોદયાન્નિવૃત્ત્યૈ
નમઃ ઇતિ પશ્ચિમવક્ત્રે ઓં હાં અઘોરેભ્યસ્તમાયૈ નમઃ ઇતિ હૃદયે ઓં
અથ ઘોરેભ્યો મોહાયૈ નમ ઇતિ ગલે ઓં ઘોરક્ષમાયૈ
પ્. ૧૦૦)
નમ ઇતિ દક્ષિણાંસે ઓં ઘોરતરેભ્યો નિહ્રાયૈ નમ ઇતિ વામાંસે । ઓં
સર્વતશ્શર્વમૃત્યવે નમ ઇતિ નાભૌ । ઓં સર્વેભ્યો માયાયૈ નમ
ઇત્યુદરે ઓં નમસ્તેઽસ્તુ રુદ્રાયૈ નમ ઇતિ પૃષ્ઠે । ઓં રૂપેભ્યો જરાયૈ
નમ ઇત્યુરસિ । ઓં હિં વામદેવાય નમઃ । રજાયૈ નમ ઇતિ ગુહ્યે । ઓં
જ્યેષ્ઠાયૈ નમઃ રક્ષાયૈ નમઃ ઇતિ લિઙ્ગે ઓં રુદ્રાય નમઃ રત્યૈ નમ
ઇતિ દક્ષિણોરૌ ઓં કાલાય નમઃ બાલ્યૈ નમ ઇતિ વામોરૌ ઓં કલાયૈ
નમઃ કામાયૈ ઇતિ દક્ષિણજાનુનિ ઓં વિકરણાય નમ સંયમિન્યૈ નમ
ઇતિ વામજાનુનિ । ઓં બલક્રિયાયૈ નમઃ દક્ષિણજઙ્ઘાયાં ઓં
વિકરણાયૈ નમઃ બુદ્ધ્યૈ નમ ઇતિ વામજઙ્ઘાયાં ઓં બલકાર્યાયૈ
નમ ઇતિ દક્ષિણસ્ફિજિ । ઓં પ્રમથનાયૈ નમઃ ધાત્ર્યૈ નમ ઇતિ
વામસ્ફિજિ । ઓં સર્વભૂતદમનાય નમઃ ગ્રામિણ્યૈ નમ ઇતિ કટ્યાં
ઓં મનોન્મન્યૈ નમ ઇતિ દક્ષિણપાર્શ્વે ઓં ઉન્મનાયૈ નમઃ અભયાયૈ
નમ ઇતિ સવ્યપાર્શ્વે ઓં સદ્યોજાતં પ્રપદ્યામિ સિદ્ધ્યૈ નમ ઇતિ
દક્ષિણપાદે સદ્યોજાતાય વૈ નમઃ ઋદ્ધ્યૈ નમ ઇતિ વામપાદે । ઓં
ભવે દ્યુત્યૈ નમઃ દક્ષિણકરે ઓં ભવે ભક્ષ્યૈ નમઃ ઇતિ વામકરે ।
પ્. ૧૦૧)
ઓં અનાદિભવે મેધાયૈ નમ ઇતિ નાસિકાયામ્ । ઓં ભજસ્વ માં
કાન્ત્યૈ નમ ઇતિ શિરસિ । ઓં ભવ સ્વધાયૈ નમ ઇતિ શિરસિ । ઓં ભવ
સ્વધાયૈ નમ ઇતિ દક્ષિણબાહૌ । ઓં ઉદ્ભવાયૈ નમઃ સ્થિત્યૈ નમઃ ઇતિ
વામબાહૌ । તતો
બીજયુક્તપદબ્રહ્મભિર્મૂર્ધમુખહૃદયગુહ્યપાદાદિસર્વશરીરેષુ
પૂજાં વિધાય તતો વિદ્યાદેહં દ્વાદશાન્તપદ્મસ્થિતાયાઃ
સમવેતાયાઃ શક્તેરેવ સર્વાનુગ્રહપ્રવૃત્તસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
શરીરકારણં તમકરણરૂપં કલારૂપશક્તિસમુદાયાત્મકં
શિવલિઙ્ગસ્યારોહે વિન્યસેત્ । તદુક્તં -
અષ્ટત્રિંશત્કલોપેતં વિદ્યાદેહં સદાશિવમ્ ।
આરોહે વિન્યસેદ્ ધ્યાત્વા શક્તિં લક્ષણભાસ્વરમિતિ । એષ સદાશિવેન
વિગ્રહઃ શાક્ત એવ તદુક્તં -
યા તસ્ય વિમલા શક્તિઃ શિવસ્ય સમવાયિની ।
સૈવ મૂર્તિક્રિયાભેદાત્ સાદાખ્યં તત્ત્વમુચ્યતે ॥
ઇતિ । અસ્ય ભગવતઃ

શક્તેર્નિત્યનિર્મલનિરતિશયસર્વાર્થજ્ઞાનક્રિયારૂપત્વે
નાનાવૃતત્વાન્ન વ્યઞ્જકાન્તરાપેક્ષા વિદ્યેશ્વરાદીનાં
આવૃતત્વાદેવ બૈન્દવાદિ-
પ્. ૧૦૨)
આવૃતત્વાદેવ બૈન્દવાદિવ્યઞ્જકાન્તરાપેક્ષમ્ । તદુક્તં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
મૂલાદ્યસંભવાચ્છાક્તં વપુર્નો તદૃશં પ્રભોઃ ।
તદ્વદ્ભિઃ પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈઃ પઞ્ચકૃત્વોપયોગિભિઃ ॥
ઈશતત્પુરુષાઘોરવામજૈર્મસ્તકાદિકમિતિ ।
અસ્ય વિદ્યાદેહધ્યાનં ગુરુભિરુક્તં -
આગુલ્ફં સ્ફટિકપ્રખ્યં રક્તપાદકરામ્બુજમ્ ।
હિમરક્તાલિહેમામ્ભસુશ્વેતમુખપઞ્ચકમ્ ॥
ખડ્ગખેટધનુર્બાણખયાઙ્ગાનિ કપાલકમ્ ।
કુણ્ડિકામક્ષમાલાં ચ વરં ચાભયમેવ ચ ॥
દધાનં દશભિર્હસ્તૈઃ સુપ્રસન્નં સ્મિતાનનમ્ ।
દૃક્ક્રિયેચ્છાવિશાલાક્ષં જ્ઞાનચન્દ્રકલાન્વિતમ્ ॥
ગલે નીલં મનોજ્ઞાઙ્ગં પ્રતિવક્ત્રં ત્રિલોચનમિતિ ।
ગલે નીલમિતિ રોધશક્ત્યા પરાગાદ્રોધશક્તેશ્ચ
નૈલ્યમાત્મતિરોભાવનહેતુમલાધિષ્ઠાનવશાત્
તિરોભાવકૃત્યનિમિત્તભૂતસ્ય તત્પુરુષવક્ત્રસ્યાધોભાગે
તસ્યાવસ્થિતિજ્ઞાનચન્દ્રકલાન્વિતમિતિ શ્રુત્યા પાદપદ્માદારભ્ય
જટાચૂડપર્યન્તસ્યાસ્ય વિદ્યાદેહસ્ય
હસ્તગતાયુધવિશેષસ્યાભરણાદેશ્ચ સર્વસ્યાપિ
પ્. ૧૦૩)
શક્તત્વમવસીયતે । એવં વિધસ્ય સદાશિવવિગ્રહસ્ય વૈન્દવત્વં
કેચિદિચ્છન્તિ અન્યે તુ બિન્દૂદ્ભૂતશરયોગિષુ પશુશરીરેષ્વતત્ત્વમિચ્છન્તિ
તદુભયમપ્યુક્તેન પ્રકારેણાનુપપન્નં યુક્તિવિરોધશ્ચ પૂર્વસ્મિન્
પક્ષે તસ્ય શરીરસ્ય કાર્યત્વાદેવ કર્ત્રન્તરાપેક્ષાયાં સ્વકૃતત્વે
અન્યકૃતત્વે વાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ । ઉત્તરસ્મિન્ પક્ષે
પરમેશ્વરસ્યાસાધારણત્વેન શાસ્ત્રેષૂક્તે નિષ્કલે લિઙ્ગે
ચિદન્તરાધ્યાસોઽત્યન્તવિરુદ્ધ એવ । અત એવ એવાયં વિદ્યાગ્રહઃ શાક્ત
એવેતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ । એવં વિધો વિદ્યાદેહવિકૃત્યસેદ્ધ્યાત્વા શક્તિં
લક્ષ્મણિ ભાસ્વરમિતિ ચલલિઙ્ગવિષયે
પૂજનસ્યાસાધારણતયાર્ચ્યમાનત્વાત્ । સ્વાત્માનુગૃહીતત્વેન
દક્ષિણાભિમુખમેવ ધ્યાતવ્યમ્ । એવં કૃતે ખલુ શાસ્ત્રેષૂક્તં
દક્ષિણમુખં સિધ્યતિ તથોક્તં શ્રીમત્કિરણે -
સ્થાનં પ્રવિશ્ય મેધાવી દક્ષિણામૂર્તિમાશ્રિત ઇતિ । તત્રૈવ
દીક્ષાયાં -
પ્રવેશ્યાભ્યન્તરં તસ્ય દક્ષિણામૂર્તિકરસ્ય ચ ।
ઉદઙ્મુખં ક્ષિપેત્ પુષ્પં તત્પાદાન્નામ કારયેત્ ॥
ઇતિ ।
પ્. ૧૦૪)
શ્રીમત્પરાખ્યે -
પ્રક્ષેપયેત્ પુષ્પમણ્ડલેશાદુદઙ્મુખઃ વિજ્ઞાપયેત્ ।
પ્રણમ્યેશં શિવસ્વસ્ય શઙ્કરેતિ । શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે દીક્ષાયામ્
કૃત્વાભિમુખમાદાય કુસુમાન્યઞ્જલૌ પુનઃ ।
ત્યાજયેત્ સ પ્રણામાનિ શ્રદ્ધાવાન્ શ્રદ્ધયા યુતમ્ ॥
બ્રૂયાદઙ્ગમહેશાનાં પશ્યેત્યુદ્ઘાટ્ય લોચને ।
વિમૂર્તિયોગ્યતાશૂન્યૈરદૃષ્ટમમરૈરપિ ॥
વિલોક્યાનન્દપૂર્ણાક્ષમુત્થાપ્ય પ્રણતં ક્ષિપેત્ ।
દક્ષિણસ્યાં પ્રભો મૂર્તૌ નિદધ્યાત્ પ્રણવાસને ॥
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ - શિવનિરીક્ષણાહ્લાદનેત્રં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ
પ્રણમન્તં ક્ષિતેરુત્થાપ્ય પ્રભોર્દક્ષિણમૂર્તિકટે ગુરું
પ્રણવાસીનં કુર્યાદિતિ તત્રૈવાભિષેકવાસસી પરિધાય સન્નિવિષ્ટં
સકલીકૃતં પાણૌ ગૃહીત્વા દેવસ્ય દક્ષિણસ્યાં તનૌ ન્યસેદિતિ
પુનસ્તત્રૈવ કરણાન્તે બલિં દત્વા બ્રૂયાન્નીત્વા પુનઃ પ્રભોઃ
વ્યાખ્યેયશ્રુતમર્થિભ્ય શ્રોતવ્યં ચ ત્વયાન્યત ઇતિ ।
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
પુષ્પાઞ્જલિસમાયુક્તં દક્ષિણામૂર્તિમાનયેત્ ।
શિવસ્યાભિમુખં સ્થાપ્ય તતઃ પુષ્પાણિ પાતયેદિતિ ।
પ્. ૧૦૫)
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે પ્રતિષ્ઠાપ્રકરણે -
ઈશાનદિક્છિરોભાગં શિરસા શિખરં તતઃ ।
વિધાય સાસનં કુમ્ભં હોમાદન્યતમં શુભમિતિ ॥
શ્રીમદ્રૌરવવૃત્તિવિવેકમુદ્રાપ્રકરણે -
વ્યાપકત્વાત્પરમેશ્વરસ્યાવાહનસ્થાપનસન્નિધાનસન્નિરોધાનં
સંભવન્તીતિ ભ્રાન્તિનિવૃત્તયે વ્યાચષ્ટેવિશિષ્ટા સ્થિતિરિતિ ।
તદનુગ્રાહકત્વેનાભિમુખીભાવોઽવશિષ્ટં સાન્નિધ્યમિતિ ।
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યાં-
સાદરં સંમુખીભાવ આવાહનમિહોચ્યતે । ઇતિ ।
તત્રૈવ પ્રદેશાન્તરે -
ધ્યાયન્નભિમુખં દેવં પઞ્ચવક્ત્રં સદાશિવમ્ । ઇતિ । સન્નિધાને
તતઃ શમ્ભોરુપવિશ્ય નિજાસનમ્ । ઇતિ ।
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
ન્યસ્ય શયયાસને શમ્ભોઃ પ્રત્યક્ષં પાતયેત્ સ્થિતમ્ ।
અપનીય દૃશાલોકાચ્છાદનં વસનં ક્રમાત્ ॥
સહસાલોકિતેશાન શિવવક્ત્રસરોરુહમ્ ।
પ્. ૧૦૬)
બ્રૂયાત્તદઙ્ગમુઞ્ચેતિ પ્રસૂનં શિવસંમુખમ્ ।
સ્ફુટભક્તિપરામ્ભોજપરાગમિતિ પૂજિતમ્ ॥
પશૂનામગ્રણીર્યસ્તુ યદદસ્તુ વિશેષતઃ ।
પ્રવૃત્તિરસ્ય યાગસ્ય ત્વં નીત્વા શિવસન્નિધિમ્ ॥
શિવં વિજ્ઞાપયેદ્દેવં પ્રાણૈરન્તર્બહિશ્ચરૈઃ ।
પરીક્ષિતઃ સમર્થો યન્નિર્વાણાર્થમુપસ્થિત ઇતિ ।
તત્રૈવ તસ્માદાદાય વિસ્રબ્ધં સ્થિરધીઃ પુરતન્ત્રિતે ॥
દેહે લક્ષીકૃતે ન્યસેત્ ।
સ્થાપનં હૃદયેન ત્વિતિ પુનસ્તત્રૈવ ધ્યાત્વા તં સકલોપાધિવિગ્રહં
સંમુખં શિવમ્ ।
પરમામૃતનિષ્યન્દધવલીકૃતદિઙ્મુખઃ ॥
સમુત્ક્ષિપ્ય વિશેષાર્ઘ્યભોજનં વામપાણિના ।
અર્ઘ્યં નિવેદયેત્પૂર્વં દક્ષહસ્તેન સંમુખમ્ ॥
ઇત્યાદિભિર્વચનૈરુત્તરાભિમુખત્વેનાસીનસ્ય સાધકસ્યાપિ
મુખ્યવિધાનાચ્ચલલિઙ્ગવિષયે મણ્ડલે ચ દક્ષિણાભિમુખત્વં
દેવસ્ય સિદ્ધં દર્શિતેષુ વચનેષુ મણ્ડલેશ્વરભૂયો વૃત્ત્યા
પ્રતીતેશ્ચલલિઙ્ગેઽપિ દક્ષિણાભિમુખત્વં પ્રતીયતે । કિઞ્ચ
મણ્ટપસ્યેશાનભાગે પશ્ચિમાભિમુખં કુમ્ભં
પ્. ૧૦૭)
સર્વધાન્યોપરિ સ્થિતમિતિ ઉક્તત્વાન્મણ્ટપરક્ષાર્થં પૂજિતસ્ય
પરમેશ્વરસ્ય સર્વાસુ સંહિતાસુ સર્વાસુ પદ્ધતિષુ ચ
પશ્ચિમાભિમુખત્વસ્ય શ્રુતત્વાદ્રક્ષ્યરક્ષણાર્થમાભિમુખ્યસિદ્ધે
સ્વેષ્ટલિઙ્ગવિષયે સ્વસ્યાસાધારણત્વાદેવ સ્વસ્ય રક્ષકત્વેન
દક્ષિણામૂર્તિત્વમુપપન્નતરં ઉક્તેષુ ચ વચનેષુ
દક્ષિણામૂર્તિત્વેનોક્તસ્ય મૂર્તિશબ્દસ્યાર્થઃ
શ્રીમત્સાર્ધત્રિંશતિકાલોત્તરે વૃત્તિઃ કૃતા શ્રીમતા રામકણ્ઠેન
નિર્ણિતઃ । પશ્ચાદ્ગુરોઃ સાધકાનાં મૂર્તેસ્તુ ગ્રહણં ભવેત્ । ઇતિ
સૂત્રમ્ ॥ અસ્ય વૃત્તિઃ । એવમન્તઃ કરણશુદ્ધેરપિ પશ્ચાત્
પરાપરશ્રેષયઃ સાધકાનાં યો ગુરુરાચાર્યઃ
સંજ્ઞાનક્રિયાવ્યઞ્જકપુર્યષ્ટકાખ્યસ્તસ્ય
પૂર્વબિન્દુતયાભિયાતસ્ય યા મૂર્તિઃ શિરોવક્ત્રાદ્યાકારશરીરં તસ્યા
ગ્રહણં ભાવનાદ્વારેણ સ્વીકારો ભવેત્ । ઓમિત્યનેન કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
યદુક્તં સદ્ગુરુભિરત્ર પદ્ધતૌ ધ્યાત્વાદૌ પ્રણવેનાથ
મૂર્તિમૂર્ધાદિભેદતઃ । તારેવ સકલીકુર્યાદિતિ । એવં
દક્ષિણાભિમુખસિદ્ધૌ
મૂર્ધમુખજઠરહૃદયપાણિપાદાદ્યવયવા-
પ્. ૧૦૮)
નામપિ દક્ષિણાભિમુખત્વમુક્તા શ્રીમચ્ચતુશ્શતિકાલોત્તરે -
ઊર્ધ્વવક્ત્રે મહાસેનસ્તસ્મિન્ પૂર્ણાહુતિ સ્મૃતમ્ ।
સંપાદપાણિબ્રહ્મે તુ આહુતિં સંપ્રદાપયેત્ ॥ ઇતિ ।
કિઞ્ચ - ઉત્તરાભિમુખત્વેનાસીનસ્ય સાધકસ્ય સ્વશરીરકે
અષ્ટત્રિંશત્કલાન્યાસસમયે અઙ્ગભઙ્ગ્યા બ્રહ્મન્યાસકાલે
તત્પુરુષવક્ત્રસ્ય ઉત્તરાભિમુખત્વમવશ્યં અન્યથા
અઙ્ગભઙ્ગિન્યાસોઽનુપપન્ન એવ એવં પરમેશ્વરસ્યાપિ
દક્ષિણામુખસ્ય અઙ્ગભઙ્ગિન્યાસો દક્ષિણામુખ એવ કર્તવ્યઃ । અપિ ચ
ઈશાનવક્ત્રસ્ય ત્યપઞ્ચકે અનુગ્રાહકત્વેન સ્થિતસ્ય
રક્ષાભિમુખ્યહેતોર્દક્ષિણાભિમુખ્યત્વાન્મૂર્ધાદ્યવયવા અપિ
દક્ષિણાભિમુખા એવ । નનુ ઈશાનતત્પુરુષસ્થિતેઃ
કથમઘોરવક્ત્રાદુપરિ સ્થિતિરુચ્યતે । સત્યમ્ । તત્પુરુષકલાનાં ચ
તસૃણાં વિદ્યમાનત્વાદ્દક્ષિણેઽપિ તત્પુરુષસ્ય સ્થિતેઃ
તદૂર્ધ્વમીશાનસ્ય પપન્નૈવ । કેચિત્તુ બૃહત્કાલોત્તરાદિષુ પરિતાનિ
ચિદ્વચનાન્યુરરીકૃત્ય પ્રાઙ્ગમુખ એવ પરમેશ્વરઃ ધ્યાતવ્ય ઇતિ
મન્યન્તે । પઞ્ચાનનં પ્રકર્તવ્યં ત્રિપઞ્ચનયનાન્વિતમ્ ।
પ્. ૧૦૯)
વામાદિશક્તિખચિતં દેવદેવં સદાશિવમિત્યાદ્યેષુ વચનેષુ મધ્યે
ઈશાનસ્ય સદાકાર્યં મૂલદ્વારાવલોકનમ્ ।
સદા પૂર્વાનનં સ્થાપ્ય સ્થાપ્યં વા

પશ્ચિમાનનમિત્યુક્તત્વાદેતાનિ વચનાનિ પૂર્વદ્વારાભિમુખત્વેન
સ્થાપિતલિઙ્ગવિષયાણિ
પૂર્વં પુરુષનામાનં હૃદયે પરિસંમિતમિત્યાદિષુ વચનેષુ
દક્ષં દક્ષાંસસંબન્ધકન્ધરોપરિ સંસ્થિતમ્ । ઇતિ ।
એતદ્વચનં ચલલિઙ્ગસ્ય પૂર્વાભિમુખત્વપ્રતિપાદકત્વેન કૈશ્ચિદુક્તમ્
। એતદ્વચનં વચનશરીરે ચલલિઙ્ગવિષયતાપ્રતીતેઃ ।
પૂર્વદ્વારતયાવસ્થાપિતલિઙ્ગવિષયં પશ્ચિમાવસ્થિતં
કિઞ્ચિદીશાનં દિશમાશ્રિતમિત્યાદિવચનં ચ પૂર્વાધારં તમેવ
પ્રત્યગાનનમિતિ વચનસ્યાપિ પૂર્વાર્ધે સ્થિરલિઙ્ગવિષયે
પૂર્વાભિમુખત્વસ્ય નિત્યત્વશ્રુતેઃ શિવકુમ્ભાદિવિષયેઽપ્યેવમેવ
પ્રાપ્તૌ પશ્ચાન્મુખત્વં વિધીયતે । જ્ઞાનવિજ્ઞાનપુઞ્જાદિવચનત્વે
લિખિતસ્ય
દક્ષજાનુસમીપસ્થં હૃદયં વહ્નિદિગ્ગતમિતિ
પ્. ૧૧૦)
વચસ્ય પૂર્વદ્વારવિષયત્વમેવ વજ્રદેહવચને । ઇતિ નિત્યનૈમિત્તિક
ઇત્યાદૌ સર્વેષ્વધિકરણેષુ પ્રાઙ્મુખત્વપ્રતીતિઃ । પ્રત્યઙ્મુખત્વેન
સ્થાપિતસ્ય લિઙ્ગસ્ય શિવકુમ્ભસ્ય ચ પ્રાઙ્મુખત્વપ્રસઙ્ગાત્
સર્વશાસ્ત્રવિરુદ્ધેનૈવ પ્રભોઃ પુરસ્તિષ્ઠેદિત્યનેન વચનેન
વિશેષાભિધાનાત્ પશ્ચિમદ્વારત્વેન સ્થાપિતસ્યાપિ લિઙ્ગસ્ય
પૂર્વાભિમુખત્વં પ્રાપ્તમ્ । એતચ્ચ વિરુદ્ધમેવ અત એવ તદપિ
પ્રાઙ્મુખસ્થાપિતલિઙ્ગવિષયમેવ કિઞ્ચ સ્થિરલિઙ્ગવિષયેઽપિ
પ્રાઙ્મુખત્વસ્યાં મુખત્વં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે દૃષ્ટમ્ ।
શ્રેષ્ઠં પશ્ચાન્મુખં લિઙ્ગમભાવાત્ પ્રાઙ્મુખં સ્મૃતમ્ ઇતિ ।
કિઞ્ચ -
પૂર્વાભિમુખં દેવં ચલલિઙ્ગેઽર્ચિતાં તેષામપિ નિત્યવિષયે
મુખ્યતયા પશ્ચાદ્યત્યદ્વારાસ્યેષ્ટદીશાનસ્ય
વદાકાર્યમૂલદ્વારાવલોકમિતિ । સ્થિરબલાવિશેષેણ શ્રુતત્વાદીન
સવક્ત્રસ્ય પશ્ચાન્મુખત્વં પ્રાપ્રાપ્નં ઇતિ ક્રિયાગ્રન્થનિપુણૈઃ
કૈશ્ચિત્ સ્વમનીષિકયા પૂર્વત્વદ્વારસ્થાપિતલિઙ્ગવચ્ચલલિઙ્ગવિષયેઽપિ
પૂર્વદ્વારાર્ચનં મુખ્યતયા પ્રાપ્તં અત -
પ્. ૧૧૧)
સ્તેષામપિ પૂર્વદ્વારાર્ચનનિબન્ધ આશામાત્રકૃત્ એવ કિઞ્ચ
ક્રિયાગ્રન્થે એષુ પૂર્વપશ્ચિમદ્વારયોરિવ દક્ષિણદ્વારાર્ચનમપિ
વિહિતં તસ્માદપિ પૂર્વદ્વારનિબન્ધસ્વપક્ષ એવ વિરુદ્ધ એતેષ્વપિ
સર્વોદ્દિષ્ટેષુ સર્વેષુ વચનેષ્વપિ ચલલિઙ્ગવિષયત્વાદર્શનાચ્ચલલિઙ્ગે
પૂર્વાભિમુખત્વનિબન્ધસ્વરુચિરવરચિત ઇતિ પ્રતીયતે । અપિ ચ
સદ્યોજ્યોતિપ્રભૃતિભિર્મહદ્ભિરાચાર્યૈર્વ્યાખ્યા તેષુ
શ્રીમદ્રૌરવસ્વાયમ્ભુવમૃગેન્દ્રકિરણપરાખ્યમતઙ્ગસૂક્ષ્મસ્વા-
યમ્ભુવદ્વિશતિસાર્ધત્રિશતિચતુઃશતિકા
સર્વજ્ઞાનોત્તરમોહશૂરોત્તરેષુ વિવ્યાકૃતેષુ
શ્રીમત્ત્રયોદશશતિકાનિશ્વાસાદિષુ
શ્રીમત્સોમશમ્ભુબ્રહ્મશમ્ભુભોજરાજર્વારુણશિવાદ્યૈર્વિરચિતાસુ
પદ્ધતિષુ ચ તત્તદ્વ્યાખ્યાનેષુ ચલલિઙ્ગવિષયે
પ્રતિષ્ઠાસ્વનિકર્તવ્યતાભેદવત્ પૂર્વમુખત્વસ્ય વિધાનાદર્શનાત્
ચલલિઙ્ગવિષયે પૂર્વાભિમુખ્યદર્શકત્વેનોક્તાનાશ્વર્ચનાનાં
સ્થિરલિઙ્ગવિષયત્વેન ચરિતાર્થત્વાચ્ચ
કાશ્મીરાર્યવર્તગૌડદેશીયૈર્દાક્ષિણાપથૈર્વિશિષ્ટૈર્વિદ્વદ્ભિર્-
ગૃહસ્થૈસ્તપસ્વિભિશ્ચાચાર્યૈશ્ચરિતત્વાત્
સ્વેષ્ટલિઙ્ગાત્મકચલલિઙ્ગાર્ચનં દક્ષિણાભિમુખમેવ
પ્. ૧૧૨)
કર્ત્વવ્યં કિઞ્ચ અઘોરહૃદયાયેતિ
મન્ત્રલિઙ્ગાદઙ્ગભઙ્ગ્યામઘોરબ્રહ્મણા હૃદયસ્ય
કલ્પનીયત્વાદઘોરસ્ય દક્ષિણસ્યાં દિશ્યવસ્થિતત્વેન કલ્પિતસ્ય
હૃદયસ્ય શરીરાવયવેષુ પ્રધાનત્વાત્તદૂર્ધ્વં તદધશ્ચ
મૂર્ધાદ્યવયવા દક્ષિણત એવ કલ્પનીયાઃ । નનુ તત્પુરુષવક્ત્રાયેતિ
મન્ત્રલિઙ્ગાત્તત્પુરુષસ્ય પૂર્વતઃ સ્થિતત્વાત્ તદપેક્ષયા
મુખાદિકલ્પનં કિં ન કલ્પ્યતે । સત્યમ્ । તત્પુરુષકલાનાં
ચતસૃણાં વિદ્યમાનત્વાદ્દક્ષિણતોઽપિ તત્પુરુષકલાયાઃ
સંભવાદ્ધૃદયસ્ય તત્પુરુષસ્ય ચ યયોશ્ચ દક્ષિણસ્યાં સંભવાત્
પ્રધાનભૂતયોર્દ્વયોરપ્યપેક્ષયા તદ્વ્યતિરિક્તાનામવયવાનાં
દક્ષિણતઃ કલ્પનં યુક્તમ્ । નનુ વામદેવગુહ્યાયેતિ
મન્ત્રલિઙ્ગાદ્વામદેવસ્યોત્તરતઃ સ્થિતે
તત્કલ્પસ્યાપેક્ષયાપ્યઙ્ગાન્તરકલ્પનામુત્તરતોઽપિ પ્રાપ્તં ન
યામ્યકૌબેરવક્ત્રં તુ ન સિદ્ધાવિદ્યાદિના વચનેનોત્તરાભિમુખ્યં
ન યુજ્યતે । નનુ યામ્યસ્યાપિ તત્સમાનમેવ ।
અથાભ્યર્ચ્ય મહેશાનાં સાધ્યમન્ત્રં યજેચ્છ્રિયૈ ।
સર્વથા સર્વદા ગુપ્તં સાધકે વક્ષ્યમાણવત્ ॥
યામ્યાબ્જપત્રે વા પશ્ચાદ્ભાગધેયો સ્ત્રીવૃવિગ્રહમ્ ।
પ્. ૧૧૩)
અઘોરલોચનજ્યોતિર્મધ્યે નાન્યત્ર કુત્રચિદિતિ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રવક્ત્રાદઘોરવક્ત્રસન્નિધૌ શ્રુત્યર્થં
મન્ત્રસાધનસ્ય વિહિતત્વાત્ સિદ્ધિકામાનપિ દક્ષિણતો
મન્ત્રસમારાધનં તેન્તસ્માદ્દક્ષિણાભિમુખત્વમૂક્ષુણાં
સિદ્ધિકામાનપિ સાધીયં શ્રુતિતોઽપિ દક્ષિણાભિમુખત્વં સાધુતરં
યથા શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ ॥ ઉપનિષદસ્તિ ।
સપુરાણવચનાન્યપિ સન્તિ એતેષુ દશ પ્રાદુર્ભાવાદિ ચ શ્રૂયતે । અતો
હરિદ્રયત્તે દક્ષિણં દક્ષિણગતમુપાસીનસ્ય મે
રક્ષાર્થમભિમુખમીશાનસંજ્ઞિતં મુખેન નિત્યં પાહીતિ
કૃત્યપઞ્ચકેષુ અનુગ્રહપ્રવૃત્તેન તેન રક્ષેત્યર્થઃ । કિં ચ
પૂર્વાદિદિક્ચતુષ્ટયે ઉત્તરસ્ય એવં દિશો રૌદ્રત્વં યત્નેન શ્રૂયતે । અત્ર
શ્રુતિરસ્તિ । તદુદયપર્વતસ્ય મૂર્ધન્યાદિ તસ્ય સ્વિન્યઃ
પશ્ચિમાભિમુખત્વમિવસ્વસ્યામુક્તસ્યાં દિશ્યાદિતસ્ય પરમેશ્વરસ્ય
દક્ષિણાભિમુખત્વમેવ યુજ્યતે । તથા શૈવપુરાણે -
અજાતમિમમૈશ્વર્યં બુદ્ધ્યા જન્મનિ ભીરવઃ ।
રુદ્રસ્યાસ્ય પ્રપદ્યન્તે રક્ષાર્થં દક્ષિણં મુખમ્ ॥
પ્. ૧૧૪)
મહાસ્તોત્રેઽપિ -
તાવત્યુદીચિ પાચીશાન્તા શાખાસુ વેદસ્ય હિ યે ।
યુષ્માત્ નિષેદુષસ્ત્વક્પરામનુતી ચ પશ્યેત તતો દક્ષિણતો મુખસ્ત્વમ્ ।
અજાત ઇત્યસ્મિં સમાશ્રિતત્વાં યો મૃત્યવે રુદ્રબિભેમિ જાતઃ ।
મામીક્ષિતું દક્ષિણતો મુખોઽર્હસ્યસ્ત્યેવમર્થઃ । ખલુ તત્ર મન્ત્રઃ ।
ઇતિ ।
ન પ્રાચ્યામગ્રતઃ શમ્ભોરિત્યાદિના દેવસ્ય સન્નિધૌ સ્થિત્વા
પૂજાદિકં ન યુક્તમિતિ । યદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
સ્નાનમાશિરસઃ કૃત્વા સમાચમ્યોદગાનનઃ ।
પ્રાઙ્મુખો વા ભજેત્સન્ધ્યાં વેદસિદ્ધાઞ્છિરાશ્રમીત્યાદ્યારભ્ય
સન્ધ્યાવન્દનાન્તે તતસ્તીક્ષ્ણાં શુચિં બિમ્બસ્થં ધ્યાત્વા દેવં
સદાશિવમ્ ।
ક્ષિપેજ્જલોજ્જલિમન્ત્રવિરતૌ ચેતસા સ્મરન્ ॥
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ -
બિમ્બગં સદાશિવનાથં ધ્યાત્વા મન્ત્રોચ્ચારણાન્તે
પ્. ૧૧૫)
તમેવ મનસા સ્મરન્ જલાઞ્જલિં દદ્યાદિતિ તસ્યેવમુદિતાં સદિવ્યાં
સમુદિતાં પૂજાયાં સંપાદ્યાર્ઘ્યપુરસ્સરં તતો જપ્ત્વા શિવં
સાઙ્ગમાવેદ્ય ઉત્તરમારભેત્ ।
અસ્ય વૃત્તિઃ -
દેવસ્ય યા વક્ષ્યમાણપૂજા સા દિવ્યાતામર્ઘ્યપૂર્વં સમુદિતામિતિ ।
ધૂપવિલેપનકુસુમાદ્યઙ્ગયુક્તાં સંપાદ્ય
શિવમન્ત્રસ્યાઙ્ગયુક્તસ્ય જપં કૃત્વા તં ચ ભગવતે નિવેદ્ય
ઉત્તરકૃત્યમાગ્નેયં સ્નાનમારભેત્ । ઇતિ અનેન સંક્ષિપ્તપૂજનેન
દેવસ્યાભિમુખમેવ વિહિતમ્ ।
શ્રીમત્કિરણેઽપિ -
સંધ્યાવટલે કૃત્યયાત્ હૃદયાઞ્જલિં બધ્વા ત્રીન્ વારાનુદકેન તુ
કૃત્વાઞ્જલિં પુષ્પાઢ્યં રવેઃ પશ્ચાચ્છિવં જપેત્ ।
તાવદ્યાવચ્છતં પૂર્ણં સ્વશક્ત્યા વાથવા જપેદિતિ ।
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધતાવપિ -
ઉપસ્થાનં ષડઙ્ગેન કુર્યાદાદિત્યમૂર્તયે ।
પ્. ૧૧૬)
શતમૂર્ધમિત્યાદિના જપનિવેદનમુક્તમ્ ।
શ્રીમત્સોમશંભુપદ્ધત્યામપિ -
સમાચમ્ય વિધાનેન ત્ર્યઞ્જલેનાર્ઘ્યમુચ્ચરેત્ ।
રક્તપુષ્પાદિતોયેન મૂલમન્ત્રેણ ભાનવ ઇતિ તત્રૈવ સૂર્યપૂજાયામ ।
કૃત્વા કરાઙ્ગવિન્યાસં તન્મન્ત્રૈર્હૃદયાદિભિઃ ।
આત્માનં રવિરૂપેણ સંચિત્યાર્ઘ્યજનીમ્ * * ॥
પૂરયેદ્રક્તવર્ણેન લલાટકૃષ્ણબિન્દુના ।
તં સંપૂજ્ય રવેરઙ્ગૈઃ કૃત્વા રક્ષાવકુણ્ઠનામ્ ॥
સંપ્રોક્ષ્ય તજ્જલે દિવ્યપૂર્વાસ્યો ભાનુમર્ચયેત્ । ઇતિ
શ્રીમત્ક્રિયાકાણ્ડશેખરેઽપિ ।
દ્રવ્યાણિ તજ્જલૈઃ પૂજાપ્રકરણે -
ક્રીડન્તઃ પરદેશસ્ય મૂર્તિરેષા હ્યનિન્દિતાઃ ।
ઊર્ધ્વસ્ફટિકસંકાશસ્વાઙ્ગોત્થકિરણોજ્જ્વલઃ ॥

ચિન્તયન્ પઞ્ચમૂર્ધાનં દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ।
ત્રિપઞ્ચનયનં સૌમ્યં પઞ્ચાસ્યં ચારુલોચનમ્ ॥
દશબાહું વિશાલાક્ષં નાગયજ્ઞોપવીતિનમ્ ।
નીલનીરજનારા ચ ખડ્ગાક્ષવલયાભયમ્ ॥
સત્રિશૂલં રહસ્યોક્તં દક્ષિણે પઞ્ચબાહવઃ ।
પ્. ૧૧૭)
બીજપૂરં ધનુશ્ચર્મવરદણ્ડકમણ્ડલુમ્ ।
યા દતુ દેવદેવસ્ય વાહવઃ પઞ્ચકીર્તિતાઃ ॥
ઈશાનં શુદ્ધકુન્દાભં કુઙ્કુમવન્નરમ્ ।
દક્ષિણે જનવદ્ઘોરં વામદેવં સદોત્તરે ॥
દાડિમીકુસુમપ્રખ્યં સદ્યં પશ્ચિમદિગ્ગતમ્ ।
હિમરાશિચયાકારં પઞ્ચવક્ત્રં સદાશિવમ્ ॥
અઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં તં ધ્યાતવ્યં કર્ણિકોપરિ ।
એવં મન્ત્રતનું કલ્પ્ય તતસ્તેજો નિવેશયેત્ ॥
ઇતિ નિષ્કલલિઙ્ગવિષયે પૂજાયામષ્ટત્રિંશત્કલાભિઃ કલ્પ્યં
મન્ત્રમયં શરીરં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રાદિસર્વસંહિતાસાધારણ્યેનોક્તમ્ । અસ્યામેવ
સંહિતાયાં પ્રતિમાલક્ષણપ્રકરણે સિંહાસનાયાં
વિસ્તારોચ્છ્રાયલક્ષણે પેતં પઞ્ચાનનં પ્રકર્તવ્યમ્ ।
ત્રિપઞ્ચનયનાન્વિતમિત્યાદિષુ વચનેષુ
પૂર્વાભિમુખત્વપ્રતીતિપ્રકરણાવિરુદ્ધત્વેન ચલલિઙ્ગવિષયે
પૂજાયાં પૂર્વાભિમુખત્વસ્ય ન નિયામિકા સંસ્કાર્ય
સદાશિવોપરાગેણ વિદ્યેશ્વરાદ્યાપરક્તાર્ચનવત્
સદાશિવભુવનપ્રાપ્તિકાના સાધકાનાં તદ્ભુવનપ્રાપ્તયે
પૂજાર્થપ્રતિષ્ઠાર્થં તાદૃશં લક્ષણં વિહિતમ્ ।
પ્. ૧૧૮)
તદુક્તમ્ -
વિદ્યાવિદ્યાધિપતયઃ પશુપૂર્વઃ સદાશિવ ઇતિ ।
તત્ત્વમેષામસૂતાઙ્ગ પુરભોગાદિશોભનમ્ ।
સદાશિવમધિષ્ઠાત્ નામ્ના તેઽપિ સદાશિવ ઇતિ ચ સંસ્કાર્ય
સદાશિવસદ્ભાવ ઉક્તઃ ।
ચતુર્વિંશતિરાખ્યાતા મન્ત્રાણામીશ્વરાઃ *** ॥
આણવાઃ શામ્ભવાઃ શાક્તાસ્તથાન્યા મન્ત્રકોટયઃ ।
અણ્ડસ્ય ધારકા હ્યેવં વીરભદ્રપુરસ્સરા ઇતિ વચનાત્
ભુવનેશ્વરોપરાગેણ પરમેશ્વરસ્ય તચ્છક્તેશ્ચ તદુપરાગઃ શ્રૂયતે
। એવં સદાશિવભુવનપ્રાપ્તિકામાનાં સંસ્કાર્ય સદાશિવોપરાગેણ
પરમેશ્વરાર્ચનં યુક્તં તસ્માત્ પઞ્ચાનનં
પ્રકર્તવ્યમિત્યાદિવચનશરીરે નિષ્કલલિઙ્ગવિષયાદેશાભાવાત્
પ્રકર્તવ્યમિતિ ઘટનશ્રુતેશ્ચ પ્રતિમાલક્ષણવિષયતયૈવ વક્તું
યુક્તં કૈશ્ચિત્ ।
યસ્યાં દિશિ ભવેદ્દ્વારં તાં પ્રાચીં પરિકલ્પયેત્ ।
ઇત્યસ્યાદિભિર્વચનૈઃ પશ્ચિમદ્વારવિયતયા સ્થાપિતલિઙ્ગસ્ય
પૂર્વાભિમુખત્વમન્યૈશ્ચ હૃદયસ્યોપરિ તત્પુરુષસ્ય એવ વ્યવસ્થિતિરિતિ
તદુભયમપિ
પ્. ૧૧૯)
શાસ્ત્રવિરુદ્ધત્વાદયુક્તમ્ । યથા
સદ્વારસંમુખસદ્યોર્ધ્વાવસ્થિતં પૃષ્ઠે તત્પુરુષં વક્ત્રં
દક્ષવામૌ ચ પાર્શ્વયોરિતિ । અનેન વચનેનાપિ -
દક્ષં દક્ષાંસસંબન્ધકન્ધરોપરિ સંસ્થિતમ્ ।
વામં વામાંસસંબન્ધકન્ધરોપરિ સંસ્થિતમ્ ॥ ઇતિ
એતદપિ વચનં પૂર્વદ્વારવિષયમેવેતિ સિદ્ધયે તૂક્તમ્ ।
શિવકુમ્ભવિષયે સર્વદા મણ્ડપાભિમુખત્વં વિમલાવત્યામુક્તમ્ ।
નિત્યસ્વાષસુર્થકે મૂર્ત્ય ભૂયઃ કુમ્ભે પુરાનનં
શમ્ભુમભ્યર્ચયેત્ તસ્ય ક્રિયાશક્તિ તથા વુકામિતિ વચનેન વિરુદ્ધમિતિ
। પશ્ચિમાભિમુખં કુમ્ભં સર્વધાન્યોપરિ સ્થિતમ્ । ઇત્યાદિવચનૈઃ
પરિભ્રમણાત્ પૂર્વં પશ્ચાન્મુખં પશ્ચાત્ પ્રાઙ્મુખમિતિ
વિશેષ્યાનભિધાનાત્ સર્વસંહિતાવિરોધાચ્ચાસ્ય વચનસ્ય
પૂર્વાભિમુખત્વવિધાનપરત્વમયુક્તમત એવ ભૂયઃ કુમ્ભે
પુરાનનમિત્યસ્ય વાક્યસ્ય યજ્ઞમણ્ડપાભિમુખત્વમેવ યુક્તં
પરશબ્દસ્ય મણ્ડપાર્થત્વાત્ પુરં પ્રત્યાનનં પુરાનનં
મણ્ડપાભિમુખ ઇત્યર્થઃ । મણ્ડપરક્ષણાર્થં દેવશિવકુમ્ભે
પરમેશ્વરસ્યાર્ચનં -
પ્. ૧૨૦)
મણ્ડલે કર્મણાં સાક્ષિ કલશે યજ્ઞરક્ષક ।
હોમાધિકરણત્વં વહ્નૌ શિષ્યો પા વિમોચક ઇતિ
વચનાત્તત્પૂર્વદ્વારચલલિઙ્ગમણ્ડલશિવકુમ્ભાગ્નિષુ
સર્વેષ્વપ્યધિકરણેષુ તત્પુરુષાઘોરવામદેવસદ્યોજાતકાનાં
ચતુર્ણામપિ વક્ત્રાણાં શ્રીમત્પરાખ્યાદિશાસ્ત્રોક્તક્રમેણ
શક્રયમકુબેરવરુણે પરાગાત્ પીતકૃષ્ણહિમરક્તવર્ણાનાં
વ્યવસ્થિતત્વાદેતાનિ ચત્વાર્યપિ તત્તદ્દિગ્ભાગને ત્યજન્તિ । ઈશાનં તુ
સ્થિરલિઙ્ગવિષયે દ્વારાભિમુખં ચલે તુ પૂજકાભિમુખં
શિવકુમ્ભે તુ મણ્ડપાભિમુખં મણ્ડલે દક્ષિણાભિમુખમગ્નૌ
કુણ્ડનાભ્યમુખમેવં સદાશિવસ્ય મન્ત્રસ્ય યાનનિમિત્તસ્ય
વિગ્રહસ્ય ચલલિઙ્ગાદિવિષયેષ્વાભિમુખ્યપ્રકારો તિરુપિતઃ । સાધકસ્ય
તુ સાધકસ્ય દક્ષિણાર્થં તસ્ય રૂપમિદં
સ્મૃતમિત્યાકારવાંસ્વનિયમાદુપાસ્યો ન વસ્તુનાકારમુપેતિ બુદ્ધિરિતિ
એષ વિદ્યાદેહન્યાસઃ પુષ્પાઞ્જલિપૂર્વં હૃદયયુક્તમૂલમન્ત્રેણ
કર્તવ્યઃ । મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્યેતિ કથમુચ્ચારપ્રકાર
ઇત્યપેક્ષાયાં શિવાન્તં મન્ત્રમુચ્ચરન્નિતિ ઉન્મનાન્તે પરશ્શિવ ઇતિ
પ્. ૧૨૧)
વચનાદાવહને યદુક્તં બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈઃ
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તમસ્મિન્ પરમકારણમ્ ।
સર્વજ્ઞાદિગુણૈર્યુક્તમનાદિં પરમેશ્વરમ્ ॥
સત્કુર્યાત્ સંવિધાભિસ્તુ નિષ્કલં સકલાત્મનિ ।
આવાહનાદિભિર્ભક્ત્યા પ્રાસાદાત્માનમુચ્ચરન્ ॥
પુષ્પૈરઞ્જલિમાપૂર્ય હૃદયાગ્રેસરં શિવમ્ ।
તાવદુચ્ચારયેદ્યાવત્ પ્રાપ્તિં નિષ્કલગોચરમ્ ॥
તદ્ભાવભાવનાવિષ્ટં પ્રસ્ફુરદ્રશ્મિમણ્ડલે ।
બિન્દાવભ્યુદ્યતં ધ્યાયેદાવાહનવિધિં પ્રતિ ॥
તસ્માદાદાય વિસ્રબ્ધઃ સ્થિરધીપુરતઃ સ્થિતે ।
દેહે લક્ષ્મીકૃતે ન્યસેત્ સ્થાપનં હૃદયેન તુ ।
ઇતિ ॥
યદુક્તં વિમલાવત્યાં -
તતો મન્ત્રૈઃ સકલીકૃત્ય
હૃદયાદિસ્થાનસ્થિતબ્રહ્માદિકારણપઞ્ચકત્યાગેન લયાન્તમુચ્ચરન્
યા ગચ્છત્ પતઙ્ગબિમ્બોપમં
હૃદયમુચ્ચરન્તાવાહનસ્થાપનસન્નિધાનનિરોધનાનિ સ્વસ્વમુદ્રયા
મૂલમન્ત્રેણ વિધાય ફડન્તાસ્ત્રમુચ્ચરન્ કાલકર્ણિમુદ્રયા
વિઘ્નાનુત્સાર્ય લિઙ્ગમુદ્રાં નમસ્કાર-
પ્. ૧૨૨)
મુદ્રાં ચ પ્રદર્શ્ય સ્વાગતં ચોક્ત્વા નિરોધાર્ઘ્યપાત્રં
વામહસ્તેન સયન્ત્રિકમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણહસ્તેન મૂલમન્ત્રેણ
સ્વાહાન્તેન વિદ્યાન્તવ્યાપ્તિકેન
ઈશાનાદિપઞ્ચસમૃદ્ધસન્મુખાર્ઘ્યં દદ્યાત્ ।
આવાહનં ન સાન્નિધ્યૈ પૂજાનુજ્ઞપ્તયેઽન્વહમ્ । ઇતિ ।
નન્વત્ર અપ્રાપ્તસન્નિધાનસ્ય વસ્ત્વન્તરં સ્વવ્યાપકત્વેન સર્વજ્ઞત્વેન
ચ સ્થિતસ્ય પરમેશ્વરસ્યાવાહનં ન યુક્તં ન વ્યાપકત્વેન સ મૃ
તસ્યેશ્વરસ્ય પ્રતિષ્ઠાશાસ્ત્રતઃ પ્રોત્સારિતમાધેયસ્વરૂપાયાં
કેવલજ્ઞાનશક્તિસ્વરૂપાયાં લિઙ્ગમૂર્તૌ અનુગ્રાહ્યમ્ પ્રતિ
વિશિષ્ટસાન્નિધ્યાર્થમનુજ્ઞાપનમાવાહન નુ
સ્વયમ્ભુબાણલિઙ્ગયોઃ કૃતનિત્યસન્નિધાનસ્ય પરમેશ્વરસ્ય ઇતિ પૂજેતિ
પૂજાયા વિચ્છેદાત્ આવાહનવિસર્ગાન્તં પ્રત્યહં કર્મ કર્મિણામિતિ
વચનાત્ પ્રતિદિવસં પૂજાયાઃ કાર્યત્વેન વિધાનાત્ તદારમ્ભપ્રકાર
એષઃ । નનુ પ્રતિદિવસવિશેષેણ હ અકારૌ
ઊકારમકારબિન્દ્વર્ધચન્દ્રનિરોધિનાદનાદાન્તશક્તિવ્યાપિની
સમનોન્મનાન્તં મૂલમન્ત્રમુચ્ચાર્ય દ્વાદશાન્તાત્
પુષ્પઞ્જલિગતત્વેન ધ્યાત્વા સ્થાપનં
પ્. ૧૨૩)
ન યુક્તમ્ । નૈવ મન્ત્રોચ્ચારવશાત્ પૂજાયાશ્ચોદિતત્વાન્મન્ત્રોચ્ચારસ્ય
મૂલાદારભ્ય દ્વાદશાન્તપર્યન્તત્વેનાનુસન્ધેયત્વાત્
તદન્તરાવર્તિનઃ શરીરાંરભાવકસ્ય
કાલાગ્નિભુવનાદારભ્યાનાશ્રિતભુવનપર્યન્તસ્ય
શક્તિમાર્ગમિત્યભિધ્યેયતયા શાસ્ત્રે
શ્રુતત્વાત્તદન્તરાલવર્ત્યધ્વનાં પ્રતિપત્તિહેતુત્વેન સ્થિતસ્ય
પરમેશ્વરસ્ય તત્પ્રવર્તત્વસ્ય મુમુક્ષુત્વેન વિરક્તસ્યાસ્ય શુદ્ધાત્મન
અનપેક્ષત્વાદધ્યતીતમ્ । પરમેશ્વરસામ્રાજ્યસ્યાપિ
તસ્યાનુસન્ધાનમવશ્યં કરણીયમેવ એવમનુસંહિતેઽપિ
તસ્મિઞ્છાસ્ત્રોક્તસ્વપ્રાકારાયા પૂજાયા બુદ્ધયા સ્થૈર્યાત્
કર્તુમશક્યત્વાત્ કૃપાનિધેઃ પરમેશ્વરસ્ય તસ્યૈવ વચનાત્
સૃષ્ટિક્રમવિશિષ્ટમન્ત્રોચ્ચારવશાત્ પૂર્વમેવ સ્થાપિતે લિઙ્ગે
આવાહનસ્થાપને તદૈવૈતદિતિ બુદ્ધિસ્થૈર્યં ક્રિયત એવ
એતત્સર્વમુરીક્ષ્ય પદ્ધતાવસ્મદ્ગુરુભિરુક્તમ્ ।
આવાહનં ન સાન્નિધ્યે પૂજાનુજ્ઞપ્તયેઽન્વહમ્ । ઇત્યાચાર્યૈરપ્યુક્તમ્
।
સર્વજ્ઞં સર્વકર્તારં બોધાનન્દમયં વિભુમ્ ।
નિષ્કલં સ્વપ્રકાશં ચ વિચિન્ત્ય પરમં શિવમ્ ॥
પ્. ૧૨૪)

બ્રહ્માદિકારણત્યાગાન્મન્ત્રં નીત્વા શિવાસ્પદમ્ ।
તતો લલાટમધ્યસ્થં સ્ફુરત્તારાપતિપ્રભમ્ ॥
ષડઙ્ગેન સમાકીર્ણં બિન્દુરૂપં પરં શિવમ્ ।
પુષ્પાઞ્જલિગતં ધ્યાત્વા લક્ષમૂર્તૌ નિવેશયેત્ ॥
આવાહિન્યા હૃદાવાહ્ય સ્થાપિન્યા સ્થાપ્ય શઙ્કરમ્ ।
સન્નિધાન્યાન્તિકં કૃત્વા નિષ્ઠુરયા નિરોધયેત્ ॥
કાલકણ્ઠ્યા ફડન્તેન વિઘ્નાનુચ્ચાટ્યરિષ્ટિના ।
લિઙ્ગમુદ્રાં નમસ્કારં હૃદા બધ્વાવકુણ્ઠયેત્ ॥
સાદરં સંમુખીભાવ આવાહનમિહોચ્યતે ।
નિત્યાનિવેશનં તત્ર સ્થાપનં કથિતં બુધૈઃ ॥
જગન્નાથં તવાસ્મીતિ યત્ સિકારોપદર્શનમ્ ।
વિભુત્વેઽપિ તદીશસ્ય સન્નિધાનં ન બાધ્યતે ॥
આકર્મકાણ્ડપર્યન્તં સન્નિધેયો પરીક્ષયઃ ।
સશંભોર્વ્યાપકત્વેઽપિ નિરોધઃ પરિગીયતે ॥
શિવસ્યાનન્દબીજસ્ય બોધાનન્દમયસ્ય ચ ।
અભક્તેષ્વપ્રકાશો યસ્તદ્ભવેદવકુણ્ઠનમિતિ ॥
તતોઽઙ્ગાનિ સ્વેષુ સ્થાનેષુ યોજયેદિતિ ।
હૃદયશિરશ્શિખાકવચાસ્ત્રાણિ રક્ષાઙ્ગાનિ
પ્. ૧૨૫)
હૃદયશિરશ્શિખાસ્વસ્થાનેષુ સ્તનમધ્યે કવચં હસ્તેષુ અસ્ત્રં ચ
વિન્યસ્ય દિગ્બન્ધમન્ત્રેણ કવચેનાવકુણ્ઠનં કુર્યાત્ । નનુ
સન્નિરોધાનન્તરમવકુણ્ઠનમુક્તં શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધતૌ ।
યથા -
આવાહિન્યા હૃદાવાહ્ય સ્થાપિન્યા સ્થાપ્ય શઙ્કરમ્ ।
સન્નિધાન્યાન્તિકં કૃત્વા નિષ્ઠુરયા નિરોધયેત્ ॥
કાલકણ્ઠ્યા ફડન્તેન વિઘ્નાનુચ્ચાટ્ય રિષ્ટિના ।
લિઙ્ગમુદ્રાં નમસ્કારં હૃદા બધ્વાવકુણ્ઠયેત્ ॥ ઇતિ ।
। અનન્તરં । સકલીકરણં કૃત્વા મન્ત્રૈઃ ષડ્ભિરથૈકતામ્ ।
અઙ્ગાનામઙ્ગિના સાર્ધં વિદધ્યાદમૃતીકૃતિમ્ । ઇતિ
હૃદયાદિમન્ત્રન્યાસોઽવકુણ્ઠનાત્ પશ્ચાદુક્ત ઇતિ અત્રોચ્યતે । યદુક્તં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
મણ્ડલત્રિતયપ્રાન્તં દત્વા હૃદ્યાસનં પ્રભો ।
મૂર્તાવાહનં કુર્યાન્મન્ત્રં તત્સૃષ્ટિવર્ત્મના ॥
ઇત્યાવાહનમુક્તમ્ । તતઃ નવાન્તેજસોઽઙ્ગાનિ વિધાયાવાહનમુદ્રયા ।
સ્થાપિન્યા સ્થાપનં કુર્યાત્ શાન્તવિગ્રહસંશ્રયે ॥
પ્રણમ્ય સન્નિધીકૃત્ય નિરુદ્ધયાદ્રોધમુદ્રયા ।
પ્. ૧૨૬)
અસ્ય વૃત્તિઃ ।
ભગવતઃ પ્રથમોદિત સા વપુષિ હૃદયાદ્યઙ્ગાનિ યથાસ્થાનં
કલ્પયેત્ । આવાહનાઙ્ગન્યાસૌ કયા કાર્યાવિત્યાહ ।
આવાહિન્યા તથાવાહ્ય નમસ્કારેણ વન્દનમ્ ।
સ્થાપનં શશિકણ્ઠ્યા ચ નિરોધે નિષ્ઠુરાહિતાઃ ॥
તદ્રૂપોપરિવિઘ્નાનાં કાલકણ્ઠાપ્રપાદનમ્ ।
મૂર્તિમતોરૈક્યં સંચિન્ત્ય રવિરશ્મિવત્ ॥
લિઙ્ગાખ્યં સન્નિધાનેન હૃદાદીનિ તતો ન્યસેત્ ।
અસ્ત્રં કરાભ્યાં વિન્યસ્ય કર્તવ્યં વાગતમ્ વિભોરિતિ
શ્રીમન્મતઙ્ગપારમેશ્વરે ।
આવાહયેદજાતેન ગુહ્યકેન નિવેશયેત્ ।
પૂર્વસ્થિતદ્વિરભ્યાસપદેનૈવ નિરોધયેત્ ॥
સાન્નિધ્યં પુરુષેણૈવ તતોઽઙ્ગાનિ પ્રકલ્પયેત્ ।
હૃદિ વિન્યસ્ય હૃદયં શિરઃ શિરસિ વિન્યસેત્ ॥
શિખાયાં તુ શિખાં ન્યસ્ય સર્વાઙ્ગેકવચં ન્યસેત્ ।
શિવાસ્ત્રં વસ્ત્રયોર્ન્યસ્ય વક્ત્રેણાર્ઘ્યાદિકં પ્રભોઃ ॥
ઇતિ શ્રીમત્કિરણેઽપિ ।
બ્રહ્માક્ષરેણ મૂર્તિં તુ પિણ્ડં ચાનુકલામયમ્ ।
પ્. ૧૨૭)
સદ્યેનાવાહયેદ્દેવં સ્થાપયેદ્ગુહ્યકેન તુ ।
સાન્નિધ્યં સ્યાદઘોરેણ વક્ત્રેણાર્ઘ્યાદિકં ભવેત્ ॥
ઈશાનેનાર્ચયેદ્દેવં તતોઽઙ્ગાનિ યથાક્રમમિતિ યદુક્તમ્ ।
સૂક્ષ્મસ્વાયમ્ભુવે ।
આવાહિન્યાઞ્જલૌ કૃત્વા અઘોરેણ નિરોધયેત્ ।
નિષ્ઠુરાં ચ સકૃદ્બધ્વા દેયાન્યઙ્ગાનિ વૈ વિભોઃ ॥
નેત્રં સ્યાદ્દૃક્પ્રદેશે તુ ગાયત્રીં વાપિ વિન્યસેત્ ।
સાવિત્રીં ચેત્યયં પ્રોક્ત સર્વાત્મકર્મણિ ॥
દિગ્બન્ધેઽસ્ત્રેણ દિવ્યેન કવચેનાવકુણ્ઠનમિતિ ।
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
શિવમાવાહયેદ્બિન્દૌ પ્રસૂનાપૂરિતાઞ્જલિઃ ।
પતત્પતઙ્ગબિમ્બાભં બિમ્બે સંક્રાન્તવર્ચસમ્ ॥
પ્રસૂનવ્યપદેશેન તસ્યાં સંસ્થાપયેત્તતઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠાક્રાન્તસંપુષ્પં પૂર્ણા કિઞ્ચિતાઙ્ગુલિમ્ ॥
સંસ્થાપનાઞ્જલિં મુદ્રા ભાવનીયા વિપશ્ચિતા ।
ઉચ્છ્રિતાઙ્ગુષ્ઠકે મુષ્ટિ પુષ્પગર્ભે સુસંહતે ।
લિઙ્ગમુદ્રા તયા શમ્ભોઃ સન્નિધાનં હૃદા ભવેત્ ॥
નિષ્ઠુરાઙ્ગુષ્ઠગર્ભિણ્યૌ મુષ્ટિસર્વ પ્રકલ્પતે ।
સન્નિરોધં તથા કુર્યાદ્વિભોરપ્યાવિસર્જનાત્ ॥
પ્. ૧૨૮)
ઇત્યેતાન્ ગુણતઃ પૂર્વમાવાહનસ્થિતિસન્નિધીન્ ।
સંસ્કારાશ્ચતુઃ કૃત્વા સન્નિરોધં વિપશ્ચિમાત્ ॥
હૃદયાદિભિરસ્ત્રાન્તૈરઙ્ગૈઃ શિવવિશેષણૈઃ ।
અવકુણ્ઠ્ય નિરાસાય વિઘ્નાનાં મઘવદ્દ્વિષામિતિ ।
વિમલાવત્યાં ચ -
કાલણપુષ્પં ક્ષિત્વા લિઙ્ગમુદ્રાનમસ્કારાન્તં ચ કૃત્વા હૃદાદિભિઃ
સકલીકૃત્યેતિ । યદુક્તૌ સાર્ધદ્વિશતિવૃદ્ધૌ ગુરુભિઃ સ્થાપનં
પાદ્યં ચાર્ઘ્યમાચમનીયં ચ મન્ત્રવિત્ । સ્નપનં પૂજનયેનૈવ
કારયેત્ ઇતિ સૂત્રં અસ્ય વૃત્તિઃ । એષાં ચોપલક્ષણત્વાદાવાહનં
સન્નિધાનં સન્નિરોધમવકુણ્ઠનમમૃતીકરણં
પાદ્યાચમનાર્ઘ્યદૂર્વાપુષ્પાક્ષતાદિદાનમિતિ એવં
મૂલશાસ્ત્રવચને
વૃત્તિભિશ્ચાવાહનસ્થાપનસન્નિધાનસન્નિરોધાર્ઘ્યચતુઃસંસ્કારાદ
નન્તરં હૃદયશિરશ્શિખાકવચાસ્ત્રમન્ત્રા સ્વેષુ સ્વેષુ ન્યસ્ય ઇત્યુક્તમ્
।
બ્રહ્મશમ્ભુપાદૈસ્તુ હૃદયાદિન્યાસાદનન્તરમવકુણ્ઠનં ચોક્તમ્ ।
સોમશમ્ભુપદ્ધત્યાં તુ અવકુણ્ઠનાનન્તરં સકલી-
પ્. ૧૨૯)
સકલીકરણોક્તિઃ પ્રતીયતે સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધારામવાહનાદિચતુઃ
સંસ્કારાણાં ક્વચિત્ ક્વચિત્ સંહિતાભેદેષુ મન્ત્રભેદશ્રુતિવત્
સકલીકરણાત્પૂર્વમવકુણ્ઠનમપિ પાક્ષિકં ભવેત્ । નનુ શિવવિષયે
અવકુણ્ઠનાત્પૂર્વદિગ્બન્ધનસ્ય શ્રુતેરભાવાત્ દિગ્બન્ધનસ્ય
દિગ્બન્ધનં કથં ક્રિયતે ।
ઉચ્યતે સોમશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
સકલીકરણં કૃત્વા મન્ત્રૈઃ ષડ્ભિરથૈકતામ્ ।
અભિનાસાર્ધં વિદધ્યાદમૃતીકૃતિમ્ ॥
ઇતિ સકલીકરણમાદિષ્ટમ્ । સકલીકરણં તુ આત્મવિષયે
ભૂતશુદ્ધ્યનન્તરમેવોપદિષ્ટં - દિવ્યામૃતેન સંપ્લાવ્ય કુર્વીત
સકલીકૃતિમ્ ।
હૃદયાદિકરાન્તેષુ કનિષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીષુ ચ ॥
હૃદયાદિમન્ત્રવિન્યાસઃ સકલીકરણં મતમ્ ।
ક્ષિપેત્ સર્વાસુ કાષ્ઠાસુ તાલત્રયપુરસ્સરમ્ ॥
ચોટિકાભિઃ શિવસ્યાસ્ત્રં રક્ષાર્થં વિઘ્નપારકમ્ ।
શક્તિજાલમધશ્ચોર્ધ્વં તતશ્ચ પ્રપિતા નયેત્ ॥
દર્શયિત્વા મહામુદ્રામાપાદતલમસ્તકમિતિ ।
દિગ્બન્ધયુક્તમેવ સકલીકરણમુક્તમ્ । પૂજયા
પ્. ૧૩૦)
સકલીકરણમાદિશતા દિગ્બન્ધનમપિ સ્વકણ્ઠોક્તમેવં યદુક્તં
સાર્ધત્રિશતિકાલોત્તરે અન્તઃકરણન્યાસપટલે ।
યથાર્ચને તથા હોમે ધ્યાને સ્થાને તથૈવ ચ ।
યથા દેહે તથા દેવે મન્ત્રન્યાસં પ્રકલ્પયેત્ ॥ ઇતિ
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરે ।
શિવવન્મન્ત્રવિન્યાસમાત્મનસ્તુ સદા કુર્વીત ।
અસ્ય વૃત્તિઃ સદેતિ અન્યત્રાપિ સંધ્યાદિષુ કર્મસ્વિત્યર્થઃ ।
શ્રીકણ્ઠશિવપદ્ધતૌ -
દ્વાદશાન્તપદં નીત્વા વિદ્યુન્નિકરભાસ્વરમ્ ।
પુષ્પાઞ્જલિગતં ધ્યાત્વા મૂર્ત્યાચાવાહયેચ્છિવમ્ ॥
આવાહનં સ્થાપનં ચ સન્નિધાનં નિરોધનમ્ ।
વિધાય તત્તન્મુદ્રાભિરવકુણ્ઠનરક્ષણે ।
કૃત્વા કવચખડ્ગાભ્યામમૃતીકૃતમાચરેત્ ।
ઇતિ સ્મદારાધ્યમસમામ્ના તત્કનિષ્ઠેન ગુરુણાપિ નિત્યપદ્ધતાવુક્તમ્
।
પુષ્પૈરઞ્જલિમાપૂર્ય બ્રહ્માદિકારણત્યાગક્રમેણ પ્લુતાન્તં
મૂલમન્ત્રમુચ્ચાર્ય સૃષ્ટિક્રમેણ દ્વાદશાન્તાત્
બ્રહ્મરન્ધ્રમાર્ગેણ ભ્રૂમધ્યાગતં શરચ્ચન્દ્રનિભં ધ્યાત્વા
તતો દક્ષિણનાસયા । વિનિર્ગત્ય પુષ્પાઞ્જલિગતનિષ્કલં સ્વયં
પ્રકાશં ચ શિવમાવાહિન્યા મૂર્તાવાવાહ્ય સ્થાપિન્યા સંસ્થાપ્ય
નિષ્ઠુરયા નિરોધ્ય હૃદયાદિસ્થાનેષુ સ્વશરીરરૂપહૃદયાદ્યઙ્ગાનિ
વિન્યસ્યાસ્ત્રેણ સંરક્ષ્ય કવચેનાવકુણ્ઠ્યેતિ કિં ચ સંરક્ષ્ય ભેતિ
મન્ત્રેણ કવચેનાવકુણ્ઠયેદિતિ મૂલસ્યાષ્ટશતં જપ્ત્વા ન દ્રુતૌ
વિલમ્બિતં હૃદાભિમન્ત્રિતં વર્મ ચેષ્ટિતં ખડ્ગરક્ષિકમ્ । પૂતે
વશાદિકે પાત્રે વિન્યસ્યાસ્ત્રં સકઙ્કટમ્ ॥
હૃદયં ચ તતસ્તત્ર પવિત્રાણ્યાધિપે યયેત્ ।
હૃદયં કવચં શસ્ત્રં તેષામુપરિ યોજયેદિતિ ॥

પ્રહૃષ્ટમનસસ્સર્વે વ્રજેયુઃ સ્નાનમણ્ડપમ્ ।
પદ્મપીઠે સપદ્માઙ્કે પાર્શ્વે દ્વ્યાં પ્રણવાસને ॥
નિધાય તત્ર દેવેશં તાડયિત્વાવકુણ્ઠયેદિતિ ।
લિઙ્ગમૂલં ચ સંસ્પૃશ્ય જપેયુર્હોમસંખ્યયા ॥
સન્નિધાનં હૃદા કુર્યાદ્વર્મણા કુણ્ઠરોધનમિતિ ।
ઇત્યાદિભિર્વચનૈરવકુણ્ઠનસ્ય નાન્તરીયકતયા
પ્રતીતેર્યાત્રાવકુણ્ઠનં વિધીયતે । તત્ર દિગ્બન્ધનમપ્યવશ્યં
પ્. ૧૩૨)
કર્તવ્યં કિં બહુના ગુરુભિરપ્યાચરિતમ્ । તસ્માદાગમાનં
બહૂનાં બહુત્વેઽપિ કર્તવ્યસ્સ્વગુરુભિઃ ઇતિ વચનાત્ ગુરૂપસદનાત્
પ્રભૃતિ સર્વત્ર ગુરુવાક્યાદેવ પ્રવર્તિતમિત્યાચાર્યવચનાચ્ચાવાહનાદિ
ચતુઃસંસ્કારાન્તં હૃદયાદિન્યાસં કૃત્વાસ્ત્રકવચાભ્યાં
દિગ્બન્ધનાવકુણ્ઠને કાર્યે । તતો વૌષડન્તેન મૂલમન્ત્રેણ
કરાઙ્ગુલીદશકાભિમુખીકૃતેન દશનાડિવિવરેણ
નિષ્ટ્યૂતપરમામૃતરૂપાં ધેનુમુદ્રાં તતો મહામુદ્રાં ચ
પ્રદર્શયેત્ । તતો વિશેષાર્ઘ્યજલેન પાદયોઃ પાદ્યં
મુખેષ્વાચમનીયકં શિરસ્સ્વર્ઘ્યં ચ નમઃ સ્વધા સ્વાહાન્તેન
મૂલેન દદ્યાત્ । તતો દૂર્વાપુષ્પાક્ષતાનિ પઞ્ચસુ શિરસ્સુ વૌષડન્તેન
મૂલેન દત્વા
ઇત્થમાવાહનસ્થાપનસન્નિધાનસન્નિરોધસકલીકરણામૃતીકરણ-
પાદ્યાચમનાર્ઘ્યવૌષડન્તપુષ્પદાનાખ્યૈર્દશભિઃ સંસ્કારૈઃ
સંસ્કૃત્ય પશ્ચાદ્વક્ષ્યમાણપ્રકારેણ પૂજયેત્ ।
પઞ્ચગવ્યપઞ્ચામૃતાદિભિઃ સ્નપનં કૃત્વાન્તે ગન્ધતોયેનાભિષિચ્ય
વિશુદ્ધેન વાસસા વિમૃજ્ય પાદ્યાચમનીયાર્ઘ્યં ચ દત્વા
કર્પૂરચન્દનાદીન્ દદ્યાત્ । સ્થિરલિઙ્ગવિષયે સમગ્રાસનપૂજાપૂર્વં
પ્. ૧૩૩)
સ્નપનં કુર્યાત્ । મૂલયુક્તૈરાત્મતત્ત્વશિવતત્ત્વૈઃ પુષ્પાઞ્જલિભિઃ
સંપૂજ્ય ધૂપદીપૌ ચ દત્વાચમનીયમર્ઘ્યં ચ દત્વા
પશ્ચાદ્ભોગાઙ્ગસ્ય પૂજાં કુર્યાત્ । તત્ર પીઠસ્ય ઈશાનદલે
ઈશાનાદીશાનં પ્રાચિ તત્પુરુષાત્ તત્પુરુષં દક્ષિણદલે
અઘોરાદઘોરં સૌમ્યદલે વામદેવાદ્વામદેવં પશ્ચિમદલે
સદ્યોજાતાત્ સદ્યોજાતં પુનરીશાનદલે નેત્રેભ્યો નેત્રમાગ્નેયદલે
હૃદયાદ્ધૃદયં પુનરીશાનદલાગ્રે શિરોભ્યઃ શિરઃ નૈ-ઋતદલે
શિખાયાં શિખા વાયવ્યદલે સર્વાઙ્ગગતઃ કવચં કવચં
કરેભ્ય અસ્ત્રં ચતુર્દિક્ષુ દલાગ્રે આવાહ્ય પૂજયેત્ । એતેષાં
બ્રહ્માઙ્ગાનાં ધ્યાનં ગુરુભિરુક્તં યથા
ઈશાનમાનમતપઙ્કજકરિણિકેશ-
ભોગોપવિષ્ટમમલેન્દુજટાઙ્કમૌલિમ્ ।
શૂલાભયાન્વિતકરદ્વયમેકવક્ત્રં
સૌમ્યાનનં સ્ફટિકશુદ્ધતનું ત્રિણેત્રમ્ ॥
સવ્યેઽક્ષસૂત્રમપરત્ર ચ માતુલઙ્ગં
હસ્તે દધાનમખિલાભરણં ત્રિણેત્રમ્ ।
પ્. ૧૩૪)
પીતાજટેન્દુમકુટં તપનાયુતાભં
પીતાનુલેપવસનં પુરુષં પ્રપદ્યે ॥
વામ્યૈઃ ખટ્વાઙ્ગમુણ્ડે દધતમથ કરૈઃ ખેટપાશૌ ચ ભીમં
શૂલં ટઙ્કં ચ ખડ્ગં ડમરુકમપરૈર્દંષ્ટ્રં યામ્યપાત્રે ।
પિઙ્ગભ્રૂશ્મશ્રુનેત્રં કપિલતરજટં વૃશ્ચિકારબ્ધકર્ણં
વન્દેઽઘોરં સુકૃષ્ણશશિશકલધરં ભોગિભિર્ભૂષિતાઙ્ગમ્ ॥
રક્તાનુલેપકુસુમામ્બરનેત્રયુક્તં
કાન્તાખિલાઙ્ગમખિલાભરણૈરુપેતમ્ ।
એકાનનં શશિધરં *** ત્રિણેત્રં
વન્દે વરાભયકરં નવયૌવનાઢ્યમ્ ॥
પદ્મેશાનદલાગ્રસ્ય નેત્રત્રયમહં ભજે ।
દૃક્ક્રિયેચ્છાત્મકં તત્ત્વં મમ મેઘનમ્રતયાલયમ્ ॥
જ્ઞાનશક્ત્યાત્મકં શમ્ભોર્હૃદયે વહ્નિપત્રકમ્ ।
સર્વાત્માનં સિતં યદ્વા દીપ્તં ત્રિણયનં ભજે ॥
ઈશપત્રગતં ગૌરં ધૂમ્રં વા સુશિવં શિવ ।
રહસ્સર્વેશિતાત્મકમૈશ્વર્યં શિવસ્યોજ્જ્વલભૂષણજ્વાલિનીં ચ ।
પ્. ૧૩૫)
શિખાં રક્તાં કૃષ્ણાં વા નૈ-ઋતે દલે । શિવતામપરાધીનાં
વક્ષ્યમાણાકૃતિં વિભોઃ ।
પિઙ્ગલં કવચં કૃષ્ણં હરિતં વાનિલાશ્રયમ્ ।
વિશ્વરક્ષાકરં વન્દે તેજો વિશ્વાધિકં વિભોઃ ॥
શિખાગ્રં પ્રલયાર્કાભં ચતુર્દિક્ષુ કૃતાર્ચનમ્ ।
વન્દે પ્રતાપમીશસ્ય દંષ્ટ્રિણં ભીમનિઃસ્વનમ્ ॥
અઙ્ગાનિ ચોદ્ધૃતવરાભયશક્તિશૂલાન્યબ્જાસનાન્યભિમુખાનિ શિવસ્ય
વન્દે ।
આસ્યૈશ્ચતુર્ભિરથવા સવરાભયાનિ
ચૈકાનનાનિ સજટેન્દુવિભૂષણાનિ ॥
અઙ્ગાનાં મધ્યે નેત્રસ્ય ધ્યાનં પાદાદારભ્ય હૃદયાન્તં
રક્તં તદુપરિ નાસાન્તં નીલં તદુપરિ મસ્તકાન્તં શ્વેતં
વરાભયાનિ ચૈકાનનાનિ સજટેન્દુવિભૂષણાનિ । અઙ્ગાનાં મધ્યે
નેત્રસ્ય શક્તિશૂલાનિ બિભ્રાણં ચ મણ્ડલત્રિતયાશ્રમિત્યુક્ત ગૃત્વા
ધ્યેયમ્ । એવં ધ્યાનપૂર્વં બ્રહ્માઙ્ગાનિ સંપૂજ્ય સ્વૈઃ
સ્વૈર્મન્ત્રૈઃ સ્વાહાન્તમર્ઘ્યં દત્વા યેન પદ્મત્રિશૂલમકરી
પ્. ૧૩૬)
સ્રુચોમુદ્રા બ્રાહ્મણં દત્વા અઙ્ગાનાં ચ નમસ્કારમુદ્રાં દત્વા
-
પ્રકૃતેઃ પરમીભાવસંપત્ત્યર્થમનન્તરમ્ ।
પરમાન્તિકમુચ્ચાર્ય પ્રાસાદં પૂર્વવન્ન્યસેત્ ॥
પ્રરોચ્ય ચ યથાન્યાયમુદ્રાયા પ્રાગુપાત્તયા ।
ઇતિ બ્રહ્મશમ્ભુવચનાત્ ।
પવિત્રેણ વિના પૂજા રાજસી પરિકીર્તિતાઃ ।
તામસી ચ ભવેત્ પૂજા પરમીકરણં વિના ॥
ઇતિ મોહશૂરોત્તરે ॥
રક્તવચનાચ્ચ પરમીકરણં કર્તવ્યમ્ । પરમીકરણાનાં પ્રકારઃ -
પુષ્પાઞ્જલિહસ્તપૂર્વં મૂલમન્ત્રં દ્વાદશાન્તપર્યન્તમુચ્ચાર્ય
ભોગાઙ્ગાર્થાહૃતશક્તિપૂરણાર્થં સંપૂજ્યાર્ઘ્યં દત્વા
મહામુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ । તતો દ્વિતીયાવરણેઽનન્તાદીનષ્ટૌ
તૃતીયાવરણે નન્દ્યાદીનષ્ટૌ ચતુર્થાવરણે ઇન્દ્રાદિલોકપાલાન્ દશ
પઞ્ચમાવરણે વજ્રાદ્યાયુધાનિ દશ ચ ધ્યાનપૂર્વં સંપૂજ્ય
સામાન્યાર્ઘ્યેણાર્ઘ્યં દત્વા નમસ્કારમુદ્રાં પ્રદર્શયેત્ । અત્ર
લોકપાલાદ્વારેણ શતરુદ્રા એવ પૂજ્યાઃ । વજ્રાદ્યસ્ત્રદ્વારેણ
પ્. ૧૩૭)
પાશુપતાસ્ત્રં પૂજ્ય એવમુક્તા સાર્ધત્રિશતિકાલોત્તરવૃત્તૌ તત્ર
ભવતા રામકણ્ઠેન ।
એતેષાં ધ્યાનં -
દ્વિતીયાવરણે પ્રાચ્યામનન્તં હેમસન્નિભમ્ ।
સૂક્ષ્મં ચ વહ્નિભાગસ્થં વન્દે વહ્નિસમત્વિષમ્ ॥
તમાલસન્નિભં વન્દે યામ્યભાગે શિવોત્તમમ્ ।
નૈ-ઋતે ષટ્પદાભાસમેકનેત્રમવસ્થિતમ્ ॥
કુન્દેન્દુધવલાકારમેકરુદ્રં ચ વારુણે ।
ત્રિમૂર્તિં મારુતે ભાગે નીહારનિભમાશ્રયે ॥
શ્રીકણ્ઠં સોમદિગ્ભાગે રક્તવર્ણમવસ્થિતમ્ ।
પ્રપદ્યે પાણ્ડરાકારમૈશાનેઽપિ શિખણ્ડિનમ્ ॥
ખડ્ગં બાણમથાક્ષસૂત્રમભયં પદ્મં ચ સવ્યૈઃ કરૈઃ
વામૈઃ ખેટધનુઃકમણ્ડલુપરાન્ શૂલાન્વિતાન્ બિભૃમઃ ।
પદ્મસ્થાંશ્ચતુરાનનાન્ પ્રતિમુખં નેત્રત્રયેણાન્વિતાન્
વિદ્યેશાન્ રુચિરાનનાન્ ધૃતજટાજૂટેન્દુખણ્ડાન્ ભજે ॥
તૃતીયાવરણે પ્રાચ્યાં ચતુર્હસ્તં વિમાનકમ્ ।
સવરાભયશૂલાક્ષસૂત્રં રક્તં ચ વન્દિનમ્ ॥
કપાલખડ્ગાન્વિતવામહસ્તં
ખેટત્રિશૂલાન્વિતસવ્યપાણિમ્ ।
પ્. ૧૩૮)
પીનાઙ્ગમાપિઙ્ગજટં સુભીમં
વન્દે મહાકાલમથાગ્નિભાગે ॥
સ્રધ્વસ્થિત્વજનિબાંગ યામ્યભાગે સિતચ્છવિમ્ ।
વિમાનવર્તિનં ત્ર્યક્ષં મૃગિસંજ્ઞં ગણં ભજે ॥
ગણેશં વામનાકારં પ્રોક્તરૂપાયુધં ભજે ।
રાક્ષસાશાસ્થિતં ત્ર્યક્ષં શૂર્પકર્ણં ગજાનનમ્ ॥
પ્રત્યગાશાશ્રયં વન્દે વૃષં ચ વૃષભાકૃતિમ્ ।
સાક્ષાદ્ધર્મં સિતં ત્ર્યક્ષં પરમેશસ્ય વાહનમ્ ॥
પીતં શક્તિસકણ્ઠાધ્વજમથકમલં કુક્કુટં પ્રાસદણ્ડૌ
બિભ્રાણં વાયુભાગે વરમભયધનુર્બાણટઙ્કાશ્ચ હસ્તૈઃ ।
ષડ્વક્ત્રં દ્વાદશાક્ષં શિખિનિશરભવં પાણિભિર્વા ચતુર્ભિઃ
વક્ત્રૈક્યે શક્તિભીભ્યાં ભરજતવરયુતં કુક્કુટં ચાદધાનમ્ ॥
સિંહારૂઢમહં વન્દે ભૂષિતા દર્પણે દ્વ્યહમ્ ।
સૌમ્યાભાગે સ્થિતાં દેવીં દ્વિભુજાં ગૌરવિગ્રહામ્ ॥
ચણ્ડેશ્વરવિમાનસ્થં વક્ષ્યમાણાકૃતિં નમઃ ।
ઈશ્વરાશાશતં કૃષ્ણં ગણેશાવરણે સ્થિતમ્ ॥
હેમવર્ણં સહસ્રાક્ષં વજ્રહસ્થં ગજાશ્રયમ્ ।
પૂર્વાશાનુગતં વન્દે ચતુર્થાવરણે સ્થિતમ્ ॥
પ્. ૧૩૯)
મેષારૂઢં પ્રદીપ્તાર્ચિર્ભાસ્વરં હવ્યવાહનમ્ ।
દણ્ડિનં ભીષણં વન્દે દંષ્ટ્રિણં ચારુલોચનમ્ ॥
પ્રેતારૂઢં કરાલાખ્યં ખડ્ગપાણિં નિશાચરમ્ ।
નિર્-ઋત્તિં ચ નિજાશાસ્થં ધૂમ્રમુગ્રદૃશં ભજે ॥
પશ્ચિમાશાપતિં પાશધરં મકરવાહનમ્ ।
નમામિ પાદસાન્નાથ વરુણં શ્વેતવર્ણકમ્ ॥
પીનાઙ્ગં હરિણાસીનં વાયુમઙ્કુશધારિણમ્ ।

સદાગતિં નિજાશાયાં શ્યામાઙ્ગં કુઞ્ચિતભ્રુવમ્ ॥
કુબેરં ચ ગદાહસ્તં ગૌરાઙ્ગં નિધિસંસ્થિતમ્ ।
હ્રસ્વપાદકરી સ્ત્રીભિર્વૃત્તમુત્તરદિક્પતિમ્ ॥
શ્વેતં વૃષસ્થમીશાનં ત્ર્યક્ષં વ્યાઘ્રાજિનામ્બરમ્ ।
શૂલિનં જટિલં ચન્દ્રધરમીડે સ્વદિક્સ્થિતમ્ ॥
તત્રૈવોર્ધ્વદિશાનાથં પ્રોક્તાકારં ચતુર્મુખમ્ ।
કમણ્ડલ્વક્ષમાલાઙ્કકુશદણ્ડધરં ભજે ॥
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મહસ્તં ગરુડવાહનમ્ ।
શ્યામમેકાનનં વિષ્ણુ વરમાલાવિભૂષણમ્ ॥
અધોદિગધિપં કાન્તં પીતવસ્ત્રં શ્રિયાન્વિતમ્ ।
ચતુર્વક્ત્રં ત્રિવક્ત્રં વા ભોગશયયાગતં ભજે ॥
પ્. ૧૪૦)
વજ્રં તુ પુરુષં સ્થૂલં દૃઢકર્કશવિગ્રહમ્ ।
બલિનં વક્ત્રમૂર્ધાનં દીપ્તં પ્રાક્પઞ્ચમાવૃતૌ ॥
શક્તિં ચ યોષિતાકારામાગ્નેયયાં દિશિ લોહિતમ્ ।
બિભ્રાણં શિરસા શક્તિં ત્રિકોણસ્થામુપાશ્રયે ॥
દણ્ડં ચ દક્ષિણેભાગે કૃષ્ણં પુરુષવિગ્રહમ્ ।
દણ્ડાકારશિરોયુક્તં વન્દેલોહિતલોચનમ્ ॥
નૈ-ઋતં પુરુષાકારખડ્ગશ્યામપ્રભાન્વિતમ્ ।
ખડ્ગાલઙ્કૃતમૂર્ધાનં ક્રુદ્ધં ક્રૂરદૃશં નમઃ ॥
નાભ્યધો ભુજગાકારં તદૂર્ધ્વં પુરુષાકૃતિમ્ ।
પાશં સ્તબ્ધફણોપેતમૂર્ધાનં પશ્ચિમે ભજે ॥
પીતાભં પુરુષાકારમાવૃતાસ્યં મહાભુજમ્ ।
પ્રપદ્યે વાયુદિગ્ભાગે ધ્વજમૂર્ધ્વધ્વજાન્વિતમ્ ॥
કન્યારૂપાં ગતાં પીતામાપીનજઘનસ્થલામ્ ।
ગદાકારશિરોયુક્તામુત્તરસ્યાં નતોઽસ્મ્યહમ્ ॥
ત્રિશૂલં પુરુષાકારં દિવ્યં શ્યામકલેબરમ્ ।
ત્રિશૂલશિરસં શશ્વન્નમામીશાનદિગ્ગતમ્ ॥
શઙ્ખાભં પદ્મકોશાઙ્કમૂર્ધાનં પુરુષાકૃતિમ્ ।
સ્તૌમિ દિવ્યં વિરિઞ્ચેસ્તુ શુક્લાઙ્ગઃ શુભલોચનમ્ ॥
પ્. ૧૪૧)
ચક્રં શતારચક્રાઙ્કમૂર્ધાનં પુરુષાકૃતિમ્ ।
શ્યામદેહં મુકુન્દાસ્ત્રં સેવે નિર્-ઋતિકોણગમ્ ॥
એવં ધ્યાત્વા સંપૂજયેત્ । તતઃ પરમેશ્વરાય ધૂપદીપૌ
દત્વાચમનીયાર્ઘ્યં દત્વા પુનરાચમનીયં ચ દત્વા
નૈવેદ્યપાનીયતામ્બૂલમુખવાસાદિભિઃ શિવમિતિ નૈવેદ્યાદિ
સર્વોપચારા ઈશાનવક્ત્ર એવ કાર્યા યદુક્તં શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનાદિલેહ્યં શોષ્યમનેકશઃ ।
ઊર્ધ્વવક્ત્રં તુ દાતવ્યં યત્કિઞ્ચિદ્વિધિચોદિતમ્ ॥
પુનરાવરણે દદ્યાન્નૈવેદ્યં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્ । ઇતિ ।
બૃહત્કાલોત્તરે -
ઈશાને મુક્તયોગિતં તત્પુરુષે ત્વણિમાદિકમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તાદિકં ઘોરે તથૈવ ક્રૂરકર્મ ચ ॥
વશ્યાકર્ષણહેતોશ્ચ વામદેવે ચ હોમયેદિતિ ।
શ્રીમચ્ચતુશ્શતિકાયામપિ -
ઊર્ધ્વવક્ત્રે મહાસેન તસ્મિન્ પૂર્ણાહુતિઃ સ્મૃતા ।
સપાદપાણિપૃષ્ઠે તુ આહુતિં સંપ્રદાપયેદિતિ ॥
શ્રીમદ્દ્વાદશતિકાલોત્તરે -
ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પેયં ચ લેહ્યં શોષ્યં ચ પઞ્ચધા ।
ઊર્ધ્વવક્ત્રે પ્રદાતવ્યં હૃદયેન ષડાનન ॥
પ્. ૧૪૨)
ઇત્યાદિભિર્વચનૈરીશાન એવ નૈવેદ્યાદિભિરુપચારો દેયઃ નનુ
રેણ વર્મણા વાપિ પૂર્વતો દન્તધાવનમ્ ।
પૂર્વસ્યાં ચરુકં સાજ્યં સાન્નં ગન્ધાદિકં નરે ॥
પ્રાચ્યાં તત્પુરુષેણ દન્તકાષ્ઠમિત્યાદિભિર્વચનૈસ્તત્પુરુષાદિ
નૈવેદ્યાદિ દેયમ્ । તન્ન । વ્રતાઙ્ગનિવેદનાર્થત્વાત્ એતેષાં વચનાનાં
આગ્નેયયાં દિશિ રોચનાગરુ નૈ-ઋત્યાશાયાં વાયવ્યાં ચ
ચતુઃસમમિત્યાદિવત્ પૂર્વસ્યાં ચરુકં સાજ્યમિત્યેતદપિ વ્રતાઙ્ગાનિ
વેદનામાત્રમ્ । નૈતન્નૈવેદ્યમાનસ્ય નિયામકં ભવતિ ।
નૈવેદ્યદાનસમયે ચેતિ વિશેષાનભિધાનાત્ મુખ્યતામૂર્ધ્વવક્ત્રસ્ય
મુખ્યતાપ્રતિપાદનાચ્ચ । તદગ્રકથિતં સર્વે સ્રોતસિ જ્યાયસિ પ્રભોઃ ।
દક્ષેણોર્ધ્વવક્ત્રેણ તતસ્તદવધારયેત્ । ઇત્યાદીનાં તત્પુરુષાદીનાં
સ્રોતો પ્રવૃત્તિહેતુત્વાદૂર્ધ્વં વક્ત્રસ્યાવ્યવધાનેનૈવ
સિદ્ધાન્તસ્રોતસઃ પ્રવૃત્તિહેતુત્વાચ્ચ
સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રોક્તાનુષ્ઠાયિનામીશાનવક્ત્ર એવ નૈવેદ્યાદ્યુપચારો
દેયઃ । પુનરાચમનીયાર્ઘ્યૌ દત્વા દૂર્વાક્ષતયુક્તેન પુષ્પાઞ્જલિના
સર્વતત્ત્વં મૂલં લયાન્તમુચ્ચરન્ નિત્ય-
પ્. ૧૪૩)
પવિત્રં દદ્યાત્ । પુનર્મૂલેનાર્ઘ્યં દત્વા કર્તવ્યં કર્તૃ ચોત્તરમિતિ
વચનાત્ આવાહનાનન્તરપ્રાપ્તપાદ્યાચમનવ્યતિરિક્તાચમનીયાર્ઘ્યૌ
ઈશાને સકૃદેવ દેયૌ । અઙ્ગુષ્ઠદેશિકાભ્યાં તુ મર્થયામાં
વ્યવસ્થિતમ્ । મન્ત્રમુચ્ચારયન્નક્ષમેકૈકં કર્ષયેચ્છનૈઃ ॥
ન વિલમ્બિતમસ્પષ્ટં ન ચાસીકૃતમદ્રુતમ્ ।
નાસંખ્યં નમરો ભ્રાન્તં જપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
ઇતિ વચનાત્ વામહસ્તધૃતપુષ્પાઞ્જલિભિવ્યક્તિસ્થાનમિતિ
સંકલ્પ્યાસ્ત્રેણ સંપ્રોક્ષ્ય હૃદયેન સમાલિઙ્ગ્ય
કવચેનાવકુણ્ઠિતં રક્ષિતં કૃત્વા ગુહ્યાતિગુહ્યેતિ શ્લોકં પઠિત્વા
વિશેષસ્ય શિવસ્યોદ્ભવમુદ્રયા સ્વાહાન્તશિવમન્ત્રૌ પરમેશ્વરસ્ય
હસ્તેર્દક્ષિણહસ્તેન સંસ્કૃતાં રુદ્રાક્ષમાલાં સંગૃહ્ય
મૂલમન્ત્રમષ્ટોત્તરશતમુક્તપ્રકારેણ જપિત્વા બ્રહ્માણ્યઙ્ગાનિ
દશાંશતો જપિત્વા વામહસ્તધૃતપુષ્પજપાભિવ્યક્તિસ્થાનમિતિ
સંકલ્પ્યાસ્ત્રેણ સંપ્રોક્ષ્ય હૃદયેન સમાલિઙ્ગ્ય
કવચેનાવકુણ્ઠિતં રક્ષિતં કૃત્વા ગુહ્યાતિગુહ્યેતિ શ્લોકં પઠિત્વા
પૂર્વવન્નિવેદયેત્ । ગુહ્યાતિગુહ્યેત્યસ્ય શ્લોકસ્યાર્થઃ ।
પ્. ૧૪૪)
ગુહ્યાતિગુહ્યૌ તદાદિમન્ત્રણપદં ગુહ્યં ચાતિગુહ્યમ્ ગુહ્યાતિગુહ્યે
તત્ર શબ્દેન રહસ્યપર્યાયે પઞ્ચવિંશોઽયં પુરુષો
ઇત્યાદિશ્રુતસિદ્ધાનિ પુરુષાકૃતાનિ વસ્ત્રાણ્યુચ્યતે । એતાન્યતીત્ય સ્થિતાનિ
સિદ્ધાન્તસિદ્ધાનિ અતિગુહ્યાનિ । અતિગુહ્યશબ્દેન બિન્દુબૈન્દવાનિ તત્ત્વાનિ
નાદાદિવૈપર્યન્તશબ્દરૂપાણિ માયામાયેયાનિ કલાદિરાગતા
તત્તત્વવાસિનો વિદ્યેશ્વરાસ્સર્વે આત્માનશ્ચ કથ્યતે । એતે સર્વેઽપિ
યસ્યાધિષ્ઠેયાઃ સ ગુહ્યાતિગુહ્યઃ સ ત્વં ગોપ્તા સર્વેષામાત્માનં
રક્ષકસ્ત્વમેવ નાન્યઃ ॥
અયમર્થઃ -
ગુહ્યાતિગુહ્યઃ શિવઃ સર્વેષાં ગોપ્તા ત્વમસ્મત્કૃતં જપં ગૃહાણ ।
કારણે ત્વયિ રક્ષકત્વેન સ્થિતે સતિ યેન જપત્વપ્રસાદાદસ્માકં
સિદ્ધિર્ભવતિ સિદ્ધિશબ્દેનાત્ર સાધકવિષયે તત્તદ્ભૂમિષુ સ્થિતાનિ
અણિમાદ્યૈશ્વર્યાણ્યુચ્યન્તે । મુમુક્ષોપનિવેશિતનિવેદિતમનેન
મુમુક્ષૂણાં પ્રતિબન્ધકનિરાકરણાય ક્રિયન્તે । યત્કિઞ્ચિદિત્યાદિ
સુકૃતદુષ્કૃતં વા યત્કિઞ્ચિત્કર્માસ્માભિઃ ક્રિયતે । તદ્દ્વિવિધમપિ
કર્મ હે દેવ હે શઙ્કર શિવપદસ્થસ્ય
પ્. ૧૪૫)
શિવત્વરૂપે શિવપદે દિક્ષુધાયોજિતસ્ય મે હું ક્ષું ઇતિ
મન્ત્રસ્વરૂપસ્યાર્થઃ ક્ષપયેદિતિ પદેનોચ્યતે । અસ્ય મન્ત્રસ્ય
ક્ષપણાર્થવાચકત્વં પ્રથમપદસ્ય શિખાન્વિતત્વાદ્દ્વિતીયપદસ્ય
શ્રીમત્કિરણોક્તપ્રધાનમન્ત્રત્વાચ્છિખાપ્રયોગેણ હિ
ગ્રન્થિચ્છેદાદિભિર્વિધીયતે । અથ ક્ષપણાર્થત્વમેતેન દીક્ષોત્તરકાલઃ ।
બુદ્ધિપૂર્વાપ્તં પાપકર્મ અકામતયા પ્રાપ્તપુણ્યકર્મ ચ ક્ષેષ્યતે ।
બુદ્ધિપૂર્વકૃતસ્ય પાપસ્ય સામાન્યવિશેષશાસ્ત્રેષુ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય
શ્રુતત્વાત્ કામ્યસ્ય ચ કર્મણો મુમુક્ષોર્નિષિદ્ધત્વાચ્ચ અતઃ
શઙ્કરમેતાદૃશં કર્મ નાશાયેત્યર્થઃ । શિવો દાતેતિ અનેન
શ્લોકેનાત્મનિવેદનં ક્રિયતે । અસ્ય પૂર્વાર્ધેનાત્મનિવેદનસ્ય
સંપ્રદાનભૂતશ્શિવ ઉચ્યતે । શિવો દાતા શિવશબ્દેન
નિત્યનિર્મલનિરતિશયસ્સર્વાર્થ જ્ઞાનક્રિયારૂપશિવત્વયુક્તઃ
પરમેશ્વર ઉચ્યતે । સ એવ દાતા અનાદ્યશુદ્ધિયુક્તાનામશોધકઃ ।
દૈશોધન ઇત્યસ્માતોર્નિર્વૃત્તિરૂપદાતેતિ શિવો ભોક્તા એવ સર્વેષાં
રક્ષકઃ । ભોક્તેતિ ભુજિઃ પાલન એવ વર્તતે । ઇત્યુક્તત્વાચ્છિવે પાલન એવ
વર્તતે । શિવસ્યાપહારાસંભવાત્
પ્. ૧૪૬)
અત્ર શ્રુતિરસ્તિ । શિવઃ સર્વમિદં જગત્ સશિવશુદ્ધમિશ્રાઃ
શુદ્ધરૂપમિદં સર્વં જગદ્રક્ષકત્વેન શોધકત્વેન વ્યાપ્ય સ્થિતઃ
। અસ્માન્નાન્યશોધકો રક્ષકશ્ચ વિદ્યતે । ઉત્તરાર્ધેન ચોક્તસ્ય
કર્ત્રકારાત્મોચ્યતે । શિવો જયતીતિ પ્રાકૃતં ભાવમુત્સૃજ્ય શિવોઽહમિતિ
ભાવયેત્ । શિવીભૂયશ્શિવં યજેત્ । યાવન્ન તત્સમો
જાતસ્તાવન્નારાયણે ક્ષમ ઇત્યાદિભિર્વચનૈઃ

પૂર્વોક્તભૂતશુદ્ધ્યાદિપ્રકારેણ શુદ્ધસ્સર્વાર્થશાસ્ત્રે ચોદિતેષુ
સર્વેષ્વધિકરણેષુ સ્વક્રિયાશુદ્ધિક્ષયાશુદ્ધિક્ષયા યો યજતિ અર્ચયતિ
સંપૂજકઃ શિવોઽહં તુ શબ્દેન સંપ્રદાનભૂતાશ્શિવાત્તત્
પ્રદેયભૂતસ્યાત્મનઃ પૂર્યષ્ટકાવચ્છિન્નં સ્વરૂપમુચ્યતે । અસ્ય
મન્ત્રસ્યાત્મનિવેદનાનન્તરં પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા । સુરાધિપં
નમસ્કૃત્ય શશાઙ્કકૃતશેખરમ્ ।
કાપમાલિનં દેવં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ॥
સર્વકૃત્ સર્વદાતારં સર્વજ્ઞમપરાજિતમ્ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતસ્થં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ॥
યોઽસૃજત્ સર્વભૂતાનિ બ્રહ્માદ્યાંશ્ચ સુરાસુરાન્ ।
તમહં લોકવેત્તારં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ॥
પ્. ૧૪૭)
વરં વરેણ્યં વરદં વરિષ્ઠં વરવાહનમ્ ।
વરમાલાધરં દેવં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ॥
ઉમાપ્રિયં સદા કાન્તં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ।
યદ્ધ્યાયન્તિ મહાત્માનો મુનયઃ સંશ્રિતવ્રતાઃ ॥
તતોઙ્કારં પરં સૂક્ષ્મં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ।
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારતન્માત્રેન્દ્રિયગોચરમ્ ॥
પ્રધાનં પુરુષેશાનં પ્રણતોઽસ્મિ સદાશિવમ્ ।
ભૂમિરાપોઽગ્નિરનિલં ખમાત્મા ચન્દ્રભાસ્કરૌ ॥
મનોબુદ્ધિરહઙ્કારઃ પરા પ્રકૃતિરેવ ચ ।
યસ્યેચ્છામનુવર્તન્તે ભાવાભાવદ્વિકારિણમ્ ॥
તસ્મૈ પરમદેવાય પરાય પરમાત્મને ।
મહદ્ભ્યશ્ચાતિમહતે મહામાયાતિમાયિને ॥
સૂક્ષ્મેભ્યોઽપ્યતિસૂક્ષ્માય નમસ્કૃત્યામિતાત્મને ।
દેવદેવાય શર્વાય વિદ્યાવિદ્યેશ્વરૈઃ સહ ॥
શૈવજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતાઃ ।
જયાન્તકપૃથુસ્કન્દવન્દભેદે વિચક્ષણમ્ ॥
જયપ્રવરવીરેશ સંરુદ્ધપુરદાહક ।
જયાખિલસુરેશાન શિરશ્છિદ ભયાનક ॥
પ્. ૧૪૮)
જયપ્રથિતસામર્થ્ય મન્મથ સ્થિતિનાશન ।
જયાપ્યુતતનુધ્વંસી કાલકૂટધરાવહ ॥
જયાવર્ત મહાદેવ પરિદ્વેગવિધારણ ।
જય દારુવનોદ્યાનમુનિપત્નીવિમોહક ॥
જય નૃત્તમહારમ્ભક્રીડાવિક્ષોભદારુણ ।
જયોગ્રરૂપસંરમ્ભત્રાસિતત્રિદશાસુર ॥
જયક્રૂરજયેન્દ્રાસ્ય દર્શિતાસુત્ સુનિર્જર ।
જયવીરપરિસ્પન્દદક્ષયજ્ઞવિનાશન ॥
જયાદ્ભુતમહાલિઙ્ગ સંસ્થાનબલગર્વિત ।
જય શ્વેતનિમિત્તોગ્રમૃત્યુદેહનિપાતન ॥
જયાશેષસુખાવાસકામમોહિતશૈલજ ।
જયોપમન્યુસન્તાપ મોહજાલ તમોહર ॥
જય પાતાલમૂલોર્ધ્વ લોકાકોકપ્રદાહક ।
તત્રાસીનં સ્ફટિકસદૃશં શ્રીમદાગુલ્ફગાત્રં
બ્રહ્મેત્થાષ્ટાન્વિતમનુકલાત્રિંશદારબ્ધમૂર્તિમ્ ।
પ્રત્યક્ શ્વેતચ્છદનમરુણં ચોત્તરં કર્ણં
યામ્યં પૂર્વં કરકરુચિરં શુક્લમૂર્ધ્વં દધાનમ્ ॥
રક્તપાદકરં ભો * પ્રતિવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્ ।
જ્ઞાનચન્દ્રજલાચૂડબદ્ધપદ્માસનં વિભુમ્ ॥
પ્. ૧૪૯)
સુપ્રસન્નં સ્મિતોપેતં જટામકુટધારિણમ્ ।
ષોડશાબ્દ વક્ષ્યે દ્વાત્રિંશલ્લક્ષણાન્વિતમ્ ॥
વામૈઃ ખેટં ચોપયુક્તં કપાલં
બિભ્રાણાં ચા કુણ્ડિકાં ચાભયં ચ ।
વન્દે ખડ્ગં બાણખટ્વાઙ્ગયુક્તં
હસ્તૈરન્યૈરક્ષમાલાં વરં ચ ॥
વામેતરે નિજપાણિતલેષુ યદ્વા
નાગાક્ષસૂત્રં ડમર ઉત્પલબીજપૂરૈઃ ।
ખટ્વાઙ્ગશૂલવરશક્ત્યભયૈશ્ચ યુક્તં
વન્દામહે વરતનું સકલસ્વરૂપમ્ ॥
સર્વજ્ઞં સર્વકર્તારં સર્વાનુગ્રાહકં પરમ્ ।
અનાદિપાશરહિતં નિષ્કલં ચાવિકારિણમ્ ॥
સૃષ્ટિસ્થિતિપ્રલયરક્ષણનામધેય-
કૃત્યૈઃ પશોર્મલમલં પરિપાચ્ય મોક્ષમ્ ।
દીક્ષાત્મકેન કરણેન કૃપામ્બુનાશે
પાશત્રયાત્ પશુપતે કૃપયા કરોષિ ॥
વિહિતસલિલભસ્મા સ્નાનસન્ધ્યા પ્રણામં
કૃતદિનકરપૂજા પઞ્ચશુદ્ધિર્વિધાય ।
વિધિવદિહ જયન્તે દીક્ષિતા યે નરાસ્ત્વાં
દિશસિ શિવ * * તેભ્યો વિઘ્નહીનાં વિમુક્તમ્ ॥
પ્. ૧૫૦)
યે ચાત્ર શુદ્ધભુવનોદ્ભવભોગકામા-
સ્ત્વામર્ચયન્તિ વિવિધૈર્યજનપ્રકારૈઃ ।
તેભ્યઃ પ્રધાય પરમેશ્વરસાધકેભ્યો
દા તદનન્તરમેવ મોક્ષમ્ ॥
શૈવં જ્ઞાનમથાભિષેકસહિતા દીક્ષાપિ મોક્ષપ્રદા
પૂજ્યાન્યૈસ્તવ પૂજનોપકરણં હૃદ્રોગનિર્નાશનમ્ ।
ભક્તિં ભક્તનુગ્રહં નિરુપમં સ્થિતા ચ લભવેદ્યત્-
સ્યાત્ ત્વત્પદસેવિતાં ન સુલભં કિં તત્ કૃપામ્ભોનિધે ॥
યત્ કર્મનાથમજાતં પૂર્વં દીક્ષોત્તરં વિદધતો વિહિતેતરં સ્યાત્
તત્સર્વમેવ ભવતઃ સ્મૃતિમાત્રરુદ્ધમ્ ।
ક્રવ્યાદયોનિસમવાપ્તિચ્છલં ન ભૂયાત્ ।
આદેહપાતમિહ મેઽભિમતાર્થસિદ્ધિ -
ત્રયાન્મહેશહૃદયામથનાશનં ચ ॥
પ્રારબ્ધદેહસહકારિ * * * મ્શનાશા-
દન્તે ચ વિઘ્નરહિતઃ પરમોક્ષનિલાભઃ ।
પ્. ૧૫૧)
અવ્યક્તાખ્યે વ્યક્તરૂપેઽથ લિઙ્ગે
વ્યક્તાવ્યક્તે સ્થણ્ડિલે વાર્ચયન્તિ ।
યે ત્વાં નિત્યં નાથ તેષાં ધ્રુવં સ્યાત્
પાથપ્રાતાત્ તકેભ્યશ્ચ મુક્તિ ॥
મૂર્ધ્નોરસા કરયુગેન પદદ્વયેન
વાચા દૃશા વિમલયા મનસા ચ બુદ્ધ્યા ।
વિદ્યેશ્વરાદિનિખિલાત્મગણાભિરાધ્યં
તં ત્વા મહં સ્તુતિપદૈઃ પ્રણતોઽસ્મિ ભક્ત્યા ॥
જ્ઞાનક્રિયેચ્છા પ્રમુખૈરનન્તૈ-
ર્ભેદૈરુપેતામુપચારયુક્ત્યા ।
સૃષ્ટ્યાદિકૃત્યેષુ કૃપામ્બુરાશે
શક્તિં વિભોઃ શક્તિમતઃ પ્રપદ્યે ॥
યા દેશિકાઙ્ગસ્થિતવિનાથ
વ્યાપારહસ્તાગ્નિવિભક્તિરૂપ ।
છિનત્તિ પાશાનખિલાન્ પશૂનાં
તાં શક્તિમાદ્યાં શરણં વ્રજામિ ॥
પ્. ૧૫૨)
કેચિદ્વદન્તિ ભવતીમિહ શૈલકન્યા-
મન્યેઽપિ વાચમપરે કમલાં મુનીન્દ્રાઃ ।
એકે પુનઃ પ્રકૃતિમેવ પરેષ માયાં
બિન્દું ચ કેઽપિ વયમીશ્વરમાદ્યામ્ ॥
એતાનિ શક્ત્યુપહૃતાનિ મયાત્રશમ્ભો-
રઙ્ગાનિ પૂજનવિધૌ સકલાનિ કૃત્વા ।
પૂજાફલં મમ સમસ્તમપેતવિઘ્નં
પૂર્ણં વિધેહિ પરમેશ્વરિ પાહિ માં ત્વમ્ ॥
સ્તોત્રૈઃ સ્તુત્વા પ્રણમ્ય ચાગ્નિકાર્યં પદ્ધત્યુક્તક્રમેણ
લીલાવલ્લ્યુક્તક્રમેણ વા કુર્યાત્ । નૈમિત્તિકે તુ પદ્ધત્યુક્તક્રમેણૈવ
કુર્યાત્તદનન્તરં સકલીકૃત્ય દ્વારપૂજાગણપત્યાદિપૂજાં ચ કૃત્વા
પૂજાહોમાદિ કર્મગૃહાણ । પુણ્યફલમિત્યભિધાય મૂલમન્ત્રેણ
સ્વાહાન્તેનાર્ઘ્યોદકપૂર્વં શ્રીમત્કિરણોક્તપ્રકારેણ
તદ્રૂપવિશિષ્ટમેવ ધ્યાત્વા નૈવેદ્યાદિદાનપૂર્વં જપનિવેદનાન્તં
કર્મ કર્તવ્યમ્ । સંપૂજનં ચ મૂલબ્રહ્માઙ્ગૈઃ કર્તવ્યં
ઈશાનકોણે વિદ્યાપૂજામષ્ટપુષ્પિકયા
પ્. ૧૫૩)
કૃત્વા અસ્ત્રાદીશાનાન્તમુત્તરાદારસ્તતન્મન્ત્રૈઃ સંપૂજ્ય
રોધાર્ઘ્યેણાર્ઘ્યં ચ દત્વા શિવમૂર્તૌ
સદ્યવામાઘોરતત્તત્પુરુષેશાનમૂર્ધસામન્ત્રેણ પૂજાં વિધાય
નિરોધાર્ઘ્યેણ સ્વાહાન્તેન મૂલમન્ત્રેણ દદ્યાત્ ।
તદુક્તં -
પરાઙ્મુખં તતશ્ચાર્ઘ્યં સદ્યોજાતાચ્છિવાવધિ ।
અસ્ત્રાદ્ધૃદયપર્યન્તં ગન્ધધૂપગાદિભિઃ ॥ ઇતિ ।
તતો નારાચમુદ્રયા ભોગસ્થાનસ્થિતાન્મન્ત્રાનુત્થાપ્ય વિદ્યુદુત્થિતાં
ધ્યાત્વા પૂર્વં દિ યા મૂર્તિમન્ત્રેણ શિવમૂર્તૌ લીનાત્ ભાવયેત્ । તતો
રક્ષાવકુણ્ઠેન કૃત્વા મૂલમન્ત્રેણ સંપૂજ્ય લિઙ્ગમુદ્રાં
ધેનુમુદ્રાં ચ પ્રદર્શયેત્ । અનન્તરં ગુરુમહાલક્ષ્મીં ગણપતિં
દ્વારમન્ત્રાંશ્ચાત્મગાન્ કુર્યાત્ । પુનરીશાનદિગ્ભાગે પીઠે બેરાવૃતે
સ્થણ્ડિલે વા ચણ્ડેશ્વરમાસનમૂર્તિબ્રહ્માઙ્ગમૂલૈઃ સંપૂજ્ય
વિશેષાર્ઘ્યેણાર્ઘ્યં ચ દત્વા નૈવેદ્યૈર્ધૂપાદિભિઃ સંપૂજ્ય
જપં નિવેદ્ય નિર્માલ્યં ચ નિવેદ્ય-લેહ્યશોષ્યાન્નપાનાદિતામ્બૂલં
સ્રગ્વિલેપને । નિર્માલ્યભોજનં તુભ્યં પ્રદત્તં તુ શિવાજ્ઞયા ॥
સર્વમેતત્ ક્રિયાકાણ્ડં મયા ચણ્ડતવાજ્ઞયા ।
પ્. ૧૫૪)
ન્યૂનાધિકં કૃતં મોહાત્ પરિપૂર્ણં સદાસ્તુ મે ઇતિ વિજ્ઞાપ્ય
ક્ષમસ્વેત્યર્ઘ્યં દત્વા સંહારમુદ્રયા સંગૃહ્ય
હૃદયમન્ત્રેણાત્મસ્થં કુર્યાત્ । અર્ઘ્યસ્થાનવિમન્ત્રાન્ વિસૃજ્ય
નિર્માલ્યશુદ્ધિં કૃત્વા સામાન્યાર્ઘ્યેણ પ્રોક્ષ્ય તમપિ વિસૃજ્ય
પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદવાચસકલીકરણં કુર્યાત્ । સ્થણ્ડિલવિષયે
વિમલાવત્યાં-વિદ્યુદુત્થિતાં ધ્યાત્વા સ્વસ્થાને તુ લયં નયેત્ ।
લયસ્થાનગતાન્ મન્ત્રાન્ મૂલમન્ત્રેણ લયં ગતાન્ ।
મૂલમન્ત્રં તતો ધ્યાયેત્ સ્ફુરદ્બિન્દુલયબિન્દુગતમ્ ॥
બિન્દુદેવે લયે નાદે નાદવિજ્ઞાનશક્તિમાન્ ।
જ્ઞાનશક્તિપરે લીના યો હૃદ્વ્યોમ્નિ વ્યવસ્થિતિઃ ।

તસ્માત્ પ્રજયતે મન્ત્રસ્તોત્રૈવ પ્રવિલીયત । ઇતિ ।
ન પુંસિ ન પરે તત્ત્વે શક્તૌ મન્ત્રાન્ નિયોજયેત્ ॥
ઇતિ ।
ચ એવમુક્તપ્રાકારસંપન્ના પરમેશ્વરી ।
પૂજા સામાન્યવિશેષશાસ્ત્રસિદ્ધેભ્યો
જ્ઞનયોગનસમાધિદ્યાનજપતપઃ પ્રભૃતિભ્યો
નિરતિશયમોક્ષસાધનં તદુક્તમ્ શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામ્ -
પ્. ૧૫૫)
સમાધિના તપોધ્યાનધારણાભાવનાજપૈઃ ।
નિજમૂર્તૌ ગોરોર્મૂતૌ પુસ્તકે સલિલેઽનલે ॥
ચિત્રાદૌ સ્થણ્ડિલે વાપિ લિઙ્ગેત્વત્યન્તમુત્તમમ્ ।
યજનમિતિ તથા બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યામ્ -
આસનં મૂર્તિમાવાહ્યમેતત્ત્રિતત્ત્વમધ્વનિ ।
વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન જ્ઞાત્વા યજનમારભેત્ ॥
ઇત્યેવં સમાધ્યાદીનાં પૂજયાસ્સમાધાનત્વેનોક્તત્વાત્ ।
પૂજાયાં પ્રાધાન્યં અઙ્ગાઙ્ગિરઙ્ગસ્યાં પ્રાધાન્યાત્ ।
જ્ઞાનધ્યાનસમાયોગસમાધિતામપિ પુરુષાણામ્ ॥
શિવલિઙ્ગાર્ચનસ્યાકરણે પ્રાયશ્ચિત્તશ્રવણાચ્ચ ।
જ્ઞાનાદ્યભાવેઽપિ શિવાર્ચનં કુર્વીત । પ્રાયશ્ચિત્ત શ્રવણાચ્ચ ।
તદુક્તમવધૂતગુરુણા-
મુગ્ધા મલીમસધિયઃ સમયાદપોતા-
રગોપરક્તમનસો વશિનોઽપિ સન્તઃ ।
ત્વચ્છાસને વિહિતલિઙ્ગપરિગ્રહેણ
મુચ્યન્ત ઇત્યતિમહાંસ્તવસિંહનાદઃ ॥
અવ્યાહતસ્ય ભગવન્ ભવદાગમસ્ય
ચિન્તામણેરિવ મહાનસમઃ પ્રભાવઃ ।
સન્ધિદાનવિહિતાં યદવાપ્ય દીક્ષાં
જ્ઞાનાવૃતે ખલુ કેવલતામુપૈતિ ॥ ઇતિ ॥
પ્. ૧૫૬)
શિવસપ્તતૌ -
યદૈવ બદ્ધોઽઞ્જલિનાદગર્ભશ્યામાઙ્ગુલિં
સ્ત્રમ્બકપુષ્પગર્ભઃ ।
તદેવ સંસારનિબન્ધનાનિ
ગલન્તિ કર્મ નિબન્ધનાનિતિ ॥
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રવૃત્તૌ નારાયણકણ્ઠેનાપ્યુક્તમ્ -
સાહલ્યાદઙ્ઘ્રિસરોજસેવનં
સક્તાત્મનાં શિવવપુઃ કરણાનિ યેષામ્ ।
ઉદ્વીક્ષ્યતા ધ્રુવમવૈમ્યપવર્ગભાજં
સદ્યઃ શરીરકરણેષ્વભિલાષિણા સ્યુઃ ॥
યદુક્તં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે -
દેવાસુરનરા યક્ષા મુનયો વીતમત્સરાઃ ।
લિઙ્ગારાધનતઃ સિદ્ધિં ગતા મુક્તિં ચ શાશ્વતીમ્ ॥
ઇતિ ક્રિયાસમોપેતં લિઙ્ગમાશ્રિત્ય સાધકઃ ।
લભતેઽભિમતાં સિદ્ધિં મોક્ષં મોક્ષપરાયણઃ ॥
પદ્મપત્રે યથા તોયં વાતોદ્ધૂતં સચઞ્ચલમ્ ।
તદ્વત્સુચઞ્ચલં શક્રપાણિનાં ભુવિ જીવિતમ્ ॥
અસ્થિરં યૌવનં શક્રદ્રવ્યમસ્થિરમેવ ચ ।
અસ્થિરં પુત્રપૌત્રાદ્યં રમ્ભાસારસમોપમમ્ ॥
પ્. ૧૫૭)
તસ્માત્ પુત્રકલત્રાદિ સુહૃન્મિત્રધનાનિ ચ ।
વિહાય મોહજાલાનિ કુર્યાલ્લિઙ્ગપરિગ્રહમિતિ ॥
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
ઇતિ વિલયહુતાશનાન્તપર્યન્તવર્તિદ્યુતિ-
વિભવનિમિત્તસ્યાર્ચનં લેશનસ્તે ।
ગદિતમતુલમસ્યાન્યત્ફલં તાવદાસ્તાં
સંપતિ પદિતિ સમત્વં સાધ્વાદુપૈતીતિ ॥
ઇતિ નિત્યવિધિઃ ॥
॥ અગ્નિકાર્યવિધિઃ ॥
અગ્નિકાર્યાર્થમીશાનમિતિ અર્ઘ્યપાત્રમિતિ સંભારાંશ્ચેતિ
ચર્વાજ્યસમિદ્ગર્ભાદયઃ ચતુસ્ત્રિદ્વ્યઙ્ગુલોત્સેધપૃથુનેમિત્રયાન્વિતમિતિ
ઊર્ધ્વત આરભ્યેતિ ક્રમઃ ।
મેખલાત્રયચતુરઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલદ્વ્યઙ્ગુલોચ્છ્રાયસ્તારયુક્તં કાર્યમ્ ।
પાદશાઙ્ગુલાયેતિ દૈર્ઘેણ ષડઙ્ગુલવિશાલાયેતિ વિસ્તારેણ અઙ્ગુલં
તુ ત્રિવિધં જ્ઞેયમ્ । ષડ્યવપ્રભેદત ઇતિ વચનાદધમં ષડ્યવમ્ ।
મધ્યમં સપ્તયવમ્ । ઉત્તમ-
પ્. ૧૫૮)
મષ્ટયવમેવં વિધાનામઙ્ગુલાનામન્યતમયા ચતુર્વિંશત્યા
હસ્તો ભવતિ । અથવા
યજમાનદક્ષિણહસ્તમધ્યાઙ્ગુલિમધ્યપર્વવિસ્તારપ્રમાણેન
દૈર્ઘ્યપ્રમાણે નવાઙ્ગુલં કૃત્વા તચ્ચતુર્વિંશત્યા હસ્તઃ કાર્ય
આહુત્યપેક્ષયા મુષ્ટ્યાદિપ્રમાણતો વા હસ્તઃ કાર્યઃ । નિત્યે દીક્ષાદૌ
કર્મણિ ચ હસ્તપ્રમાણમેવ કુણ્ડં કાર્યમ્ । કામ્યેષુ યથા વનં
પ્રમાણાદિભેદાકારભેદાત્ કર્તવ્યઃ । સર્વેષ્વપિ કુણ્ડેષુ
કુણ્ડાનાં યશ્ચતુર્વિંશો ભાગઃ સાઙ્ગલસંજ્ઞકં વિભજ્યાનેન
કર્તવ્યા મેખલા કણ્ઠનાભય ઇત્યુક્તત્વાત્ ઉક્તલક્ષણેષુ હસ્તેષુ
અન્યતમં હસ્તં ચતુર્વિંશતિધા વિભજ્ય તૈરઙ્ગુલૈરવયવાઃ
કર્તવ્યાઃ ખાભૂમેરુપરિસ્થિતેન મેખલાસુ
શાન્તિવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાનિવૃત્તિકલ્પનં
મેખલાન્તરાલાવકાશ્શાન્ત્યતીતકલ્પનં ચ કૃત્વા ઓં કલામયાય
કુણ્ડાય નમ ઇતિ પૂજયેદ્વિશોધ્ય ચતુસ્સંસ્કારેણ આવૃત્ત્ય
કવચેનાવકુણ્ઠ્ય પદ્માલભ્યા મૂલે નાભ્યા આત્મનઃ સંમુખં
અત્ર કેચિદ્વાગીશીપૂજનવત્ વાગીશ્વરમપિ પૂજયન્તિ । સંહિતાન્તરેષુ
યથોક્તત્વાનુષ્ઠાયિભિસ્તથા કર્તવ્યં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે ત્વનુક્તા તત્ર
કર્તવ્યમ્ ।
પ્. ૧૫૯)
પુરુષેન તુ જન્મનિ જાતકર્મણિ ગર્ભાધાનવદન્યેષુ પુંસવનાદિષુ
કર્મસ્વાહુતયઃ પઞ્ચપઞ્ચ કર્તવ્યાઃ । બ્રાહ્મણશઙ્કરમિતિ
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રેશ્વરાન્ પૂર્વપશ્ચિમદક્ષિણોત્તરેષુ પૂજયેત્ । તતઃ
સુરેશવરુણપ્રેતનક્ષત્રભર્તૃષુ ઇત્યુક્તત્વાત્ । અનન્તશબ્દેનેશ્વર ઉચ્યતે ।
પર્વાદિષ્વિન્દ્રમગ્નિશ્ચેતિ અત્રાપિ લોકપાલદ્વારેણ શતરુદ્રા એવ પૂજ્યાઃ
। અનન્તનૈર્-ઋતે પુનરિત્યત્ર અનન્તશબ્દેન વિષ્ણુરુચ્યતે ।
સપ્તાષ્ટમુખવેદિકામિતિ સપ્તાઙ્ગુલેન મુખમષ્ટાઙ્ગુલેન
તદધોભાગશ્ચતુરશ્રાકારપ્રદર્શઃ । એકાઙ્ગુલગલાઙ્ગલશબ્દેન
મુખવેદ્યોરન્તરાલ ભાગ ઉચ્યતે । ષટ્ત્રિપૃથુગમ્ભીરપુષ્કરામિતિ
પુષ્કરશબ્દેન આદ્યાધારો ગત ઉચ્યતે । સ તુ ષડઙ્ગુલેન વિસ્તીર્ણઃ
કર્તવ્યઃ । તસ્ય તુ ખાતસ્ત્ર્યઙ્ગુલેન કાર્યં ભાગાર્ધમેખલેતિ
ભાગશબ્દેનાઙ્ગુલ ઉચ્યતે । અર્ધાઙ્ગુલા મેખલા કાર્યેત્યર્થઃ ।
કનિષ્ઠાભ્યાયાજ્યનિર્યાસમિતિ કનિષ્ઠાપ્રમાણાજ્યનિર્ગમાધારામ્ ।
વેદ્યર્થા શાસ્ત્રગન્ધિકામિતિ
વેદ્યામષ્ટાઙ્ગુલત્વેનોક્તત્વાદર્ધચતુરઙ્ગુલં કુશાગ્રં
ચતુરશ્રં ગણ્ડિકાવેદ્યા અધોભાગસ્થો યવવિશેષઃ । સપ્તાઙ્ગુલ-
પ્. ૧૬૦)
પરિણાહખટામિતિ શૃઙ્મૂલગતોઽવયવવિશેષઃ । કુમ્ભાકારઃ
સપ્તાઙ્ગુલપરિણાહઃ કર્તવ્યઃ । ષણ્ણાહકામિતિ
ખટોપવેદ્યોરાન્તરાલિકે ભાત્વગષડઙ્ગુલપરિણાહઃ કર્તવ્યઃ ।
દ્વયોસ્તત્ર યન્ન્યસ્યેતિ સ્રુક્સ્રુવયોરગ્રમધ્યમૂલેષુ શિવતત્ત્વક્રમેણ
ન્યાસઃ કર્તવ્યઃ । નાડિત્રયાદ્ધૃતે ત્વેતિ ઘૃતસ્ય
ધેનુમુદ્રયામૃતીકરણસિદ્ધ્યર્થં આત્મનઃ
શક્ત્યભિવ્યક્તિસ્થાનાસ્પદં નાડિત્રયં તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટં ભાવયેત્ ।
દક્ષિણાદગ્નયો ભાગાદિતિ । અગ્નેર્નેત્રોત્પાટનાર્થમેતાસ્તિસ્ર
આહુતયશ્ચતુર્થી સ્વિષ્ટકૃન્મુખે કર્તવ્યા એકૈકાહુતિદાનેનેતિ
સદ્યાદિભિઃ સદ્યં વામેન સંધાયેતિ સદ્યવામદેવબીજોચ્ચાર્ય
ઉભયોર્વા શબ્દાભ્યાં ચતુર્થાન્તાભ્યાં સન્ધાનાહુતિઃ કાર્યા ।
એવમન્યેષામપિ સ્વસ્વમન્ત્રૈરન્યોન્યસંયોગાત્ સન્ધાનાહુતિઃ
વક્ત્રૈકીકરણાન્ત ઇતિ સદ્યવામદેવઘોરતત્પુરુષેશાનવાચકશબ્દાન્
ચ ક્રમેણોચ્ચાર્ય ઘૃતપૂર્ણયા સ્રુવધારયા
કુણ્ડગતસ્યાગ્નેરાગ્નેયીં દિશમારભ્ય વાયવીં પ્રાપ્તાયા પુનનૈર્-
ઋતમારભ્યેશાનં પ્રાપ્તાયા કુણ્ડાકાશં સર્વમેવ
ઈશાનવક્ત્રત્વેનાનુસન્ધાયૈકીકરણં કુર્યાત્ ।
પ્. ૧૬૧)
તદુક્તં સોમશમ્ભુના -
અગ્નિતો ગતયા વાયુઃ નૈઋત્યાં દિશિ વાન્તયા ।
વક્ત્રાણામેકતાં કુર્યાત્ સ્રુવેણ ઘૃતધારયા ॥ ઇતિ ।
અભિસ્થુંતે વક્ત્ર ઇતિ કામ્યવિષયમ્ । એવં વિશિષ્ટસ્યાગ્નેર્વક્ત્રે
જિહ્વાદેહં ચ શ્રૂયતે । યદુક્તં શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધતૌ -
હિરણ્યા કનકા રક્તા તદનુસુપ્રભા । જિહ્વાગ્નેરતિરક્તા ચ બહુરૂપા ચ
સપ્તમી ।
રુદ્રેન્દ્રવહ્નિમાંસાદવરુણાનિલગોચરે ।
હિરણ્યાં દિવિ નિર્દિષ્ટા રસના ષડનુક્રમાત્ ॥
મધ્યતો બહુરૂપા તુ દક્ષિણોત્તરગામિની ।
હિરણ્યા તત્પહેમાભા કનકા વજ્રસપ્રભા ॥
રક્તાતિદારુણપ્રખ્યા કૃષ્ણાનિલગોચરે ।
હિરણ્યાદ્યા વિનિર્દિષ્ટા રસના ષડનુક્રમાત્ ॥
મધ્યતો બહુરૂપા તુ દક્ષિણોત્તરગામિની ।
હિરણ્યા તપ્તહેમાભા કનકા વજ્રસપ્રભા ॥
રક્તાતિદારુણપ્રખ્યા કૃષ્ણા નીલમણિપ્રભા ।
સુપ્રભા મૌક્તિકદ્યોતાતિરક્તા પદ્મરાગવત્ ॥
ચન્દ્રકાન્તશરચ્ચન્દ્રપ્રભેવ બહુરૂપિણી ।
વશ્યાકર્ષણયોરાદ્યા કરકાસ્તમ્ભને રિપોઃ ॥
પ્. ૧૬૨)
વિદ્યેષમેધયોરક્તકૃષ્ણામરણકર્મણિ ।
સુપ્રભા શક્તિકે પુષ્ટૌ સુરક્તોચ્ચાટને મતા ॥

એકૈવ બહુરૂપા તુ સર્વકામફલપ્રદા ।
અભીષ્ટદેવતા સાગ્નિજિહ્વાનામિત્યુક્તત્વાદભિલષિતવક્ત્ર એવ ।
રુદ્રેન્દ્રાદિસ્થાનેષુ સપ્તજિહ્વાનુસન્ધેયાઃ । પ્રત્યહં
કુરણ્ડસંસ્કારપૂર્વા સ્યાદગ્નિસંસ્કૃતેઽન્યત્ર હોમયેત્ । ઇતિ
સંસ્કૃતેઽન્યત્ર હોમયેદિતિ । એકસ્થન્નેવ કુણ્ડે હોમે ક્રિયમાણે હોમાન્તે
ચણ્ડપૂજાયામવશ્યં ભાવિત્વાચ્ચણ્ડાદિકરણે શિવસ્ય
પૂજાહોમાદિકં ન યોગ્યમિતિ । અન્યત્રાગ્નૌ રક્ષમાણે સતિ
ધૂપદીપાદિસિદ્ધિરયત્નેન સુલભસ્યાદિતિ । તતો હૃત્પઙ્કજે વહ્નેરિતિ અગ્ને
હૃદય પઙ્કજં નાડીસન્ધાનેન પ્રવિશ્ય પૂજયેત્ ।
મૃગ્યાદિતિલાદિકમિતિ મૃગમુદ્રયા ભસ્મ ચ વન્દેતેતિ શિવસજ્જનાત્
પૂર્વં દર્ભેણાગ્નિપ્રાપ્તેન તદભિવ્યક્તશિવસ્વરૂપેણ ભસ્મના
શિવો લલાટાદિષુ આલમ્બનં કુર્યાદ્દ્રકાલાદિસંપત્તાવિતિ
ચણ્ડાર્ચનં દ્રવ્યકાલાદ્યસંપત્તૌ ન કર્તવ્યમેવ । સંપત્તૌ
ક્રિયમાણાયામપિ અધિકરણચણ્ડાર્ચનહોમૌ શિવલિઙ્ગાર્ચનં
પરિસમાપ્ય
પ્. ૧૬૩)
પૂર્વવન્મણ્ડલાદૌ ચણ્ડાર્ચનં વિધાય પશ્ચાદગ્નૌ કર્તવ્યૌ ચ ।
ચક્રિણં ચણ્ડનામાનમીશાનં ચ સ્વગોચરે ।
પ્રસાદાભિમુખાઃ સર્વે મધ્યસૂત્રવિવર્જિતાઃ ॥ ઇતિ
શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે ।
શ્રુત્યા દક્ષિણાભિમુખ એવ ઈશાનકોણે સંપૂજ્ય
અન્તર્બહિર્બલિગતત્વેનાચમ્યાચમ્યા રુદ્રાદયઃ ।
શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વનિવાસિનઃ અશુદ્ધાધ્વનિવાસિનાં પૂજયાનુક્તત્વાત્ ।
દેવયાં વેદયેત્ કૃતમિતિ અપૂર્વોક્તપ્રકારેણ હોમફલં નિવેદયેત્ ।
ગુરુમભ્યર્ચ્ય વિદ્યાં ચેતિ પૂર્વાર્ચનવિદ્યાર્ચને
સ્થાનાર્ઘ્યપાત્રાદિસંકટવિવક્ષયોક્તમ્ । ઇદાનીં તેષાં
સામગ્રીસંભવવિવક્ષયોક્તં કુર્યાત્ । સ્વાધ્યાયમીપ્સિતમિતિ ઈપ્સિતં
શિવશાસ્ત્રસંહિતાસુ અન્યતમમધીતેત્યર્થઃ ।
સ્વાધ્યાયશબ્દશ્રવણમનનાદીનામુપલક્ષણાર્થઃ ।
વિશોદ્ધ્યાન્નાદિપાત્રાદન્નમુદ્ધૃત્ય પરમેશ્વરાય નિવેદ્યેત્યર્થઃ ।
પૂર્વવન્મન્ત્રિતોદન ઇતિ મૃત્યુઞ્જયમન્ત્રેણ પ્રાણાદ્યાહુતિદાનેનેતિ
આપોશનાપૂર્વમેવ નાગકૂર્મકૃકરદેવદત્તધનઞ્જયેભ્યો
આગ્નેયનૈ-ઋતવાયવ્યેશાનકોણેષુ સ્વાહાન્તે સ્વસ્વમન્ત્રે બાહ્યપ્રવૃત્તિ-
પ્. ૧૬૪)
કારત્વાત્ બાહ્યે બલિર્દેયઃ । બાહ્યપ્રવૃત્તિકરત્વં ચૈષામુદ્ભાને તુ
સ્વર્જાતીયા શુક્તમવર્ણાશ્ચ ભિક્ષેયુઃ । તદુક્તં -
ચર્યાસનાન્નપાનાદેઃ તેષાં મન્ત્રં પૃથક્સ્થિતિરિતિ શક્તૌ
દિવોપનીતેનેતિ શક્તાવિત્યુક્તત્વાન્નિશીથસ્ય સન્ધ્યાર્ચનયોરકરણે
પ્રત્યવાયાભાવઃ સૂચ્યતે । સન્ધ્યાન્તરાણાં ત્રયાણામકરણે
પ્રત્યવાયશ્રવણાત્ । ઇત્યગ્નિકાર્યાદિપ્રકરણમ્ ॥
અથ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
સમયાચારલોપેતિ શાસ્ત્રોક્તાચારલોપેન પિશાચતામિતિ અત્ર પિશાચતત્ત્વે
બુદ્ધિતત્ત્વસ્થિતદેવયોન્યષ્ટકમધ્યવર્તિપિશાચત્વમુચ્યતે । તાં
પિશાચતાં પ્રાપ્યાપિ કિઞ્ચિત્કાલં તત્રોષિત્વા પશ્ચાદપવર્ગં
પ્રાપ્નુવન્તિ તસ્માદપ્યકૃતવિધિઃ કિઞ્ચિત્કાલં પિશાચવરરાજં
ભ્રાન્ત્વા વિમલાત્માસૌ વ્રજતિ હિ સમતાં પ્રવેશેનેતિ । સદ્યોજ્યોતિઃ
પદૈરુક્તં પિતૃભ્રાત્રાદિબાન્ધવૈરિતિ સંસ્કૃતૈઃ સદ્ભિઃ સાધકોક્તં
વ્રતં કુર્યાદિતિ પ્રાયશ્ચિત્તશાસ્ત્રસ્ય સાધકમધિકૃત્યોદયાન્તં
પુરસ્કૃત્ય
પ્. ૧૬૫)
પ્રાયશ્ચિત્તમુચ્યતે । અનિચ્છુરુ(?)રવ્રતી
તત્પ્રમાદપ્રાપ્તપ્રાયશ્ચિત્તગૃહસ્થ આચાર્યસાધકોત્તમં
પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાત્ । સ એવ સેચ્છુસ્તુ સાધકોક્તં વ્રતં દ્વિગુણં
કુર્યાદનિચ્છુર્વ્રતસંયુત ઇતિ વ્રત્યાચાર્યો અબુદ્ધિપૂર્વે
બુદ્ધિપૂર્વગૃહસ્થશ્ચાચાર્યઃ પ્રાયશ્ચિત્તં કુર્યાત્ ।
સેચ્છુસ્તદ્દ્વિગુણમિતિ સ એવ બ્રહ્મચાર્યાચાર્યો બુદ્ધિપૂર્વવિષયે
સ્વસ્યાબુદ્ધિપૂર્વપ્રાપ્તપ્રાયશ્ચિત્તદ્વિગુણં કુર્યાત્ ।
પુત્રસ્તત્ત્ર્યંશવર્જિતમિતિ પુત્રકઃ નિર્વાણદીક્ષિતઃ
સાધકોક્તપ્રાયશ્ચિત્તબુદ્ધિપૂર્વે ત્ર્યંશોનઃ કુર્યાત્ બુદ્ધિપૂર્વોક્તં
ત્ર્યંશોનં દ્વિગુણં કુર્યાત્ । સમયી તુ સાધકોક્તસ્ય
પ્રાયશ્ચિત્તસ્યાર્ધં કુર્યાત્ બુદ્ધિપૂર્વે તુ સ્વબુદ્ધિપૂર્વે
પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિગુણં કુર્યાત્ । સમયીવિશિષ્ટસમયિનોઃ
પ્રાયશ્ચિત્તવિષયે ત્વવિશેષઃ અધ્વશુદ્ધ્યભાવાત્તાલે તાલેયુતં
જપેદિતિ તાલો દ્વિઙ્ગુલસહસ્રં પશુનાષ્ટ ઇતિ ।
પ્રતિલોમૈકવર્તાદિભિર્નકેવલમિતિ ત્વદીક્ષિતૈર્વર્ણમાત્રૈસ્તેષાં
સ્પર્શેઽપ્યુત્તરલઘુપ્રાયશ્ચિત્તશ્રવણાત્ શ્વપચાદીક્ષિતસ્પૃષ્ટ ઇતિ
શ્વપચાશ્ચણ્ડાલા યેષામાદિસ્તે ચ પચાદયઃ તેષામીક્ષિતમીક્ષણં
સ્પૃષ્ટં સ્પર્શનં
પ્. ૧૬૬)
અનયાઃ સંભવે યથાક્રમં પઞ્ચાયુધશાયુતે કર્તવ્યે રાત્રૌ
પૂજાં ચ દાનં ચેતિ બુભુક્ષુઃ સાનુગ્રહઃ । ચતુર્દશ્યાદિપર્વસ્વિતિ
આદિશબ્દેનાષ્ટમીપર્વગ્રહણાયનાદયો ગૃહ્યન્તે । અત્ર પર્વશબ્દઃ
કાલવાચી ચતુર્ગુણં નિત્યલોપા ચતુર્ગુણં વ્રતરિલોપે
વેદ્યતશબ્દેનાષ્ટમીચતુર્દશીપઞ્ચદશીષૂક્તં નક્તૈકભુક્તાદિ
આદિશબ્દેન ક્રિયાનિયમૌ ગૃહ્યતે । સ્વસંકલ્પ એવ જપપ્રદક્ષિણાદયઃ
ગાયત્ર્યા પરિવર્તતે । યદિતિ ગાયત્ર્યા અષ્ટોત્તરશતં જપેત્ ।
મહેશગુરુચણ્ડાજ્ઞાભઙ્ગઃ મહેશાજ્ઞાભઙ્ગઃ
શિવશાસ્ત્રોક્તજ્ઞાનક્રિયાદિલઙ્ઘનં શાસ્ત્રસ્ય જ્ઞાત્મકત્વેન
શ્રુતત્વાત્ ગુરૂક્તાદિલઙ્ઘનં ચણ્ડાજ્ઞાતિલઙ્ઘનં
નિર્માલ્યસંપર્કે સ્પૃષ્ટ સ્પૃષ્ટ્યા ન સાક્ષાદ્ભુક્તાન્નમિતિ
સોચ્છિષ્ટશેષં નાન્ત્યજાતીન્વિલોકયેદિતિ ઇત્યાદિનિષેધેષુ યત્ર
પ્રાયશ્ચિત્તં ન શ્રૂયતે તત્ર પદ્ધત્યન્તરેષુ પ્રાયશ્ચિત્તસમુચ્ચયં
દ્રષ્ટવ્યમ્ । તત્રાપ્યદૃષ્ટસ્ય સ્મૃતિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તપ્રકરણમ્ ॥
॥ અથ પવિત્રવિધિઃ ॥
શુક્લાષ્ટમીં વિના આષાઢા ઇતિ અત્ર આષાઢશબ્દેન
મિથુનરાશિરુચ્યતે । યદુક્તમસ્મત્ પરમારાધ્યેન દ્વાદશ્યે સિતા રવૌ
મિથુનગે નિદ્રા-વિધિક્તે હરેસ્તારસંસ્યૈવ કરોતિ કર્કટરવૌ મેષાદિ
ષડ્રાશિષુ ।
એકત્રાપ્યધિમાસતા યદિ હરૌ સુપ્તે પવિત્રિક્રિયા
પ્રાયશ્ચિત્તમથોઽન્યથેતમુદિતં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે ।
ઇતિ અસ્ય શ્લોકસ્ય વિવૃત્તિરૂપપવિત્રકાલનિર્ણયે મિથુનરાશિરેવ આષાઢ
ઇતિ ગુરુભિરુક્તત્વાન્નિર્ણીતં સિદ્ધાન્તસમુચ્ચયેઽપ્યુક્તમ્ । યથા
દીક્ષાપ્રતિષ્ઠાપવિત્રાદીનાં કાલવિશેષકાર્યત્વાત્ કાલો નિરુપ્યતે । સ
ચ દ્વિવિધઃ આધ્યાત્મિકો
બાહુદેવપ્રાણહંસાત્મકજીવચારેણાધ્યાત્મિકઃ કાલ
ઇત્યાધ્યાત્મિકકાલો નિરૂપિતઃ । આધિભૌતિકકાલનિરૂપણમારભ્યતે ।
યદુક્તં શ્રીમન્નિશ્વાસકારિકાયાં -
મુહૂર્તાઃ સ્થિતયશ્ચૈવ અહોરાત્રાયતાનિ ચ ।
પ્. ૧૬૮)
ઋતુમાસસ્તથા પક્ષો ગ્રહા ઋક્ષાશ્ચ રાશયઃ ॥
સર્વમેતન્મહાદેવિ આદિત્યાત્ સંપ્રવર્તતે ।
અંશાઃ સન્ધ્યાસ્તથા રાહોરાદ્રેકકાણકાસ્તથા ॥
ઉદિતે ભાસ્કરે ચૈવ સર્વમેતત્પ્રવર્તતે ।
સ એષ કથિતઃ કાલઃ લૌકિકઃ પરમેશ્વરિ ॥
નનુ ચન્દ્રગત્યા માસાદિકરેપ્તિઃ શ્રૂયતે ।
યદુક્તં જ્યોતિશ્શાસ્ત્રનિરુપકૈઃ -
દર્શાવધિર્માસમુશક્તિચાન્દ્રં
સૌરં તથા ભાસ્કરરાશિચારાત્ ।
ત્રિંશદ્દિનં સાવનસંજ્ઞમાહુ-
ર્નક્ષત્રમિન્દોર્ભગણપ્રચારાદિતિ ॥
સત્યમ્ । તથાપ્યાધ્યાત્મિકવત્ સૂર્યાદિસિદ્ધાન્તે વાયદનાદનાશ્રિત્ય
દીક્ષાપ્રતિષ્ઠાદિકર્માણિ માસાદિકરેપ્તિર્વિધીયતે ।
ચન્દ્રમસાકરેપ્તિશ્ચાધિમાસતિથ્યાદાવપેક્ષ્યતે । તદુક્તં
જ્યોતિશ્શાસ્ત્રનિપુણૈઃ યુગાનર્તપ્રભૃતીનિ સૌરાન્માનાદ્વિના
દ્વિરાષ્ટ્ર્યોરપિ વૃદ્ધિહાનિપર્વાધિમાસો ન દિનાદિચાન્દ્રાત્તથા
તિરેથરમપિ પ્રવિષ્ટમિતિ સૌરસંવત્સરે મકરાદયો
મિથુનાન્તાષ્ષડ્રાશય ઉત્તરાયણં કર્કટકાદય દક્ષિણાયનમિતિ
પ્. ૧૬૯)
સિદ્ધં તેષાં ચ મકરાદીનાં માઘાદિસંજ્ઞા શાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે
। તદુક્તં શ્રીમન્નિશ્વાસકારિકાયાં -
માઘમાસાદિતઃ કૃત્વા આષાઢાન્તેન શોભને ।
વિજ્ઞેયં લૌકિકં કાલમુત્તરાયણમુત્તમમ્ ॥
શ્રાવણં ચાદિતઃ કૃત્વા પુષ્યાન્તે ન તુ શોભને ।

વિજ્ઞેયં લૌકિકં કાલં દક્ષિણાયનમુત્તમમિતિ ।
તત્રૈવ પાટલાન્તરે
યસ્મિન્ રાશૌ સ્થિતે હ્યાત્મા માઘમાદિકરોતિ સઃ ।
મકરે કુમ્ભમીનૌ ચ મેષશ્ચૈવ વૃષસ્તથા ।
મિથુનઃ કર્કટઃ ષષ્ઠોરાશ્યઃ ષણ્માસિ કીર્તિતાઃ ।
કર્કટે સિંહકન્યે ચ તુલાવૃશ્ચિક એવ ચ ॥
ધનુશ્ચૈવ સમાખ્યાતો દક્ષિણે ભાસ્કરાશ્રય ઇતિ ।
પ્રતિષ્ઠાકાલવિધાને ચ શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરાદૌ ઉત્તરાયણસ્ય
માઘાદિત્વં સર્વત્ર શ્રૂયત ઇતિ દર્શયિષ્યામઃ ।
જ્યોતિશ્શાસ્ત્રનુપુણૈરપિ -
મૃગાદિરાશિદ્વયભાનુભોગાત્
ષડ્વર્તવ સુશિશિરો વસન્તગ્રીષ્મશ્ચ વર્ષાશ્ચ શરચ્ચ
તદ્વદ્ધેમન્તનામા કથિતસ્તુ ષષ્ઠ ઇતિ ।
પ્. ૧૭૦)
વાહટે -
માઘે દ્વિસંખ્યૈ માઘાદ્યૈઃ ક્રમાષ્ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ ।
શિશિરાદ્યાસ્ત્રિભિસ્તૈસ્તુ વિદ્યાદયનમુત્તરમ્ ॥
ઇત્યાદિ ।
આયુર્વેદતન્ત્રે -
ઙ્ગહેઽપિ -
માર્ગશીર્ષાદિભિર્દ્વિરવ્યૈઃ
ક્રમાદ્ધેમન્તશિશિરવસન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુદારવ્યાષ્ષડૃતવો ભવન્તિ
। તેષુ શિશિરાદયસ્ત્રયો રવેરુદગયનમ્ । આદાનં ચ
વિશેષાદક્ષિણાયનં વિસર્જનં ચેતિ । અમરકોશે ચ - દ્વૌ દ્વૌ
માઘાદિમાસૌ સ્યાદૃતુસ્તૈરયનં ત્રિભિઃ ।
અયને દ્વે ગતિરુદણ્દક્ષિણાર્કસ્ય વત્સરઃ ॥
ઇતિ । તસ્માદુત્તરાયણાદિમાસો મકર રાશિરેવ માઘ ઇતિ સિદ્ધમ્ । નનુ
પુષ્યયુક્તા પૌર્ણમાસી પૌષી માસે તુ યત્ર સા ।
નામ્ના સ પૌષો માઘાદ્યાશ્ચૈવમેકાદશા પરે ॥
ઇતિ અમરકોશવચનાત્ માઘાદિસંજ્ઞાયાશ્ચ લૌકિકત્વાદ્યેષુ માસેષુ
પુષ્યનક્ષત્રયુક્તા પૌર્ણમાસ્યો ભવન્તિ અત એવ પૌષાદિસંજ્ઞા
માસા ભવિતુમર્હન્તિ । સત્યમ્ । ચાન્દ્રમાસાનાં
પ્. ૧૭૧)
સંજ્ઞાનિબન્ધનમેતચ્ચન્દ્રગનક્ષત્રસંબન્ધેન સંજ્ઞાવિધાનાત્
સૌરમાસાનાં સૌરમાસસંબન્ધાનાં માઘાદિસંજ્ઞાનાં
નિર્વચનાપેક્ષયા મકરાદિરાશિષુ
સૂર્યચારનિમિત્તત્વાત્તદનભ્યુપગમે ચ પ્રાગુક્તસર્વવચનવિરોધાત્ ।
અત એવામરકોશેઽપિ પૂર્વવચને અર્કસ્ય વત્સર ઇત્યુક્તમ્ । તતશ્ચ
મકરાદીનાં રાશીનાં સૌરમાસત્વેન માઘાદિસંજ્ઞે ક્ત્વો સર્વત્ર
વચનાદુત્તરાયણસંબન્ધાનાં ઋતૂનાં શિશિરાદિત્વેન શ્રવણાત્
મધુશ્ચ માધવશ્ચ વાસન્તિકાભ્રકુલક્યાદિ તપશ્ચ તપસ્યશ્ચ
શૈશિરાભ્રકુલક્યન્તશ્રુતિદર્શનાદિ તુ મધ્યે અનયા સંભવા
ચૈત્રાદિમાસૌ મધુમાસૌ દ્વાવિતિ નિખણ્ડુવચનદર્શનાત્ ।
મકરરતિરાશિષ્વપિ માઘાદિયુક્તમ્ પૌર્ણમાસીસંભવાત્ કચાદિક્ ।
પુષ્યયુક્તપૌર્ણમાસષ્ય ભાચારદર્શનાત્ સંજ્ઞાશબ્દાનાં
રૂઢિત્વેનાપિ સિદ્ધેઃ સંવત્સરાણામપિ માઘાદિસંજ્ઞાપ્રસિદ્ધે
ધ્રદ્રમિતદેશસર્વેષુ દેશેષુ તુલાદિરાશિષ્વેવ કૃત્તિકાદીનાં
પાદ્યનુષ્ઠાનદર્શનાચ્ચ । ઉત્તરાયણાદિમાસો મકરરાશિરેવ માઘ
ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ ।
પ્. ૧૭૨)
દ્રવિડદેશે તુ મકરાદિરાશીનાં પૌષાદિસંજ્ઞા ।
ચાન્દ્રમાસબન્ધભૂત યા ઘટિતં નક્ષત્રયુક્તાયાં
પૌર્ણમાસ્યાં તેષુ બાહુલ્યેન દર્શનાત્ સિદ્ધત્વવિરોધાત્ । એવં ચ
સર્વાણિ વચનાનિ સાધકાનિ ભવન્તિ । અન્યથા પરસ્પરવ્યાઘાતાત્ ।
સર્વાણિ તાન્યપ્રમાણાનિ ભવેયુઃ । અત એવ
સર્વાગમપ્રામાણ્યવાદિનઃ સર્વજ્ઞેન
પરમેશ્વરેણાત્રાધ્યાત્મિકવત્સપક્ષમેવાશ્રિત્ય દીક્ષાદિઃ
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવાદૌ શરદ્વસન્તયોર્યોગો દીક્ષાકર્મવિધૌ વરઃ ।
તયોરસંભવાદ્વર્ષં વિનાન્યત્રાપિ શસ્યત ઇત્યાદિસામાન્યશાસ્ત્રેઽપિ
તથૈવ પ્રાયેણ ણિ વિધીયન્તે । યથા શરદિ જપે યેન વજેત્યાદિ એવં
કાલો નિરૂપિતઃ । અથ નિત્યાઙ્ગભૂતસ્ય પવિત્રકરણસ્ય કાલો લિખ્યતે ।
તત્કરણેઽપિ ચ ત્રિવિધો નિયમો દિશ્યતે । તદાહુઃ -
આષાઢાદિત્રયે ચૈવ સુપ્ત એવ જનાર્દને ।
પવિત્રં વિદધીતૈવ સૂત્રેઽસૌ નિયમસ્ત્રિધેતિ ॥
તમાષાઢાદિત્રયે ચૈવેત્યવધારણેનોક્તવત્ ભાદ્રપદસંજ્ઞિતાત્
સિંહરાશેરૂર્ધ્વં પવિત્રારમ્ભનિષેધં કરોતિ । તદુક્તં
શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે -
ભદ્રાદૂર્ધ્વં ન કુર્વીત સિદ્ધાન્તે દોષભાગ્ભવેત્ ।
પ્. ૧૭૩)
લક્ષદ્વયમઘોરસ્ય જપાચ્ચૈવ વિશુદ્ધ્યતિ ॥
શ્રીમત્સહસ્રકાલોત્તરેઽપિ -
અથવા નિયમેનૈવ કુર્યાન્માસત્રયાન્તર ઇતિ ઉપક્રમઃ ।
એવં કાલે હ્યતિક્રાન્તે પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેદિતિ અન્યત્રાપ્યુક્તમ્ -
પ્રાપ્તે આષાઢે તદન્તે ચ તદન્તે ચ તતો ન હીતિ । તથા
આષાઢાદિત્રયો માસાઃ સુપ્ત એવ જનાર્દને ।
શુક્લપક્ષેઽથવા કૃષ્ણે પ્રશસ્તાસ્તત્ર રોહણે ॥
રોગાદિવૃદ્ધિસંયુક્તઃ પ્રવાસી રાજપીડિતઃ ।
ઉક્તમાસત્રયે યેન કુર્યાત્તત્સૂત્રરોહણમ્ ॥
અસૌ કન્યાગતે ભાનૌ દત્વા દક્ષાનાયુતમ્ ।
કુર્યાત્પવિત્રકરશમ્ભોસ્તુલાયાં ન કથં ચ ન ॥ ઇતિ ।
તથા આષાઢાદિત્રયો માસાઃ પવિત્રારોહણે વશઃ ।
તદલાભેઽયુતં જપ્ત્વા કુર્યાત્ કન્યાં ગતે રવૌ । ઇતિ ।
યદ્યેવાતસીં કૃત્તિકીં કૃત્વા નવમીં શુક્લ એવ ચેતિ શ્રીમત્કિરણે ।
કથં શ્રૂયતે નાયં પવિત્રારોહણ કાલવિધિઃ । આષાઢાદિત્રયે
ચૈવેતિ નિયમશ્રુતેઃ ભાદ્રપદમાસાદૂર્ધ્વે તસ્મિન્ કરણે
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાના ચ । કિં તુ પવિત્રવ્રતગ્રહણાવધિ
પ્. ૧૭૪)
નિયમઃ । તદુક્તં તત્રૈવ -
ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્ નિયમેન નયેત્ ખગ । ઇતિ શ્રીમત્પૌષ્કરેઽપિ
સંકલ્પચતુરો માસાન્ સ્થાનમાશ્રિત્ય વાઞ્છિતમ્ ।
કાર્યો નિયમતસ્તૈસ્તુ હૃદ્ભસ્માદિપરિગ્રહમ્ ॥
આષાઢચ્છેદઃ મેધાધ્વાનં ગુરુરન્યત્ર વર્જયેદિતિ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
ચતુર્માસં ત્રિમાસં વા દ્વિમાસં માસમેવ વા ।
માસાર્ધં સપ્તરાત્રં વા પઞ્ચરાત્રં ત્ર્યહં દિનમ્ ॥
ક્રિયાપર્યવસાનં વેતિ । કાર્તિકમાસશ્ચ તુલારાશિરેવેત્યુક્તમ્ ।
અસ્મિન્નેવ માસે શુક્લદ્વાદશ્યાં વિષ્ણોઃ પ્રબોધો ભવતિ । તદુક્તં
જ્યોતિશ્શાસ્ત્રેબોધયેન્મધુસૂદનમિતિ ।
તસ્માદ્ભાદ્રપદમાસાદૂર્ધ્વં પવિત્રારમ્ભો ન કાર્ય એવ । સુપ્ત એવ
જનાર્દન ઇત્યવધારણે વિષ્ણુસ્વાપાત્ પૂર્વં પવિત્રાન્નિષેધં કરોતિ ।
તદુક્તં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે -
સુપ્તે ચૈવ હૃષીકેશે દોષભાગન્યથા ભવેત્ । ઇતિ । તત્રૈવ -
મોહાદજ્ઞાનતો વાપિ અપ્રસુપ્તે જનાર્દને ।
પવિત્રં કારયેદ્યસ્તુ સ પાપી પાપમોહિતઃ ॥
પ્. ૧૭૫)
પઞ્ચદિનમનાહારો જપ્ત્વા પઞ્ચાયુધં હરેત્ ।
શુદ્ધિમેષ સમભ્યેતિ નાન્યથા તુ કદાચનેતિ ॥
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્ । આષાઢેઽપિ ન કર્તવ્યં સુપ્તેઽપિ મધુસૂદન ઇતિ । કઃ
પુનર્વિષ્ણોઃ સ્વાપકાલ ઉચ્યતે ।
સામાન્યતસ્તાવન્મિથુનરાશિસ્થાયમાષાઢશુક્લપક્ષસંબન્ધ-
જન્યં દશ્યાં વિષ્ણોઃ સ્વાપો ભવતિ । યદુક્તં શ્રીમદ્બૃહત્કાલોત્તરે -
સ્વાપસ્તુ મિથુને વિષ્ણોઃ શુક્લદ્વાદશિકાતિથાવિતિ । જ્યોતિઃ શાસ્ત્રેઽપિ -
આષાઢશુક્લદ્વાદશ્યાં કુરુતે શયનં હરિઃ । ઇતિ ।
દક્ષિણસ્રોતસિ ચ -
પવિત્રં વિદધીતૈવ મિથુનસ્તે દિવાકરેતિ । તથા જ્ઞાનરત્નાવલ્યામપિ
શ્રીમદ્જ્ઞાનશિવાચાર્યેણોક્તમ્ ।
સ્વકસ્વરૂપતો વિષ્ણોઃ સ્વાપતો મિથુનમાસિ । તસ્માદાષાઢાદિમાસેષુ
નિત્યાઙ્ગરૂપં પવિત્રં કાર્યમિતિ નિયમઃ । ઉક્તં
માધવાદિસંજ્ઞાનાં ષણ્ણાં માસાદીનાં
રાશિનામન્યતમસ્મિન્ રાશૌ યદા ચાન્દ્રમસકરવ્યામાસાધિક્યં
ભવતિ । તદા તસ્મિન્ વત્સરે મિથુનકર્કટરાશિદ્વયસ્થસ્ય
પ્. ૧૭૬)
ચાન્દ્રમાસદ્વયસ્યાષાઢસંજ્ઞાત્વાત્ દ્વિરાષાઢોઽયં સંવત્સરો
ભવતિ । તસ્મિંશ્ચ સંવત્સરે કર્કટરાશૌ વિષ્ણોઃ સ્વાપો ભવતિ ।
તદુક્તં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે -
દર્શદ્વયં ભવેદ્યત્ર રવિસંક્રાન્તિવર્જિતમ્ ।
અધિમાસઃ સ વિજ્ઞેયો વિષ્ણુઃ સ્વપિતિ કર્કટે ॥
ઇતિ । વર્ષદ્વયમિતિ પાઠે
પર્વમાત્રદ્વયયોગાદધિકમાસત્વાભ્યુપગમે
સર્વમાસાનામધિકમાસત્વપ્રસંગાત્ ।
પૌર્ણમાસીદ્વયયોગાદધિકમાસતા ભવતીતિ પક્ષે
વચનાભાવાદમાવાસ્યાદ્વયયોગાદેવ ।
સૌરમાસાધિકમાસત્વાદ્વચનાન્તરસંવાદાચ્ચ ।
પર્વશબ્દેનામાવાસ્યૈવ વિવક્ષિતા । તદુક્તં જ્યોતિઃ શાસ્ત્રે -
દર્શદ્વયમતિક્રમ્ય યદા સંક્રમતે રવિઃ ।
મલમાસઃ સ વિજ્ઞેયઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥
મિથુનસ્થો યદા ભાનુરમાવાસ્યાદ્વયં સ્પૃશેત્ ।

દ્વિરાષાઢઃ સવિશ્રુતે ચ શ્રાવણેઽચ્યુત ઇતિ માધવાદિષ્વન્યત્ર
માધવશબ્દેન મેષરાશિઃ । શ્રાવણેશ્ચ શબ્દેન ચ
કર્કટરાશિવિવક્ષિતં માધવાદિષુ ષટ્સુ
અધિમાસસંભવસ્યોક્તત્વાત્ તુલારાશૌ
દિવસાધિક્યાભાવેનાધિકમાસાસંભવાચ્ચ ।
પ્. ૧૭૭)
ઇત્થં ભાધિકમાસસંયુક્તસંવત્સરોક્તાપવાદસામર્થ્યાદપિ
ઉત્સર્ગતઃ મિથુનરાશૌ વિષ્ણુસ્વાપ ઇતિ સુષ્ઠૂક્તમ્ । એતદભિપ્રાયેણૈવ
સર્વત્ર વિધિર્વિધીયતે । યદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
શ્રાવણે તદુપાન્તે ચ નભસ્યેવોચ્યમાનવત્ ।
શમ્ભોઃ પવિત્રમાપાદ્ય પૂરયેદ્વાર્ષિકં વિધિમ્ ॥
ઇતિ ।
શ્રીમન્મયેઽપિ -
નભસ્યનભસોર્માસો પક્ષે યો શુક્લપક્ષયોઃ ।
ચતુર્દશ્યામથાષ્ટમ્યામાષાઢાશ્ચાદિ મેહની ॥ ઇતિ
શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરેઽપિ ચ -
આષાઢસ્ય સુતાધિર્વા શ્રાવણસ્ય સુતોઽસિતેત્યાદીતિ ।
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામપિ -
આષાઢાદિચતુર્દશ્યામથ શ્રાવણભાદ્રયોઃ ।
સિતાસિતાસુ કર્તવ્યં ચતુર્દશ્યષ્ટમીષુ ચ ॥ ઇતિ ।
યદ્યેવમાષાઢાંશ્ચાદિમેહનીતિ
શ્રાવણાદાષાઢમાસપવિત્રક્રિયાનિષેધપરત્વાદ્વિષ્ણુસ્વાપસ્યૈવ
પવિત્રારોહણાનિ નિમિત્તત્વાત્ સ્વાપાત્ પૂર્વં
પ્. ૧૭૮)
ભાદ્રપદમાસાદૂર્ધ્વં ચ પવિત્રારોહણે પ્રાયશ્ચિત્તશ્રવણાત્તસ્મિન્
પક્ષે કૃત પવિત્રારોહણે પ્રાયશ્ચિત્તાશ્રવણાચ્ચ । અત એવ
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે તદુપાન્તશબ્દો વૃત્તિકારેણ વ્યાખ્યાતઃ સ શ્રાવણ
ઉપાન્તો યસ્ય કાલસ્ય તદુપાન્તકાલઃ આષાઢપૌર્ણિમાસી ચતુર્દશી ચેતિ
। પૌર્ણમાસ્યાઃ પરતોઽવસ્થિતત્વાત્તસ્યાન્તસ્યાષાઢસ્ય
સમીપત્વાચ્છ્રાવણસ્તસ્યા ઉપાન્તો ભવતીત્યર્થઃ । અત એવ
વિમલાવત્યામુક્તમ્ -
આષાઢાદૌ જ્યેષ્ઠમધ્યાધમં કાર્યં દ્વિપક્ષતઃ । સુપ્તેઽચ્યુતે
દેશિકાદ્યૈઃ પ્રત્યબ્દં સ્યાધ્યસય બ્રહ્મશમ્ભુરિતિ
કામ્યપદ્ધત્યામ્ । આષાઢે શ્રાવણે વાથ માસે ભાદ્રપદેઽથ વેતિ ॥
ભોજપદ્ધત્યાં ચ -
તત્રાપ્યાષાઢશ્રાવણભાદ્રપદાનામન્યતમે માસિ
સિતાસિતપક્ષયોરેકસ્મિન્નિતિ । અન્યત્રાપ્યુક્તમ્ -
આષાઢાદિત્રયો માસાઃ સુપ્ત એવ જનાર્દને ।
શુક્લપક્ષેઽથ વા કૃષ્ણે પ્રશસ્તં સૂત્રરોહણમ્ ॥
ઇતિ । યદ્યેવમસ્યાઃ પૌર્ણમાસ્યા આષાઢનક્ષત્રસંયોગાભાવાત્
કથમાષાઢ ઇતિ નામ લભ્યતે ।
પ્. ૧૭૯)
?કાર્તિક્યાં દ્વાદશ્યામિત્યાદૌ કાર્તિક્યાદિશબ્દપદાષાઢસ્ય
માસસ્ય સંબન્ધિન્યાષાઢીતિ અપિ વ્યુત્પત્તિસિદ્ધેઃ ક
ચિન્મિથુનરાશાવપિ આષાઢનક્ષત્રસંયોગસંભવાચ્ચાવિરોધેન તુ
કર્કટકરાશિસ્થાષાઢયુક્તા પૌર્ણમાસી । અસ્યાઃ પૂર્વચતુર્દશ્યેવ
આષાઢાંચાદિમેહનીતિ અનેનોચ્યતે ઇતિ કેચિત્ । તદયુક્તમ્ । અસ્મિન્ પક્ષે
આષાઢાદિમાસત્રયસ્ય સિદ્ધે સિંહરાશેરેવ ભાદ્રપદત્વેન
સાધિતત્વાત્ કન્યારાશૌ પવિત્રકરણે દોષશ્રુતે
પ્રાયશ્ચિત્તશ્રવણાચ્ચેત્યુક્તે અત્રાપિ માસત્રયે ચાધિકમાસે
પવિત્રારોહણં ન કર્તવ્યમિતિ યદુક્તં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે -
દીક્ષાદિસ્થાપનં ચૈવ પવિત્રાદિશતક્રતો ।
અધિમાસે ન કુર્વીત યદીચ્છેચ્છુભમાત્મનઃ ॥
ઇતિ ।
અન્યત્રાપ્યુક્તમ્ -
મલિમ્લુચં પરિત્યજ્ય દ્વિરાષાઢે વિધિર્મતઃ ।
મલિમ્લુચસ્તુ યો માસો ગર્હિતઃ સર્વકર્મસુ ॥ ઇતિ ।
તતશ્ચાધિકમાસરહિતે સંવત્સરે મિથુનરાશિસંબન્ધનીં
શુક્લપક્ષચતુર્દશીં સિંહરાશિપર્યન્તં
પ્. ૧૮૦)
પવિત્રોત્સવઃ પ્રારમ્ભણીયઃ । અધિકમાસયુક્તે તુ
કર્કટકરાશિસંબન્ધિનીં ચતુર્દશીમારમ્ભણીયઃ ।
તત્રાપ્યધિકમાસે નારમ્ભણીયઃ । ઉક્તકાલાદતિક્રમે કન્યારાશૌ
પ્રાયશ્ચિત્તકરણપૂર્વં પવિત્રોત્સવારમ્ભઃ કાર્યઃ । તુલાયાં તુ
કૃતપ્રાયશ્ચિત્તેનાપિ ન કર્તવ્ય ઇતિ સિદ્ધમ્ । પવિત્રં
વિદધીત્યૈવેત્યવધારણે નાસાવશ્યં કર્તવ્યતામકરણે
પ્રાયશ્ચિત્તં ચ દર્શયતિ । તથા શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરેઽપિ
લક્ષદ્વયજપસંખ્યામુપક્રમ્યોક્તમ્ ।
દૈવતજ્ઞાનતો વાપિ નાષાઢાદિત્રયે કૃતમ્ ।
તદ્ગ્રાહ્યૈવ વિનિર્દિષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્તં પુરન્દર ॥ ઇતિ ।
શ્રીમત્ ષટ્સહસ્રોકાલોત્તરેઽપિ -
પવિત્રારોહણં ચૈવ નાષાઢાદિત્રયે કૃતમ્ ।
તદ્ગ્રાહ્યૈવં વિનિર્દિષ્ટં પ્રાયશ્ચિત્તં પુરન્દર ઇતિ લક્ષમઘોરસ્ય ।
તથા ચાદ્રાયશ્શુચિરિતિ સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામપિ -
આષાઢાદિત્રયે દેવાદવિધાય પવિત્રકમ્ ।
લક્ષદ્વયમઘોરસ્ય જત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેદિતિ ।
તસ્માદુત્તરકાલે પવિત્રારોપણમાચાર્યાદિભિરવશ્યં કાર્યમ્ । ઉક્તં
ચ શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
પ્. ૧૮૧)
એવમેતત્ પરં ગુહ્યં વ્રતાનામુત્તમોત્તમમ્ ।
સર્વવ્યતિકરો જિત્યૈ કાર્યલિઙ્ગાશ્રિતૈર્નરઃ ॥
કાનનસ્થૈર્ગુહાયાં વા રુદ્રારાધનતત્પરૈઃ ।
ગૃહસ્થૈર્દેશિકાદ્યૈશ્ચ ભુક્તિમુક્તિફલાર્તિભિઃ ॥
યતઃ સર્વફલાવાપ્તિર્વિધાય વિકલે સતિ ।
સુદુર્લભ તસ્માન્નૈતત્કાર્યં ન કેનચિદિતિ ॥
શ્રીમત્કિરણેઽપિ -
એવં પવિત્રકં કાર્યં શિવાચારયુતૈર્નરૈરિતિ ।
કાર્પાસાદિસમુદ્ભવમિતિ । આદિશબ્દેન પટ્ટવલ્કલાદયો ગૃહ્યન્તે ।
યદુક્તં શ્રીમન્મયે -
અવ્યાવિદ્ધં સમં શ્લક્ષ્ણં કીર્તિતં દ્વિજકન્યયા ।
ક્ષૌમં કાર્પાસિકં સૂત્રં મૌઞ્જી વા તદસંભવ ઇતિ ॥
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામપિ -
પટ્ટવલ્કપદ્મોત્થં ક્ષૌમદર્ભશણોદ્ભવમ્ ।
મુઞ્જાદિસંભવં સૂત્રં પવિત્રાય પ્રશસ્યત ઇતિ ॥
બિન્દુબાણમિતિ બિન્દુશબ્દેનૈકસ્થાનં લક્ષ્યતે । દશસ્થાનસ્થિતેન
બાણશબ્દેન પઞ્ચાશત્ સંખ્યા લક્ષ્યતે । નાગચન્દ્રકમિતિ ।
એકસ્થાનસ્થિતેન નાગશબ્દેનાષ્ટસંખ્યા લક્ષ્યતે । અતો
નાગચન્દ્રશબ્દેનાષ્ટાદશ સંખ્યા ઉક્તા ભવતિ ।
પ્. ૧૮૨)
અતઃ પઞ્ચાશદારભ્ય યુગહ્રાસેન ચતુશ્ચહાન્યો
જ્યેષ્ઠપૂર્વકલિઙ્ગેષુ નવસુ ગ્રન્થયઃ કર્તવ્યાઃ । જ્યેષ્ઠજ્યેષ્ઠે
નવહસ્તે લિઙ્ગે પઞ્ચાશદ્ ગ્રન્થયઃ । જ્યેષ્ઠમધ્યે અષ્ટહસ્તલિઙ્ગે
ષડ્ગ્રન્થયઃ । જ્યેષ્ઠાધમે સપ્તહસ્તલિઙ્ગે દ્વિચત્વારિંશદ્ગ્રન્થયઃ ।
મધ્યમોત્તમે ષડ્ઢ્સ્તે અષ્ટત્રિંશદ્ગ્રન્થયઃ । મધ્યમમધ્યમે
પઞ્ચહસ્તે લિઙ્ગે ચતુસ્ત્રિંશદ્ ગ્રન્થયઃ । મધ્યમાધમે ચતુર્હસ્તે
લિઙ્ગે ત્રિંશદ્ ગ્રન્થયઃ । અધમોત્તમે ત્રિહસ્તલિઙ્ગે ષડ્વિંશત્યો
ગ્રન્થયઃ । અધમમધ્યમે દ્વિહસ્તે લિઙ્ગે દ્વાવિંશત્યો ગ્રન્થયઃ ।
અધમાધમે એકહસ્તે લિઙ્ગે અષ્ટાદશગ્રન્થયો ભવન્તિ । એવં
ગ્રન્થયઃ સમાન્તરાલાઃ કર્તવ્યાઃ । પ્રણવશ્ચન્દ્રમાવહ્નિરિત્યાદિના
તત્ર ના ચ તાઃ પ્રોક્તાઃ । ગ્રન્થીનામપિ દેવતાઃ
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામુક્તાઃ ।
પ્રકૃતિં પૌરુષીં વીર ચતુર્થી ત્વપરાજિતા ।
જયાન્યા વિજયા ષષ્ઠી ત્વજિતાથ સદાશિવા ॥
મનોન્મની તતઃ પ્રોક્તા દશમી સર્વતોમુખીતિ । સર્વૌષધિસમાલિપ્તા ઇતિ
સર્વૌષધિલક્ષણમ્ । ઇતિ શ્રીમન્મોહશૂરોત્તર ઉક્તમ્ -
પ્. ૧૮૩)
મુરા માંસી વચા કુષ્ઠં શૈલેયં રજનીદ્વયમ્ ।
યદિ ચવ્યકમુસ્તાશ્ચ સર્વૌષધિગણાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ઇતિ । અઙ્ગેષ્વથ
બ્રહ્મણાપ્યઙ્ગલક્ષણમ્ । ઘનાહૃત ઇતિ । કવચાવૃતે
સંપાતહુતાન્યસ્ત્રગુપ્તાનીતિ પૂર્વવન્મૂલબ્રહ્મષડઙ્ગૈઃ સકૃદેવ
સંપાતઃ કાર્યઃ । પઞ્ચગવ્યનાશનાદ્યેન વિનેત્યાદિના
નિષિધ્યમાના પઞ્ચગવ્યાદયઃ પવિત્રદાનાન્તે કર્તવ્યાઃ ।
વિધિવચ્ચરું કૃત્વેતિ પવિત્રદિવસપ્રાપ્તચરુપાકસમયે ઉદ્ધૃત્ય
કુણ્ડાન્તરે શિવાવાહનાત્ પૂર્વમેવ રક્ષિતેન શિવાગ્નિના ચરુપા * *
કર્તવ્યમ્ સં । શિવસ્યાગ્નેરનુધ્યાયત્વાત્ । અથવા
લીલાવત્યુક્તપ્રકારેણ સંસ્કૃતેનાડ્યન્તરેણ વા કાલાત્મના ત્વયેતિ અસ્ય
સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ । હે દેવં મદીયે સ્થિન્વતાનેકાલાત્મના ત્વયા યત્
કૃતં ક્લિષ્ટં પરિપૂર્ણદૃષ્ટં સમુત્સૃષ્ટમવિક્ષિતં નાનુષ્ઠિતં
વા હૃદં વા નિચાવ્ય સ્વાં વ સુરમુપેક્ષ્ય કૃતં ગુપ્તં વા
વિત્તશાઠ્યેન પ્યરક્ષયા ન કૃતં તત્ક્લિષ્ટમપ્યક્લિષ્ટમત્
સંસ્કૃતમપિ પુષ્ટં કૃતમધુના ત્વદિચ્છયા કૃતેન પવિત્રેણ તુ ।
આત્મવિદ્યા શિવૈસ્તત્ત્વૈરિત્યત્ર મૂલમન્ત્રોચ્ચારઃ । આત્મતત્ત્વે પ્રત્યન્તે
પલિતે પ * * * અ નિ નેતિ
પ્. ૧૮૪)

શ્રીમત્સોમશમ્ભુવચનાત્ પ્રથમપવિત્રદાનસમયે
બિન્દુપરિણામરૂપે આત્મતત્ત્વે બ્રહ્મણા પાલિતે પ્રકૃતિતત્ત્વાન્તવ્યાપિતે
માયાતત્ત્વાન્તવ્યાપકસ્ય તાલુપદે પ્રકાશમાનસ્ય રુદ્રવાચકસ્ય
મકારસ્ય * * મ્મૂલોચ્ચારકાદ્દ્વિતીયઃ પવિત્રદાનસમયે
બિન્દુપરિણામરૂપે વિષ્ણુકારણપાલિતે શુદ્ધતત્ત્વાન્તવ્યાપ્તિકે
વિદ્યાતત્ત્વે મૂલમન્ત્રોચ્ચાર ઈશ્વરં તસ્ય વ્યાપકસ્ય ભ્રૂમધ્યે
પ્રકાશમાનસ્ય ઈશ્વરવાચકસ્ય બિન્દોરન્તં કાર્યમ્ ।
તૃતીયપવિત્રદાનસમયે બિન્દોઃ પ્રમથમરૂપસ્ય
શિવતત્ત્વાન્તવ્યાપકસ્ય બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તે
પ્રકાશમાનસ્યાર્ધચન્દ્રનિરોધિભ્યાં સહિતસ્ય
નાદસ્યાન્તમુચ્ચારઃ કાર્યઃ । ગઙ્ગાવતારસમયે
બ્રહ્માદિકારણપઞ્ચકૈઃ પરિપાલિતેષુ સર્વતત્ત્વેષુ વ્યાપકસ્યાધઃ
કુણ્ડલિનીમારભ્ય હકારાદ્યુન્મનાન્તસ્ય નિષ્કલવાચકસ્ય
મન્ત્રોચ્ચારઃ કાર્યઃ એવં વિધપવિત્રચતુષ્ટયાદિતિ
ચતુર્માસત્રિમાસમિત્યેકાહત્ર્યહાદિદ્વ્યહસ્ય વૃહતસ્યાપિ
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે વૃત્તૌ શ્રીમતા નારાયણકણ્ઠેનોક્તત્વાત્ કર્તવ્યત્વમ્
। તથા વૃત્તિઃ ક્રિયા પર્યવસાનમેતિ । યાવતા કાલેન ક્રિયા
પ્. ૧૮૫)
સમાપ્યતે દ્વ્યહેન દિનચતુષ્ટયેન ષડહેન વેતિ
રાત્રપઞ્ચરાત્રસપ્તાહાદિભ્યોઽયં વિશેષ ઇતિ પ્રાયશ્ચિત્તાહુતીર્હુનેદિતિ
મૂલાઘોરાસિભિઃ વ્રતાન્તે પ્રાયશ્ચિત્તહોમાન્તં કર્મ કૃત્વા
નિત્યપૂજાવત્ પવિત્રં ચ વિશેષાર્ઘ્યજલેન માસ્તુ મે નાથ
બન્ધકમિત્યુક્તં મૂલમન્ત્રેણ નિવેદયેત્ । વિજ્ઞાપ્ય વિસૃજેદિતિ ।
યત્કિંચિદ્વાર્ષિકમિત્યાદિ વિજ્ઞાપયેત્ ॥
ઇતિ પવિત્રવિધિઃ ॥
અથ દીક્ષા
દિક્ષાશુદ્ધિરશુદ્ધસ્યેતિ । આત્મનો
મલમાસાદિપાશસંબન્ધત્વાદશુદ્ધત્વેન પશુત્વેન
શાસ્ત્રેષૂક્તખાતશુદ્ધસ્યાસ્યાશુદ્ધિનિર્હરણરૂપા
સ્વસત્પ્રકાશકરૂપા ચ શુદ્ધિદીક્ષા । તદુક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે -
કારણસિદ્ધિમુક્તો યદ્દ્વ્યક્ષરદ્વ્યર્થમિષ્યત ઇતિ દીયતે
જ્ઞાનસદ્ભાવઃ ક્ષીયતે
પ્. ૧૮૬)
કર્મવાસના ।
દાનક્ષપણયોગાચ્ચ દીક્ષાશુદ્ધિઃ કૃતાત્મના ॥
ઇતિ ચ । શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
અથેષ્ટસાધનં દીક્ષા પરમેશમુખોદ્ગતા ।
નિગદ્યતે સમાસેન દ્વિત્વાદર્થસ્ય સા દ્વિધા ॥ ઇતિ ।
દીયતે જ્ઞાનસદ્ભાવ ઇત્યત્ર જ્ઞાનદાનદીક્ષ્યત્વેનોક્તસ્યાત્મનઃ
સ્વકીયયોર્મલસિદ્ધયોઃ જ્ઞાનક્રિયયોરભિવ્યક્તિરેવ । તદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગપરમેશ્વરે અથાણો બન્ધસોપાનપદપઙ્ક્તિનિવૃત્તયે ।
વ્યક્તયે ચૈવ ભુઙ્ક્તે ચ । બુભુક્ષુણેતિ શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે ચ ।
અથાત્મમલમાયાખ્ય કર્મબન્ધવિમુક્તયે ।
વ્યક્તયે ચ શિવત્વસ્ય શિવજ્ઞાનં પ્રવર્તતે ॥
બ્રાહ્મણઃ પુણ્યદેશોત્થ ઇતિ । અત્ર પુણ્યદેશશબ્દેન
શ્રુતિસ્મૃત્યાદિસર્વશાસ્ત્રોક્તશુદ્ધિસંપૂર્ણો દેશ ઉચ્યતે । નનુ
કકારાદ્યષ્ટવર્જિતત્વમેવ દેશસ્ય પુણ્યદેશનિરાસાર્થમ્ । તથા હિ
સ્મૃતિઃ -
સિન્ધુસૌવીરસૌરાષ્ટ્રાસ્તથા પ્રત્યન્તવાસિનઃ ।
કોઙ્કવઙ્કકલિઙ્ગાશ્ચ ગત્વા સંસ્કારમર્હતિ ॥
ન ક્રૌઞ્ચી કૌત્સકાશ્મીરાદિનિષેધાર્થં । કાશ્મીર-
પ્. ૧૮૭)
મણ્ડલં પુણ્યં સર્વતીર્થેષ્વરિન્દમેતિ મહાભારતાદૌ
મહાપુણ્યત્વેન કશ્મીરાદિદેશસ્ય પ્રસિદ્ધેરિતિ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તાચારપ્રચુર્યયુક્તો દેશ એવ પુણ્યઃ
કકારાદિદેશાપુણ્યકવાચકસ્ય વચનસ્યાપિ સ્મૃતિનિષિદ્ધ
કોઙ્કચ્છકલિઙ્ગાદિદેશો વિષય ઇતિ । અતોઽસ્ય તુ કારાદિદેશનિષેધકસ્ય
કવચનસ્ય ત્રો સ્રાતો દે ભેદસિદ્ધત્વાત્
સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રસ્થૈરત્યન્તમાદરેન કાર્યઃ । શિવભક્તમિતિ
શિવભક્ત્યતિશયેન શક્તિપાતલક્ષણેન જ્ઞાતમલપરિપાકમ્ । તદુક્તં
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
યેષાં શરીરિણાં શક્તિઃ પનહનિવૃત્તયે । તેષાં તલ્લિઙ્ગમૌત્સુક્યં
મુક્તૌ દ્વેષો ભવન્તિ સ્થિતૌ । ભક્તિશ્ચ શિવભક્તેષુ શ્રદ્ધા ત જાસતે
વિધૌ । ઇતિ સદાચરમિતિ શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તવર્ણાશ્રમમાચારસંપન્નં ન
તુ તદાભાનવર્જિતાનામત્રાધિકારઃ । યદુક્તં શ્રીમદ્રૌરવે -
બ્રાહ્મણે વ્રતસંપન્ને ક્ષત્ત્રિયે વેદપારગે ।
વૈશ્યે તુ ક્રિયયા યુક્તે શૂદ્રે શુશ્રૂષણાન્વિતે ॥
ગુરુર્દીક્ષાં પ્રકુર્વીતેતિ । વૃત્તિકૃદ્ભિઃ સદ્યોજ્યોતિષ્પાદૈરપ્યુક્તમ્ ।
વેદાધિકારિણ એવાત્રા -
પ્. ૧૮૮)
ધિકારિણ ઇતિ શૂદ્રસ્યાપિ શુશ્રૂષા શૂદ્રસ્યેતરેષાં
વર્ણાધિનામિત્યધિકારસ્યોક્તત્વાત્ દસાવપિ વેદાધિકાર્યેવ ।
શ્રીમત્પૌષ્કરેઽપિ -
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચૈવ સ્ત્રિયસ્તથા ।
જલાનાન્ધબકો મૂકા દીક્ષ્યાઃ શક્ત્યપ્રચોદિતાઃ ॥
ઇતિ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
દીક્ષ્યાશ્ચ સાધકાસ્તન્ત્રે યે શિવાર્પિતચેતસઃ ।
સત્સઙ્ગનિરતાઃ શૂદ્રા અસત્સઙ્ગપરાઙ્મુખાઃ ॥
શુશ્રૂષાભિરતાઃ શાન્તાઃકાલેષુ પરિકીર્તિતાઃ ।
સહિષ્ણવોઽનુરક્તાશ્ચ ગુરોઃ સર્વાત્મના સદા ॥
બહિશ્ચાર્યા સુનિષ્ણાતા સ્વકર્મપરિરક્ષકાઃ ।
અન્તઃ કરણચેષ્ટાભિલક્ષયિત્વા । શિવશક્તિકરૈઃ સ્પૃષ્ટા વિનીતા
પ્રિયદર્શના ।
અક્રોધા અપ્રિચપલા શ્રદ્ધધાના જિતેન્દ્રિયાઃ ।
તેઽનુગ્રાહ્યાઃ સદા ક્રૂરાઃ સ્વચારપરિપાલકા ॥
ઇતિ ।
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરેઽપિ -
બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાવૈશ્યાઃ સ્ત્રીશૂદ્રાશ્ચ નપુંસકાઃ ।
દીક્ષાકાલે ત્વમીમાંસ્યા જ્ઞાનકાલે વિચારયેત્ ॥
પ્. ૧૮૯)
ઇત્યત્રાદિશબ્દેનાનુલોમઃ સર્વવર્ણા અમ્બષ્ઠાદયો વિવક્ષિતાઃ । નનુ
પ્રતિલોમાઃ કૈવર્તકાદયઃ । યદુક્તં જ્ઞાનરત્નાવલ્યાં -
અત્રાનુલોમજાતા યે યુક્તા એવ દ્વિજાતિષુ ।
તેષાં ષડધ્વશુદ્ધ્યાદિ કુર્યાન્માતૃકુલોચિતમ્ ॥
ઇતિ । નનુ એષા દીક્ષા માન્વાદ્યુક્તવત્ કિં શરીરસ્ય સંસ્કારં કરોતિ
ઉત જાતેઃ આહોસ્વિદાત્મનો વા । આત્મન એવેતિ । તથા બ્રૂમઃ
શ્રીમત્પરાખ્યે -
સંસ્કારો યઃ શુભશૈવેન પિણ્ડે ચેતનેન્ધિતે ।
સંસ્કારાધ્યવથ તજ્જાતિનાધિષ્ઠાનં વિના ન સા ॥
એકસ્મિન્ સર્વવર્ણાનાં સંસ્કારઃ સંસ્કૃતો ભવેત્ ।
નિરાધારા ન સંસ્કાર્યા સાધારા ચિદધિષ્ઠિતા ॥
સંસ્કાર્યશ્ચેતરસ્તેન ફલભોક્તા સ ચોદિતમિતિ ।
શ્રીમદ્રૌરવેઽપિ -
ન શરીરસ્ય સંસ્કારો ન સંયોગવિહાગયોઃ ।
ન ચોત્પત્તિવિનાશાભ્યાં નાપિ જાતેર્વિધીયતે ॥
ચેતનસ્યાપિ શુદ્ધસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞસ્ય શરીરિણઃ ।
જ્ઞૂભાત્મનો કર્તુંસ્ત સંસ્કાર ઇષ્યતે ઇતિ ।
એવં શરીરવિશિષ્ટસ્યાત્મનઃ સંસ્કાર્યત્વેનોક્તત્વા-
પ્. ૧૯૦)
દસ્ય શરીરિણો વિહિતો બ્રાહ્મણાદેઃ સંસ્કારઃ તસ્યૈવ સંસ્કાર્યત્વં
નેતરેષાં પ્રતિલોમાનાં તેષાં
સસંસ્પૃશ્યત્વાદસંવ્યવહાર્યત્વસ્યોક્તત્વાત્ । પૌષં ચૈત્રં વિના
વર્ષા ઇતિ પૌષશબ્દેન ધનૂરાશિરુચ્યતે । ચૈત્રશબ્દેન મીનરાશિરુચ્યતે
। એવં યથોપપદ્યતે તથોપપાદિતં પુરસ્તાત્ પવિત્રવિધૌ દેશે
વર્ણાનુગાં ભૂમિમિતિ દેશલક્ષણં શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુભિરુક્તં
કુલઠૈલાદિકમિત્યાદિના વર્ણાનુગાયા ભૂમેર્લક્ષણમુત્તરત્ર
વક્ષ્યતે । સવ્યનિજં સ્થાનમિતિ સવ્યશબ્દેન વેદીદક્ષિણભાગ ઉચ્યતે ।
કલાયાં રાગવિદ્યે ચેત્યત્ર પુમાનિતિ પુંસ્ત્વમલમુ સે સદેશે સશક્તિ ઇતિ
ઈશ્વરાદ્યધિષ્ઠેયબિન્દુપરિણામભૂતાનિ ઈશ્વરતત્ત્વસદાશિવતત્ત્વ-
શિવતત્ત્વાન્યુચ્યન્તે । ત્વધિષ્ઠાય ઈશ્વરાદયઃ । તેષાં પરિણા
અપરિણામત્વેન લયાસંભવાધારણાભિર્ગુણોત્પાતૈરિતિ તત્ર
ધારણાશબ્દેન નિવૃત્ત્યાદયઃ કલા ઉચ્યન્તે । તદુક્તં
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુભિઃ -
પાર્થિવી વારુણ્યાગ્નેયી વાયવી નાભ ઇતિ ચ । શોધ્યોપરક્તનાન્યસ્તાઃ
કલા એવાત્ર ધારણા ઇતિ ।
પ્. ૧૯૧)
ઉદ્ઘાતસ્ય લક્ષણં શ્રીમચ્ચતુઃશતિકાયામુક્તમ્ -
પઞ્ચોદ્ઘાતાશ્ચ ચત્વારસ્ત્રયો દ્વાવેક એવ ચ । ઇતિ ।
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ । પૂરકકુમ્ભકપૂર્વં વાયોરુદ્ઘાતો નાદવૃત્ત્યા
દ્વાદશાન્તં યાવત્ પ્રેરણમુદ્ઘાતઃ । ગુણાઃ
ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દાખ્યભૂતગુણાઃ । ઉદ્ઘાતઃ
પ્રાણાયામગુણાનુરૂપૈઃ પ્રાણાયામૈઃ એવં પ્રતિપ્રાણાયામં

ગુણોત્સારણં કૃતં ભવતિ । નામન્તાં શશિનીમૂર્ધ્વ ઇતિ
સર્વજ્ઞત્વસર્વકર્તૃત્વેનોક્તસ્ય પરમેશ્વરસ્ય કરણમન્તરેણ
સર્વકર્તૃત્વાદ્યયોગાત્ કાર્યકરણત્વેન સ્થિતાયાઃ શક્તેર્વાચકત્વેન
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવાદિશાસ્ત્રેષૂક્તાનાં માલા
બ્રહ્મણામીશાનસર્વવિદ્યાદીનામિત્યાદીનામષ્ટત્રિંશત્પ્રકારો
વિભાગ ઉચ્યતે । શાન્તિં પૂર્વત્રેત્યાદિના વ્યપદિશ્યમાનાઃ
શાન્ત્યાદયો ન બિન્દુકલાઃ । કિં તુ કલાધિષ્ઠાત્ર્યઃ શિવશક્તય એવ ।
તદુક્તં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
નિવૃત્તયતિ ભૂતાનિ યયા સાસ્ય નિવૃત્તિકા ।
નિવૃત્તિરિતિ તત્સ્થાનં તત્રૈશોઽપિ નિવૃત્તિમાન્ ॥
ઇત્યાદિના । તથા ચ શ્રુતિરપ્યત્રાસ્તિ -
અતઃ શક્તિરેવ તસ્ય કાર્યકરણેન વસ્ત્વન્તરમ્
પ્. ૧૯૨)
અન્તર્યજનાદિકમિતિ । આદિશબ્દેન નાભિકુણ્ડહોમભ્રૂમધ્યધ્યાને ચ
ગૃહ્યેતે । વર્ધન્યાં શિવાસ્ત્રમિત્યનેન વર્ણસમૂહાત્મકસ્ય
પાશુપતાસ્ત્રસ્ય નિરાસં સંપત્ત્યૈ દેશકાલયોનિરિતિ
પઞ્ચાષ્ટકક્ષેત્રેષ્વન્યતમત્વપરિકલ્પનં દેશસંપત્તિઃ ।
કાલસંપત્તિસ્તુ આધ્યાત્મિકસ્ય કાલસ્ય દીક્ષાનુગુણ્યસંપાદનં
ભૌતિકનૈષ્ઠિકમિતિ ભૌતિકઃ સાધકદીક્ષાર્હઃ નૈષ્ઠિકો
મુમુક્ષુદીક્ષાર્હઃ । નિરીક્ષણાદિમિતિ । અત્રાદિશબ્દેન
પ્રોક્ષણતાડનાભ્યુક્ષણશિષ્યહૃદયપદ્માં * *
આત્મનિરોધદહનાપ્લાવનપુરાત્મન્યાસામૃતાપ્લાવનાનિ નિગૃહ્યન્તે ।
શિવીકૃત્ય સકલીકૃત્ય કુમ્ભસ્થણ્ડિલવહ્નિરેવ સંધાનમાચરેદિત્યત્ર
નાડીસંધાનાનન્તરપ્રત્યેકમાહુતિત્રયમપિ કર્તવ્યમ્ ।
શક્યમૂલાદિતર્પણમિતિ મૂલમન્ત્રતર્પણમાહુતિશતમઙ્ગાનાં ચ
દશાંશેનેતિ શ્રીમદ્ભોજદેવેનોક્તત્વાન્મૂલમન્ત્રેણ શતં
બ્રહ્માઙ્ગૈશ્ચ દશાંશતો હોમઃ કર્તવ્યઃ ।
બીજાશનાશયોત્થાનામિત્યાદિના વિશેષ સંસ્કાર ઉચ્યતે । બીજદોષ
અસ્મિન્ ગર્ભસ્થે સતિ પિતૃભ્યાં કૃતદુષ્કૃતકર્મ । અત્ર શ્રુતિરસ્તિ ।
પ્. ૧૯૩)
ઇતિ અશનદોષઃ નિષિદ્ધાન્નભોજનમ્ । આશયં દોષમ્ । આહુતિત્રયં
દદ્યાદિતિ પ્રત્યેકમાહુતિત્રયં મૂલેન કર્તવ્યમ્ । સ્રણ્યેતિ ।
અઙ્કુશમુદ્રયા કેચિદ્વાગીશ્વરીયોનાવિતિ
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યુક્તક્રમસ્ય વિશેષસંસ્કારસ્ય
પાક્ષિકસ્યાતિદેશં દત્વા યજ્ઞોપવીતં ચેતિ યજ્ઞોપવીતં
બ્રાહ્મણાદીનાં યથાશાસ્ત્રં દેયમ્ । યદુક્તં
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
ત્રિસૂત્રં ત્રિવૃત્તં શ્વેતમેકદ્વિત્રિસરં ક્રમાત્ ।
શૂદ્રવિટ્ક્ષત્રિયાણાં ચ ઉપવીતં વિધીયતે ॥
વિપ્રસ્ય સોત્તરીયં તુ ત્રિસરદ્વિગુણં ભવેત્ ।
ઇતિ । સ્વજાતીશાભિમન્ત્રિતમિતિ પુરુષાઘોરવામાજા જાતીશા
બ્રાહ્મણાદિષ્વિત્યુક્તક્રમેણ શ્રુત્યર્ચાધ્યાનહોમાદેરિતિ શ્રુતિરસ્તિ ।
સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રશ્રવણમ્ । તપસ્વિને તત્રેતિ વિશેષસંસ્કાર જટાભસ્મ
ચેતિ જટાશબ્દેન જટાયાં બન્ધનીયાનિ રુદ્રાક્ષાણ્યુચ્યન્તે ।
રુદ્રાક્ષભસ્મદણ્ડકૌપીનોપવીતાનિ પ્રત્યેકં પાત્રેષુ નિક્ષિપ્ય
પાત્રાન્તરે વિધાય સંપાતહોમં હુત્વા ઉત્તમાઙ્ગસ્થકેશપાશજટા
નિબધ્ય તાસુ શિરોમણિ બધ્વા
પ્. ૧૯૪)
પશ્ચાત્ ભસ્માદિકં દદ્યાત્ । કલાશક્તિરિતિ કલા અષ્ટત્રિંશત્કલાઃ
શક્તયઃ । વામાદ્યા નવ પવિત્રાણિ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ । અત એવ સહિતા
મન્ત્રા એકાદશતત્ત્વાનિ ષટ્ત્રિંશન્મન્ત્રેશા વિદ્યેશ્વરા અષ્ટૌ ।
નિષ્ઠા ધિયા સત ઇતિ નિષ્ઠા અપવર્ગઃ । વિશ્લેષાયોચ્ચરન્નામેતિ
દેવદત્તાદીનામ્ । સુષુમ્ના હૃત્પુટામિતિ । સુષુમ્નાયાઃ શિવયાનત્વાત્
હૃત્સંપુટિતમૂલયુક્તેન સ્વનામ્ના નમસ્કારાન્તેન સૂત્રે નિયોજનં
કર્તવ્યમ્ । શાન્ત્યતીતાદિકાન્ પાશાનિતિ આદિશબ્દેન
શાન્તિવિદ્યાપ્રતિષ્ઠાનિવૃત્તય ઉચ્યન્તે । તત્ત્વલોકાદિગર્ભિણ ઇતિ તત્ત્વાનિ
શિવાદિપૃથિવ્યાન્તાનિ ષટ્ત્રિંશલ્લોકાઃ । અનાશ્રિતાદિકાલાગ્ન્યન્તાઃ
આદિશબ્દેન વર્ણપદમન્ત્રાઃ વર્ણાઃ અકારાદિક્ષકારાન્તાઃ
પઞ્ચાશત્પદાનિ
વ્યોમવ્યાપિમન્ત્રસ્યાદિમપ્રણવાદારભ્યાન્તિમપ્રણવાન્તાન્યેકાશીતિ
મન્ત્રાઃ મૂલબ્રહ્માઙ્ગાનિ આદિશબ્દેન મલકર્મરોધશક્તયશ્ચ
ગૃહ્યન્તે । તત્ર મલો નામાત્મનાં જ્ઞાનક્રિયાશક્ત્યોરાદિત એવાવારક
અનન્તશક્તિયુક્તો નિત્યો વ્યાપકો મૂર્તઃ । કૂટસ્થનિત્યો દ્રવ્યસ્વરૂપઃ ।
કર્મ ચ
પ્. ૧૯૫)
વિહિતપ્રતિનિષિદ્ધપુણ્યાપુણ્યસંસ્કારરૂપં રોધશક્તિસ્તુ ઉક્તાનાં
સર્વેષાં પાશાનાં જડત્વેન સ્વતઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યયોગાત્
સામર્થ્યસહકારિણી પરમેશ્વરી શક્તિરેવ ઉપચારાત્ પાશ ઇત્યુચ્યતે ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
તાસાં માહેશ્વરી શક્તિઃ સર્વાનુગ્રાહિકા શિવા ।
ધર્માનુવર્ત્નાદેવ પાશ ઇત્યુપચર્યતે ॥
ઇત્યેતે કલાદયઃ સર્વેઽપિ પાશા ઇત્યુક્તમ્ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
પ્રાવૃતીશબલે કર્મ માયાકાર્યં ચતુર્વિધમ્ ।
પાશજાલં સમાસેન ધર્મા નામ્નૈવ કીર્તિતાઃ ॥ ઇતિ ।
બિન્દોરપિ બિન્દુપ્રાધાનિકગ્રન્થત્વાદિના પાશત્વમુક્તમ્ । ઉક્તાનાં
કલાદીનાં ત્રયાણાં પાશત્વોપપાદનં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
કૃતં કલાવસ્થાનિત્વ તત્ત્વાનિ તત્ત્વસ્થો ભુવનવ્રજ ઇતિ । નિવૃત્ત્યાદિષુ
કલાદિતત્ત્વાનાં સ્થિતિતત્ત્વેષુ ભુવનાનાં તત્ત્વાનાં તુ
સૂક્ષ્મદેહરૂપતયાપિ બન્ધકત્વમ્ । એવમર્થાત્મનાં કલાદીનાં
બન્ધકત્વં પ્રતિપાદિતમ્ । શબ્દાત્મનાં તુ વર્ણપદમન્ત્રાણાં
બન્ધકત્વં કથમુચ્યતે । અર્થાનાં
પ્. ૧૯૬)
શબ્દાનુવેધમન્તરેણ ભોગ્યત્વાનુપપત્તિઃ । શબ્દાત્મનામપિ
બન્ધકત્વં સિદ્ધમેવ । તદુક્તં રત્નત્રયપરિભાષાયાં -
ન સોઽસ્તિ પ્રત્યયોઽણૂન યઃ શબ્દાનવગમાતે ।
અનુવિદ્ધમિહ જ્ઞાનં સર્વશબ્દેન જાયતે ॥
પુનસ્તત્રૈવ
તામેવ વાણીં સૂક્તાખ્યામાહુરાત્મવિદો જનાઃ ।
પ્રત્યાત્મનિયમે હ્યેતા વૃત્તયો બન્ધનાત્મિકા ॥
ઇતિ । સા ભોગસાધનોપાય પ્રત્યયોદય હેતુના શબ્દાનુવેધેન સદા
મોહયેદવિવેચિતે સતિ ઇત્થં સામાન્યેન શબ્દમાત્રસ્ય
બન્ધકત્વમુક્તમ્ । કથં શબ્દવિશેષાણાં પદાનાં મન્ત્રાણાં
બન્ધકત્વમુચ્યતે । પદાનાં
તાવદ્વ્યોમવ્યાપિસંજ્ઞિતાનામેકાશીતીનાં બન્ધકત્વં
વિષયાકૃષ્ટિસાધકાનામનન્તાનાં પદાન્તરાણાં પ્રત્યેકં
શોધ્યત્વા સંભવાત્ તદધિષ્ઠાત્ર્યાઃ શિવશક્તેર્વાચકત્વેન
પરમેશ્વરેણ શાસ્ત્રેષૂક્તત્વાત્તેષાં બન્ધકત્વમ્ । તદુક્તં
રત્નત્રયે કલાધ્વશક્તિવિષયે -
એકાશીતિપદા દેવી પ્રતિસર્ગપદક્રમાત્ ।
પ્. ૧૯૭)
અષ્ટાવિંશતિસંખ્યૈસ્તુ પદૈરત્ર પ્રતિષ્ઠિતે -
ત્યાદિના શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધસ્ય ઈશ્વરસંકલ્પાધીનત્વાત્ ।
તદુક્તં તત્ત્વત્રયસંગ્રહે -
વિદ્યાવિદ્યેશાનાં
સામાન્યવિશેષધર્મવિચ્છમ્ભુમન્ત્રાનુકારોદ્યસ્માત્
સોઽર્થવિદભિધાનક્રદદૃષ્ટ ઇતિ તદેતેષાં કલાદીનાં નવાનાં
બન્ધકત્વં નિરૂપિતમ્ । એતેષુ
કલાતત્ત્વભુવનવર્ણપદમન્ત્રાધ્વત્વં શોધિતત્વમાત્મનાં
સતાં શિવપ્રાપ્ત્યુપાયત્વં ચ શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે તૂક્તમ્ ।
અથાત્મબન્ધસંતાન પશુનિવૃત્તયે ય વ્યક્તયે ચ શિવત્વસ્ય
ષડ્વિધોઽધ્વેહ કીર્ત્યતે ।
તથાધ્વા ચ પદાધ્વા ચ વર્ણાધ્વા ભુવનાધ્વકઃ ।
મન્ત્રાધ્વા ચ કલાધ્વા ચ વિંશત્યેકં શિવં પદમ્ ॥
ઇતિ ।
રત્નત્રયેઽપિ -
ત્યક્ત્વૈકમેકં સંપ્રાપ્ય કલાદિષ્વજરામરમ્ ।
પદમાસાદ્યતે પુંભિરતોઽધ્વા નઃ કલાદય ॥ ઇતિ ॥
પદમન્ત્રયોઃ શોધ્યત્વેનોક્તયોઃ કથં શોધકત્વનિવૃત્તિં
હૃદયેનેત્યાદિનોચ્યતે । વાચ્યવાચકાત્મના એતેષાં દ્વિરૂપત્વાત્
બિન્દૂદ્ભૂતેન વાચકાત્મના
પ્. ૧૯૮)
શોધ્યત્વં વાચ્યાત્મના શિવશક્તિરૂપેણ શોધકત્વ એવ મુખ્યતયા
મન્ત્રત્વં શિવસ્ય । યદુક્તમ્ -
અનુગ્રાહકલોકાનાં શિવો મન્ત્ર ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યા ત્વનુગ્રાહિકા શક્તિઃ સા મન્ત્રત્વમિહાગતેતિ ।
યાવદ્દેવોહ્યધિષ્ઠાતા વાચ્યમન્ત્રાત્મકા મત ઇતિ ચ ।
શિષ્યદેહાત્સમાદાયેતિ । એતે પાશાઃ કથં શિષ્યસ્થાઃ શિષ્યદેહસ્તુ
પાઞ્ચભૌતિકત્વેન પ્રસિદ્ધસ્તસ્મિન્ દેહે વસ્ત્વન્તરાણામેતેષાં
કથં સંભવઃ સ્યાદુચ્યતે । વસુધાસ્તત્ત્વહણઃ પ્રતિ

પુંનિયતકલાન્તોઽયં પર્યટતિ કર્મવશતો ભુવનજેષુ દેહેષ્વયં ચ
સર્વેષ્વિતિ વચનાત્ પૃથિવ્યાદીનાં કાન્તાનાં ત્રિંશતાં તત્ત્વાનાં
પુર્યષ્ટકદ્વારેણાવસ્થાનમુક્તમ્ । એતેષાં કારણત્વેન
તદાપોષિકતયા ચ માયાયાઃ સંભવઃ શુદ્ધાનાં પઞ્ચાદીનાં
વસ્તૂનાં માન્ત્રશરીરે સંભવઃ । શાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે
ચન્દ્રાગ્નિરવિસંયુક્તા આદ્યા કુણ્ડલિની તુ યા ।
હૃત્પ્રદેશે તુ સા જ્ઞેયા અઙ્કુરાકારવત્સ્થિતેતિ ।
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તૌ માયેયેન પુર્યષ્ટકસંબન્ધાત્ પૂર્વમેવ
નાદાત્મકપુર્યષ્ટકસંબન્ધ ઉક્તા યથા સા ચાદ્યા
પ્રથમમહર્મુખે પુંસા સંબધ્યતે । અનન્તરં
પુર્યષ્ટકમિત્યાદિતત્કારણતયા બિન્દોઃ સંભવત્કાર્યત્વેન
પ્. ૧૯૯)
ચ કલાનાં શુદ્ધતત્ત્વભુવનાદીનાં સંભવઃ । કર્મણાં તુ
સ્થૂલસૂક્ષ્માત્મશરીરહેતુતયા સંભવઃ । અસ્ય શરીરણો
જ્ઞાનક્રિયાચ્છાદકતયા મસલસ્ય સતિરોધશક્તેઃ
સસર્વપ્રવૃત્તિહેતુત્વેન સિદ્ધિઃ । અતઃ શરીરે સર્વેષામપિ સ્થિતિઃ
સંભવતીતિ ઉદ્દિષ્ટપાશનવકં નમસ્કારાન્તરસ્વસ્વનામભિઃ
સૂત્રે સંયોજનં સ્વાહાન્તૈરેતૈર્નામભિર્નૌ
પ્રત્યેકસ્ત્રિભિરાહુતિભિસ્તર્પયેત્ । હૃત્પુટોત્માબીજનેતિ ઉક્તસ્ય સંયોજનાં
ઓં હાં હૌં હાં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય હા હૂં ફટ્ અનેન
વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં હૌં હાં શાન્ત્યતીતકલાપાશં ગૃહ્ણાતિ ઇતિ
ગ્રહં । ઓં હાં હૌં હાં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય સ્વાહા ઇતિ
તર્પણમ્ । ઓં હાં હ્યૈં હાં શાન્ત્યતીતકલાપાશાય હાં હું ફટ્
ઇતિ વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં હેં હાં શાન્ત્યતીતકલાપાશં ગૃહ્ણામીતિ
ગ્રહણમ્ । ઓં હાં હ્યૈં હાં શાન્તિકલાપાશાય નમઃ ઇતિ
સંયોજનમ્ । ઓં હાં હ્યૈં હાં શાન્તિકલાપાશાય સ્વાહા ઇતિ
તર્પણમ્ । ઓં હાં હૂં વિદ્યાકલાપાશાય હં હું ફડિતિ
વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં હ્રૂં હાં વિદ્યાકલાપાશં ગૃહ્ણામીતિ
ગ્રહણમ્ ।
પ્. ૨૦૦)
ઓં હાં હ્રૂં હાં વિદ્યાકલાપાશાય નમઃ ઇતિ સંયોજનમ્ । ઓં
હાં હ્રૂં હાં વિદ્યાકલાપાશાય સ્વાહેતિ સંતર્પણમ્ । ઓં હાં
હ્લીં હાં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય હઃ હું ફડિતિ વિશ્લેષણમ્ । ઓં
હાં હ્લીં હાં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશં ગૃહ્ણામીતિ ગ્રહણમ્ । ઓં હાં
હ્લીં હાં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય નમઃ ઇતિ સંયોજનમ્ । ઓં હાં
હ્લીં હાં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય સ્વાહેતિ સંતર્પણમ્ । ઓં હાં
હ્લાં હાં નિવૃત્તિકલાપાશાય હઃ હું ફડિતિ વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં
હ્લાં હાં નિવૃત્તિકલાપાશં ગૃહ્ણામીતિ ગ્રહણમ્ । ઓં હાં હ્લાં
હાં નિવૃત્તિકલાપાશાય નમઃ ઇતિ સંયોજનમ્ । ઓં હાં હ્લાં હાં
નિવૃત્તિકલાપાશાય સ્વાહેતિ સંતર્પણમ્ । ઓં કર્મપાશાય હઃ હું
ફડિતિ વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં કર્મપાશં ગૃહ્ણામીતિ ગ્રહણમ્ । ઓં
હાં કર્મપાશાય નમ ઇતિ સંયોજનમ્ । ઓં હાં કર્મપાશાય
સ્વાહેતિ તર્પણમ્ । ઓં હાં મલશક્તયે હઃ હું ફડિતિ વિશ્લેષણમ્ ।
ઓં હાં મલં ગૃહ્ણામીતિ ગ્રહણમ્ । ઓં હાં મલશક્તયે નમ ઇતિ
સંયોજનમ્ । ઓં હાં મલશક્તયે સ્વાહેતિ તર્પણમ્ । ઓં હાં
રોધશક્તયે
પ્. ૨૦૧)
હઃ હું ફડિતિ વિશ્લેષણમ્ । ઓં હાં રોધશક્તિં ગૃહ્ણામીતિ
ગ્રહણમ્ । ઓં હાં રોધશક્તયે નમઃ ઇતિ સંયોજનમ્ । ઓં હાં
રોધશક્તયે સ્વાહેતિ તર્પણમ્ । ઓં હૂં હોં હ્રૂં
શાન્ત્યતીતકલાપાશં હું ફટ્ ઓં હાં હૂં હ્યૈં હૂં
શાન્તિકલાપાશાય હું ફટ્ । ઓં હૂં હ્રૂં હૂં વિદ્યાકલાપાશ
હું ફટ્ । ઓં હૂં હ્લીં પ્રતિષ્ઠાકલાપાશાય હું ફટ્ । ઓં હૂં
હ્લાં હૂં નિવૃત્તિકલાપાશાય હું ફટ્ । ઓં હઃ હ્લીં પ્રતિષ્ઠા
કલાપાશાય હું ફટ્ । ઓં હઃ હૂં વિદ્યાકલાપાશાય હું ફટ્ ।
ઓં હં હ્યૈં એતૈરેવ નમોઽન્તર્મન્ત્રૈરન્તઃ સૂત્રૈઃ પ્રવિશ્ય એતૈરેવ
બધ્નામીત્યન્તેન બન્ધયેત્ । પાશાનાં ગ્રહણં બન્ધનેન ગ્રહણં
વશીકારઃ । બન્ધનં પુરુષં પ્રતિ નિશ્શેષસ્યાપારપ્રતિષેધનં
પઙ્ક્તિયુક્તારણેતિ પઙ્ક્તિશબ્દે શદશસંખ્યોચ્યતે ।
વિંશત્યુત્તરેણેત્યર્થઃ ।
॥ ઇત્યધિવાસવિધિઃ ॥
નાડીસંધ્યાદિકમિતિ । આદિશબ્દે પ્રત્યધિકરણં આહુતિત્રયકરણં
ગૃહ્યતે । સંહારેણ તતો વ્યાપ્તિમિતિ । અત્ર નિવૃત્તિકલાયા
વ્યાપ્તત્વભુવનવર્ણપદમન્ત્રપદત્વાદર્શિતઃ ।
શ્રીમત્કાલોત્તરાદ્યુસ્તા બીજાનાડી વાઢ્વી
વિષયગુણાવસ્થાકારણેશ્વરાધિ તારશ્ચ પ્રવાચ્યાઃ । તત્ર બીજે
આકારલકારેણ નાડ્યૌ ઇડાપિઙ્ગલાહ્વયે વાયૂપ્રાણાપાનૌ યે
ઘ્રાણોપસ્થિતૌ ગન્ધવિષયગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દા ગુણાઃ
અવસ્થાઃ । જાગ્રત્કારણેશ્વરો બ્રહ્મા વાચ્યમન્ત્રરૂપે
સદ્યોજાતાધિષ્ઠાતા કર્મારબ્ધતરોરન્યન્મુમુક્ષોસ્તુ વિશોધયેદિત્યત્ર
સમયાચારિકેષ્ટાપૂર્તાનિ કર્મણામપ્યશોધ્યત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમિતિ ।
તદુક્તં સોમશમ્ભુના -
સબીજાયાં તુ દીક્ષાયાં સમયાચારપાશતઃ ।
દેહારમ્ભકકર્માચ્ચેત્યાદિના વિયોગાજ્જ્યેષ્ઠયા કાર્યા ઇતિ । જ્યેષ્ઠા
વામા રૌદ્રીણાં વિધોક્તદ્યોનિ યો ધ્યાનાખ્ય સુ કર્મસુ
કરણત્વમનુસંધેયમ્ । શિવં વિજ્ઞાપ્ય ગર્ભાણામિતિ । અત્ર જનનં
તાસુ કાસુ યોનિષુ સ્થૂલશરીરાભિવ્યક્તિ । અધિકારસ્તુ તત્ર
ભોક્તૃત્વસામર્થ્યમ્ । ભોગ્યા-
પ્. ૨૦૩)
કારિણાત્મસંવિદુદયઃ । તદેકરસતાનિષ્કૃતિસ્તત્ત્વશુદ્ધિરિતિ
પઞ્ચિકાયામુક્તત્વાત્ તાત્વિકાનાં જનનાધિકભોગલયાનાં
નિવૃત્તિતત્ત્વકારણાત્માવિશેષિતસ્ય તત્ત્વસ્ય એનં પ્રત્યઙ્કુરાભાવઃ ।
ભૂર્લોકે તત્ર સંસ્કારા નાપાદ્યામ્નાયચોદિતા એતે સંસ્કારાઃ ।
પૂર્વમેવ કૃતસંસ્કારસ્ય કિમર્થં કર્તવ્યત્વેન વિધીયતે ।
અદ્યતનત્વેન વિહિતાસ્સંસ્કારૈસ્તચ્છરીરિણઃ ક્રિયતે । કિં તુ
શક્તિપાતયોગેનાનુગૃહીતાનાં સ્ત્રીશૂદ્રાણામપિ ભાષ
દ્વિજશરીરાપેક્ષયા ક્રિયન્ત ઇતિ શ્રીમન્મતઙ્ગપારમેશ્વરવૃત્તૌ । ન ન
દીક્ષિતાનાં દીક્ષિતોત્તરં વિશેષશાસ્ત્રવિહિતાનુષ્ઠાનમેવ કર્તવ્યમ્
ઉત સામાન્યશાસ્ત્રવિહિતાનુષ્ઠાનપૂર્વમેવ
વિશેષશાસ્ત્રાનુષ્ઠાનં કર્તવ્યમ્ । અત્રોચ્યતે । તત્ર
સામાન્યવિશેષલક્ષણં શ્રીમન્મોહશૂરોત્તરે પ્રોક્તમ્ । યથા
શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણસામાન્યશ્રીમત્કામિકાદયો વિશેષશાસ્ત્રમ્ ।
વેદાદીનાં સામાન્યત્વં બ્રાહ્મણાદિગાધિમાત્રેણૈવાધિકારાત્ ।
કામિકાદીનાં વિશેષત્વં તેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં
મલપરિપાકશક્તિપાતપૂર્વે
પ્. ૨૦૪)
દીક્ષોત્તરકાલમેવાધિકારાત્ તતઃ સામાન્યાચારપૂર્વમેવ
વિશેષશાસ્ત્રવિહિતાનુષ્ઠાનં કર્તવ્યમ્ । યદુક્તં
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે સંધ્યાપટલે -
કૃત્વાચમ્ય પુરા બ્રાહ્મી ભજેત્સંધિર્દ્વિરાશ્રમીમિતિ અસ્ય સૂત્રસ્ય
વૃત્તિઃ આચાન્તશ્ચ ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વેદસિદ્ધામિતિ
આપોહિષ્ઠાદિભિર્મન્ત્રૈરામ્નાતમાર્જનવિધિં સંધ્યાં ભજેત્ ।
ઉપાસ્તિ દ્વિરાશ્રમીતિ બ્રહ્મચારિ
ગૃહસ્થવાનપ્રસ્થપરિવ્રાજકાખ્યાશ્રમચતુષ્ટ્યાદન્યતમસ્મિન્ના-
શ્રમે વર્તમાનશ્રૌતક્રિયાકર્માભ્યનુજ્ઞાતપરમેશ્વરક્રિયા-
નુષ્ઠાનશ્ચ દ્વિરિતિ દ્વૌ વારૌ તામિતિ તિષ્ઠેત્ ।
વેદસિદ્ધસૂત્રાનુષ્ઠાનાદનન્તરં શૈવઃ સંધ્યાં
વન્દેતેત્યર્થઃ । શ્રીમત્ ષટ્સહસ્રિકાયાં -
પ્રાણાયામત્રં કૃત્વા તતઃ સંધ્યાં સમારભેત્ । વૈદિકીં તુ પુરા
કૃત્વા તતઃ શૈવીં સમભ્યસેત્ । તત્ર વિદ્યાત્રયં કાર્યં ।
દ્વિચતુર્ભિર્વિશેષતઃ ।
વૈશ્વદેવં તથા સંધ્યાં શૂદ્રસ્વૂક્ત્વા ત્રયે હિ ॥
પ્. ૨૦૫)
બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
સ્નાત્વોત્તીર્ય પુરા બ્રાહ્મીં ભજેત્ સંધ્યાં દ્વિરાશ્રમી । ઇતિ એવં
સંધ્યામધિષ્ઠાય ગર્ભાણામિતિ । અત્ર જનનકૃત્યોક્તં
કર્માન્તરવિષયેઽપિ । યદુક્તં શ્રીમન્મતઙ્ગપારમેશ્વરે -
આચારો દ્વિવિધો માર્ગે ચરતો ભાવિતાત્મના ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલે પ્રાપ્તિરમોઘા સંપ્રવર્તતે ॥
લૌકિકઃ સંપ્રસિદ્ધોઽયં સોઽવિરોધનિદર્શનાત્ ।
પાલ્યો નિઃશ્રેયસે ચૈવ સંપ્રતીશ્ચાપ્યનિન્દિતૈઃ ॥
શૈવોઽન્યત્ર બોદ્ધવ્યઃ પ્રયત્નાત્ સાધકાત્મભિઃ ।
ચાસ્મિઞ્છૈવેઽધિકારે ચ લૌકિકોઽઙ્ગત્વમાપ્નુયાત્ ॥

તથાપિ પાલનીયોઽસૌ યસ્માદ્દોષો ન પાલિતે ।
ત્યક્તે વાથ ગુણઃ કશ્ચિત્ સામાન્યસ્તેન ચોચ્યતે ।
અસ્ય વૃત્તિઃ લૌકિકઃ સંપ્રસિદ્ધો ઇત્યાદયોઽયં
બ્રાહ્મણાદિધર્મભેદેનાચારઃ ।
સોઽયમુત્પત્તિવિશિષ્ટશ્રુતિસ્મૃતિશાસ્ત્રમૂલત્વેન પ્રસિદ્ધ એવ । દીક્ષિતૈર્હિ
દ્વિજાતિભિરેવ સવ્યવહારો વિવાહાદિઃ કર્તવ્યઃ । તન્નિમિત્તમપિ પાલ્ય ઇતિ ।
ન ચેત્યાપિ । યદ્યપ્યસ્મિન્વિશેષવિશેષવિહિતે નિત્યાદિકમાત્મન્યાચારે
લૌકિકોઽસૌનાઙ્ગ તથાપિ
પ્. ૨૦૬)
પુરુષાર્થતયા પાલનીયા એવ । તસ્માદ્દોષ ઇતિ નકારોઽત્ર નિષેધેત ।
તસ્મિન્નપાલિતે સમયાત્મકે ગુણઃ કશ્ચિન્નેતિ સંબધ્યતે । કિં તુ દોષ
એવ । તસ્યેહ પાલ્યત્વેનાભ્યનુજ્ઞાતત્વેનેહત્વે નિષેધઃ સિધ્યતિ ।
કર્મસમાનત્વાદત એવાયમાચારઃ સામાન્ય ઉચ્યતે । અત્રાપિ
પાલ્યત્વેનાભ્યનુજ્ઞાતત્વાદિસામાન્યાચારસંપન્ન ઇતિ સૂત્રમ્ । અસ્ય
વૃત્તિઃ શ્રુત્યાદિસામાન્યવિધાને ભવઃ સામાન્યશ્ચ
ઉભયવિશેષાભિહિતો યઃ સમયાચારસ્તેન ચ સંપન્નઃ
સામાન્યવિશેષક્રિયાનુષ્ઠીં ઇત્યર્થ ઇતિ । યદુક્તં
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
દ્વાવેવાશ્રમિણૌ શૈવે ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિણૌ ।
લોકાનુગ્રહકર્તારૌ પરિવ્રાટ્ તાપસૌ ન હિ ॥
ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિત્વં સંજ્ઞામાત્રં તુ કેવલમ્ ।
પારમાર્થિક્રમે તેષાં નાશ્રમો નાશ્રમક્રિયા ॥
યદર્થં કૃતકર્માણો નિયુક્તાઃ પરમે પદે ।
યદર્થં નાશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ શિવશાસ્ત્રસમાશ્રિતાઃ ॥
વૃત્તિઃ - યસ્ય મોક્ષાત્મનઃ ફલસ્યાર્થમેતે કૃતદીક્ષાકર્માણઃ
શિષ્યાઃ પરસ્મિન્ પદે યોજિતાઃ શિવશાસ્ત્રં સંયગાશ્રયન્નિતિ
શિવશાસ્ત્રસમાશ્રિતાઃ ।
પ્. ૨૦૭)
તેષાં તદર્થં તસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થં મનાશ્રમપ્રાપ્તિરિતિ ।
તદાશ્રમક્રિયાનુષ્ઠાનં ચ શાસ્ત્રેષુ શ્રૂયતે । કિં તુ વિહિતતયા
તદનુષ્ઠાય પ્રત્યવાયપરિહારાર્થમેવ શ્રૂયતે । આજ્ઞાવિલઙ્ઘનાત્
પ્રોક્તં ક્રવ્યાદત્વં શતં સમાઃ ઇતિ વર્ણાશ્રમાચારાત્મનઃ સાપિ
ન લઙ્ઘયેદિતિ ચ ।
યદ્યપિ સ્યાત્ત્રિકાલજ્ઞઃ ત્રૈલોક્યાકર્ષણક્ષમઃ ।
તથાપિ લૌકિકાચારં મનાગપિ ન લઙ્ઘયેદિતિ ॥
ચ । પુનસ્તત્રૈવ -
પૂર્વસંધ્યાં જપં હોમં યચ્ચ કર્મક્રમાગતમ્ ।
સ્થિત્યર્થમાચરેત્ કિંચિત્ સતતં મન્ત્રતત્પરમ્ ॥
અસ્ય વૃત્તિઃ - પૂર્વાશ્રમસંબન્ધશ્રુત્યાદિ વિહિતં
સંધ્યાવન્દનહોમાદિકં ક્રમાગતમન્યત્તદપ્યનિત્યમ્ ।
શિવપૂજનાદિકં ફલાદ્યનુસંધાનેન લૌકિકવ્યવહારસ્થ ઇત્યર્થઃ
। અનુષ્ઠાનાનાનિબન્ધનપ્રત્યવાયપરિહારાર્થં ચરેત્ । યચ્છ્રૂયતે -
યસ્મિન્નાશ્રમેતિ તિષ્ઠન્ પ્રપ્તે દીક્ષાં શિવાત્મિકામ્ । સ તસ્મિન્નેવ
સંતિષ્ઠન્ શિવધર્મં ચ પાલયેત્ ઇતિ ।
નિત્યનૈમિત્તિકે કુર્યાત્ પ્રત્યવાયજિઘાંસયા ।
પ્. ૨૦૮)
મોક્ષાર્થી સ પ્રવર્તેત તત્ર કામ્યનિષિદ્ધયોઃ । ઇતિ ।
યસ્મિન્ વર્ણે સ્થિતો દીક્ષાં પ્રાપ્તો દેહિ ના?ત્મિકામ્ ॥
તત્રૈવ સંસ્થિતો નિત્યં શિવધર્મં ચ પાલયેત્ ।
યે ચ વર્ણાશ્રમાચારાઃ પ્રાયશ્ચિત્તાશ્ચ લૌકિકાઃ ॥
સંબન્ધ્યા દેશધર્માશ્ચ પ્રસિદ્ધાન્યપિ ચારયેત્ ।
ગર્ભાધાનાદિતઃ કૃત્વા યાવદુદ્વાહમેવ ચ ॥
કામં તુ વૈદિકં કર્મ પશ્ચાચ્છૈવં તુ નાન્યભાક્ ।
અસ્ય વૃત્તિઃ -
ચ શબ્દાત્ ગૃહસ્થાશ્રમિણો લોકમાર્ગસ્થા લઙ્ઘયેયુર્ન લૌ *?
આચારદીક્ષિતાસ્તચ્ચ અકુર્વીરન્ લોકસંવૃત્તેરિતિ સ્વાયમ્ભુવવચનં
શ્રીમત્કિરણમૃગેન્દ્રમતઙ્ગસ્વાયમ્ભુવસૂક્ષ્મસ્વાયમ્ભુવરૌરવા
દિષુ સર્વેષુ શાસ્ત્રેષુ ગર્ભાધાનાદયઃ શ્રુત્યુક્તસંસ્કારા
દીક્ષામધ્યે શિવમન્ત્રૈર્ભવિષ્યત્
બ્રાહ્મણજાતિપ્રદકર્મસંહારાયોક્તાઃ ।
શ્રીમત્કિરણવૃત્તિકૃતભૂતિકણ્ઠાચાર્યેણ દીક્ષાયામુક્તમ્ ।
અષ્ટાચત્વારિંશત્ સંસ્કારાઃ ગર્ભાધાનાદયો ભેદેન કર્તવ્યાઃ ।
તદન્તર્ભાવેનૈતચ્છરીરવિષયા અપિ કથં ચિદેવામાનુષાત્ પ્રતિબલા
ત્વત્ કૃત-
પ્. ૨૦૯)
કરિષ્યમાણાશ્ચાનુસંધેયા ઇતિ શ્રીમત્કિરણવૃત્તૌ । શ્રીમત્સદ્યોજ્યોતિઃ
પાદૈર્મોક્ષકારિકાયામુક્તમ્ -
ન ચાન્યેન પ્રમાણેન સંરુદ્ધસ્તમ્ભગોચરમ્ ।
શ્રોત્રિયૈરપ્યતો ગ્રાહ્યં તત્ફલાદિકસાધનમ્ ॥
ન તુ પ્રત્યક્ષેણ વાનુમાનેન વાસ્ય બાધેત્યુક્તમ્ । પ્રાગ્ભોગપ્રકરણે
યેનાગ્નિના સિઞ્ચેદિત્યારિ વા પ્રામાણ્યં સ્યાદિતિ સર્વમવિરુદ્ધમ્ ।
પરરશ્રેયોહેતુવેદવિદ્ભિરન્યૈશ્ચ પ્રમાણમેતદ્ ગ્રાહ્યમ્ ।
શ્રીમદ્રૌરવવૃત્તૌ ચાચાર્યેણોક્તં શૈવે
સમગ્રદીક્ષાસંસ્કૃતસ્યાપ્યુક્તમ્ । ઇતિ । વર્ણાશ્રમાચારાન્મનસાપિ ન
લઙ્ઘયેદિતિ શ્રીમત્સોમશમ્ભુના ધ્વન ઇત્યાદિ અનર્હત્વમિતિ
મોક્ષાનર્હત્વમ્ એતદેવાહ । શૈવેનેત્યાદિ । અત એવ
પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિસામર્થ્યાદ્દીક્ષોત્તરમપિ વૈદિકાઃ
સંસ્કારફલાદ્યનનુસંધાનેન કેવલં વિહિતત્વાદનુષ્ઠેયમિતિ
સિદ્ધમ્ । તદુક્તમ્ ઇતિ વર્ણાશ્રમાચારાન્મનસાપિ ન લઙ્ઘયેદિતિ
એવમાદિભિર્વચનૈઃ શ્રૌતસ્માર્તાત્મિકં કર્મ
દીક્ષિતૈર્બ્રાહ્મણાદિભિરપિ દીક્ષોત્તરકાલમનુષ્ઠેયમેવ ।
પ્. ૨૧૦)
નનુ કરણીયત્વેનોક્તયોઃ શ્રૌતસ્માર્તયોઃ કર્મણોઃ
પશુબીજવધસાધનત્વેન ક્ષયાતિશયત્વેન ચાશુદ્ધિરુક્તા
સાંખ્યાદિભિર્દૃષ્ટવદાનુશ્રવિકઃ સભ્યવિશુદ્ધક્ષયાતિશયયુક્ત
ઇતિ । અતઃ કથં મુમુક્ષૂણામેતત્કર્મદ્વયમનુષ્ઠેયત્વેનોચ્યતે ।
અનયોરનુષ્ઠેયત્વે ત્રયો હેતવ ઉક્તાઃ ।
પશુબીજબધપૂર્વકત્વાદશુદ્ધિક્ષયસતિશયત્વેન ચ ।
પશુબીજસાધનતયા શુદ્ધત્વેનોક્તસ્યાગ્નિહોત્રાદેઃ શ્રૌતસ્ય કર્મણઃ
પ્રત્યુત પરમેશ્વરેણ શુદ્ધિરુક્તા । તદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગપારમેશ્વરે -
અગ્નિહોત્રાદિભિર્હોત્રૈસ્તથા ચાન્દ્રાયણાદિભિઃ ઇતિ । ક્ષયસાતિશયત્વે તુ
ફલાનુસંધાનેનાનુષ્ઠાતૄણામદીક્ષિતાનાં સિદ્ધેઃ । અત એવ
ફલાનનુસંધાનેન કેવલં વિહિતત્વેનાનુષ્ઠાતૄણાં તે ન ભવત
ઇતિ । યદુક્તં -
નિત્યનૈમિત્તિકે કુર્યાત્ પ્રત્યવાયજિઘાંસયા । મોક્ષાર્થિનઃ પ્રવર્તેત
તત્ર કામ્યનિષિદ્ધયોરિતિ ॥ અતઃ ફલાનનુસંધાનેન
પ્રત્યવાયપરિહારતયાવશ્યં કરણીયાવેવ । નનુ નિત્યાચારવત્
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તે અપિ કર્મણિ અનુષ્ઠેયે ઇત્યુક્તમ્ । તત્રસ્થાત્તસ્ય
પ્. ૨૧૧)
કર્મણઃ આજ્યચર્વાદિસાધનત્વેનાજહિંસાપૂર્વધર્મત્વાત્
સંભવાત્ કર્તવ્યત્વયુક્તમ્ । શ્રૌતસ્ય
ત્વગ્નિષ્ટોગાદેરગ્નિષ્ટોમીયપશ્વાલમ્ભનસોમપાનાદ્યુચ્છિષ્ટ-
સંપર્કાદ્યાઃ ધર્મત્વશંકય કરણીયમ્ । કરણીયત્વં પ્રાપ્તમ્ ।
નાધર્માધર્મયોઃ સાધનલક્ષણં સ્વરૂપલક્ષણ
આમ્નાયસ્મૃતિભ્યામેવ જાયત ઇત્યુક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે -
ધર્મસાધનસંવિત્તિરામ્નાયાદેવ જાયતે । તન્મૂલત્વાત્ સ્મૃતેશ્ચાપિ
તાભ્યામેવ પરસ્ય વેતિ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતયોઃ કર્મણોઃ ધર્મત્વસ્ય
પ્રતીતેર્નિષિદ્ધયોઃ કર્મણોરધર્મત્વપ્રતીતેશ્ચ શ્રુત્યા ચ
જ્યોતિષ્ટોમાઙ્ગભૂતપશ્વાલમ્ભનસ્ય ધર્મસાધનત્વેનોક્તત્વાત્ ।
દીક્ષિતૈરપિ બ્રાહ્મણાદિભિરગ્નિષ્ટોમાદયઃ કર્તવ્યા એવ ।
ઉચ્છિષ્ટસંપર્કશઙ્કયાપિ ન સોમેનોચ્છિષ્ટા ભવતીતિ
પશ્વાલમ્ભનસૂત્રવચનાદેવ નિરાસો વેદિતવ્યઃ । કિં ચ
અશ્વમેધમહાયજ્ઞે બહવઃ પાપકર્મિણઃ દર્શનાદેવ મુચ્યન્તે
તદ્વન્માહેશ્વરાકૃતાવિતિ શ્રીમદ્રૌરવશ્રુતેઃ
શિવણ્ડલદર્શનાદશ્વમેધયજ્ઞદર્શનસ્યાપિ
પાપમોચકત્વશ્રુતેરશ્વમેધાદૌ
પ્. ૨૧૨) તસ્ય કર્મણઃ પુણ્યત્વમદણ્ડવારિતમેવ ।
તસ્માત્પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં અગ્નિષ્ટોમાદયઃ કરણીયાઃ । ન તુ
દીક્ષોત્તરં શિવલિઙ્ગાર્ચનવત્ પરમોક્ષપ્રાપ્તિસાધનતયા તદુક્તં
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરેન મુખ્યયા વૃત્ત્યા સ્કન્દલોકધર્માન્
સમાચરેદિતિ । નનુ શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
ભૌવન્યાં પુરતઃ ક્ષેત્રાત્ પ્રાક્સ્થૂલાદમરાષ્ટકાત્ ।
આમ્નાયોદિતસંસ્કારપ્રતિબન્ધં નિવર્તયેદિતિ ॥
અનેન સૂત્રેણ આમ્નાયોદિતસંસ્કારાણાં પ્રતિબન્ધકત્વમુક્તમ્ ।
શ્રૌતસ્માર્તયોઃ કર્મણોઃ
સમાનત્વાદષ્ટકાપર્વણપિતૃમેધૈકોદ્દિષ્ટાદિષ્વપિ પ્રસજ્યતે ।

અતસ્તાન્યપ્યવિશેષાન્ન કરણીયાનિ ઇહત્વિતિ ચેન્નૈવમ્ ।
ગૃહી ચ વૈદિકાચારં લઙ્ઘયેન્ન કદાચન ।
શ્રૌતસ્માર્તાત્મકં કર્મ વિપ્રાદીનાં યથાક્રમમ્
ઇત્યાદિભિર્વચનૈઃ દીક્ષોત્તરમપ્યેતેષાં સંસ્કારાણામવશ્યં
કર્તવ્યતા પ્રતીયતે । સ્માર્તમેવ કર્તવ્યં ન શ્રૌતમિતિ વિશેષશાસ્ત્રે
નિષેધા ભાવાત્ સર્વેઽપ્યવિશેષેણ પ્રત્યવાયપરિહારતયા કરણીયા
એવ ચ તત્પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિરપિ
પ્. ૨૧૩)
દીક્ષાયામેવ કૃતા । તદુક્તમસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિકૃતા નારાયણકણ્ઠેન
શૈવેન સંસ્કારકલાપેન વક્ષ્યમાણવન્નિવર્તિતેન
પ્રતિબન્ધહેતુશ્રુતૌ સંસ્કારવ્રાતો શૈવે દીક્ષાફલવિઘ્નભાવં
ભજત ઇતિ દીપિકાયામપ્યુક્તમત એવ પ્રતિબન્ધનિવૃત્તિસામર્થ્યાત્
દીક્ષોત્તરમપિ વૈદિકાઃ સંસ્કારઃ ફલાત્માનનુસંધાનેન કેવલં
વિહિતાદનુષ્ઠેયા ઇતિ સિદ્ધમિતિ । મતઙ્ગપારમેશ્વરે તુ -
વેદ્યામન્તર્ગતં કર્મ ભક્તોક્તં સિતાસિતમ્ ઇતિ સૂત્રે વેદિગતસ્ય
કર્મણઃ સિતાસિતત્વમુક્તમ્ । તસ્માત્ તાદૃશસ્ય કર્મણઃ કથં કર
શ્રિયત્વમુચ્યતે । મતઙ્ગપારમેશ્વરવૃત્તૌ
શ્રીમદ્રામકણ્ઠાચાર્યેણ વેદ્યામન્તર્ગતમિત્યાદિસૂત્રસ્ય વૃત્તૌ
અશ્રુતિરસ્તિ । અન્તવેદ્યનુષ્ઠીયમાનમગ્નિહોત્રવૈશ્વદેવાત્મકં
સિતાસિતં યદ્ભવતોક્તમિતિ વદતાગ્નિહોત્રસ્ય સિતત્વમુક્તમ્ । અતઃ
અગ્નિહોત્રાદેઃ સિતત્વાત્ કર્તવ્યં તસ્માદ્દીક્ષોત્તરમપિ
ફલાદ્યનનુસંધાનેન પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં
જાત્યાશ્રમાનુરૂપં પવિત્રમેધપર્યન્તાઃ સંસ્કાર
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવમૃગેન્દ્રરૌરવકિરણસર્વજ્ઞાનોત્તરાદિભિઃ
પ્. ૨૧૪)
સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રેણ ઓં હૌં હઃ શિવાય હું ફડિતિ
અગ્નાવાધારશક્ત્યાવસ્થાનં પૂજનં સ્વનામ્ના
આહુતિત્રિતયમન્યાધ્વવ્યાપ્તિપૂર્વકલાનુસંધાનં સૂત્રાદાદાય
કલાયા અગ્નૌ નિયોજનં સંપૂજનં સ્વનામ્ના આહુતિત્રયં તત્રસ્થં
કર્મણા યુગપત્ કૃતાનુસંધાનકારણેશ્વરાવાહનં સંપૂજ્ય
સ્વનામ્નાહુતિત્રયેણ તર્પણં તદ્વિજ્ઞાપનં વાગીશ્વર્યાવાહનં
સંપૂજનમાહુતિત્રયં તર્પણં શિષ્યસંયોજનાય
પરમેશ્વરપ્રાર્થનં શિષ્યસ્યાસ્ત્રેણ પ્રોક્ષણં તાડનં રેચકેણ
શિષ્યદેહપ્રવેશનમસ્ત્રેણ વિશ્લેષણમ્ । શિવમન્ત્રયુક્તેનાત્મમન્ત્રેણ
સ્વશરીરેણ પ્રવેશનં વાગીશ્વરીયોનિનિક્ષેપણં મનસા તત્તદ્યોનિષુ
સંયોજનં હૃદયેનાહુતિત્રયં સંયોગનિષ્પત્તયે
પરમેશ્વરવિજ્ઞાપનં ગર્ભાધાનં વામેનાહુતિત્રયં
પરમેશ્વરવિજ્ઞાપનં કેવલાસ્ત્રેણ સપ્તવારજપ્તયા કર્તર્યા હું
ફડન્તેન શસ્ત્રેણ પાશચ્છેદનં તે નૈવ વિમર્દનં વર્તુલીકરણં
તે નૈવ મન્ત્રેણાહુતિદાનં વાગીશ્વર્યા હૃદયમન્ત્રેણ
બિન્દુપ્રક્ષેપણમૂલેનાહુતિત્રિતયદાનં પ્રતિકલં સામાન્યેન કુર્યાત્ ।
પ્. ૨૧૫)
નિર્બીજદીક્ષાયાં તુ બ્રાહ્મણમાવાહ્ય સંપૂજ્યાહુતિત્રિતયેન
સંતર્પ્ય નિરોધાય વિજ્ઞાપ્ય શુલ્કપ્રદાનં હૃદયમન્ત્રાહુતિદાનેન
કર્તવ્યમ્ । એવં પ્રતિકલમનુસંધેયમ્ ॥
અથ પ્રતિષ્ઠાકલા
અસ્યામપિ પદ્ધત્યુક્તવ્યતિરિક્તાનિ શ્રીમત્કાલોત્તરોક્તાનિ વ્યાપારાન્તરાણિ
લિખ્યન્તે । ગજારી હસ્તિજિહ્વા ચા નાડ્યૌ સમાનોદરનામાવાયૂરસના
પાયૂ ઇન્દ્રિયો વિષયો રસં રસનારૂપસ્પર્શશબ્દા ગુણા
મકારવકારૌ બીજેઽવસ્થા સ્વપ્તનં કારણમ્ ।
વિષ્ણુવામદેવોઽધિષ્ઠાતા ॥
અથ વિદ્યાકલા ॥
પુંસિ સર્વેન્દ્રિયાખ્યભુવનં ભુવનેશ્વરશ્ચ પુંસ્ત્વ
મલાધિષ્ઠાતૃત્વેન રાગતત્ત્વે અવસ્થિતૌ જ્ઞેયૌ । જડરૂપસ્ય
પુંસંજ્ઞસ્ય તત્ત્વસ્યાભાવાપૂર્વકલાવદનાનુક્તત્મનિ વસૂનિ
લિખ્યન્તે । પૂષા ચ હસ્તિજિહ્વા ચ નાડ્યઃ કરા રેફૌ બીજસ્ય માનનગૌ ।
વાયુવિષયો રૂપમ્ । પાદચક્ષુષીન્દ્રિયે રૂપસ્પર્શશબ્દગુણાઃ ।
પ્. ૨૧૬)
અવસ્થા સુષુપ્તિઃ કારણં રુદ્રઃ અધિષ્ઠાતા ઘોરઃ ।
વિદ્યાકલાશુદ્ધ્યવસાને પુંસ્ત્વમલશુદ્ધ્યર્થં
સૂક્ષ્મદેહવિશુદ્ધયે ચ મૂલેન દ્વિશતાહુતિઃ કર્તવ્યા । તદુક્તં
ગુરુભિઃ -
પુંસ્ત્વમલશુદ્ધ્યર્થં સૂક્ષ્મદેહવિશુદ્ધિદમ્ ।
જુહુયાદ્દ્વિશતં મૂલં વિદ્યાશુદ્ધ્યવસાનકઃ ॥ ઇતિ ॥
અથ શાન્તિકલા ॥
પૂર્વવદત્રાપિ વ્યાપારાન્તરાણિ વસ્તૂન્યુચ્યન્તે ।
અલમ્બુવાયશા નાડ્યૌ વાયૂ ક્રકરકૂર્મકૌ । ઇન્દ્રિયે ત્વક્કરૌ
વિષયસ્તુ સ્પર્શગુણૌ બિન્દુયકારૌ બીજે કારણમીશ્વરમ્ અવસ્થા તુર્યા
। તત્પુરુષોઽધિષ્ઠાતા । પૂર્ણં વિદ્યાવિસર્જનમિતિ । અત્ર વિદ્યાશબ્દેન
વાગીશ્વર્યભિધીયતે ॥
અથ શાન્ત્યતીતકલા
પૂર્વવદનુક્તાનિ વસ્તૂન્યભિધીયન્તે । કુહશંખિન્યૌ નાડ્યૌ
દેવદત્તધનઞ્જયૌ । વાયૂ વચનશ્રોત્રેન્દ્રિયે । વિષયઃ શબ્દઃ ।
ગુણોઽપિ શબ્દઃ । અવસ્થા તુર્યાતીતા । નાદહકારૌ બીજે
પ્. ૨૧૭)
કારણમધિકારાવસ્થઃ સદાશિવજ્ઞઃ સદાશિવઃ ।
ઈશાનોઽધિષ્ઠાતા કલાપઞ્ચકે ભોગભોજનં મરણોદીક્ષેત્યુક્તત્વાત્ ।
ભોગસ્ય ચ કર્મનિમિત્તત્વાત્ કર્મ ચ ભૂતાદિરૂપેણ ત્રૈવિધ્યેન
સ્થિતત્વાત્ તેષ્વારબ્ધકાર્યસ્ય કર્મણો ભોગતઃ ક્ષયાત્ તદિતરાશયસ્ય
કર્મણોશોધ્યત્વે સતિ આશયકર્મગતાનાં કર્મણાં શિષ્યદેહાત્
સૂત્રે સંયોજ્ય શોધ્યત્વમુક્તમ્ । ભવિષ્યતાં કર્મણાં
શોધનસમયે સસાધનફલાનાં વ્યાપ્તિરનુસંધેયા । તદુક્તમ્
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
લોકામ્નાયાતિમાર્ગાભિસન્ધિઃ શૈવાત્મકાન્યણોઃ ।
કર્માણિ ક્ષેત્રકાદીશગણકાઙ્ગાન્તિકાનિ તુ ॥
કર્મ તત્ કૃચ્છ્રવૈરાગ્યજનનાનિ ત્રિષુ ધામસુ ।
યોગવિજ્ઞાનજન્યાનિ પરતઃ પરતો મુન । ઇતિ ॥
અત્ર કૂપતટાકાદિકારણં પરં પૂર્તમુચ્યતે । તત્ । કૃચ્છ્રશબ્દેન
સોમસંસ્થાદ્યાત્મકમિષ્ટમુચ્યતે । ત્ ॥
વૈરાગ્યશબ્દેનાધ્યાત્મિકાન્યભિસંધિરૂપાણિ
પાતપઞ્જલાસંધ્યાનિ કર્માણ્યુચ્યન્તે । યોગનામકાનિ
શ્રીપાશુપતાદિસાધ્યાનિ કર્માણ્યુચ્યન્તે ।
પ્. ૨૧૮)
યોગનામકાનિ શ્રીપાશુપતાદિસાધ્યાનિ કર્માણિ ઉચ્યન્તે ।
વિજ્ઞાનશબ્દેન જન્યાનિ શૈવાત્મકાનિ સદાશિવભુવનપ્રાપકાનિ
સાધકવિષયાણિ કર્માણ્યુચ્યન્તે । એતેષાં પ્રાપ્યભૂમિઃ
કાલાગ્નિરુદ્રાત્ પ્રભૃતિ પઞ્ચાષ્ટકાવધિપઞ્ચાષ્ટકાદારભ્ય
ગુણતત્ત્વાદૂર્ધ્વં પુરુષતત્ત્વાન્તં તદૂર્ધ્વં માયાન્તં
તદૂર્ધ્વં સદાશિવભુવનાન્તં વ્યાપ્તિઃ ઉપસ્થાપ્યાનલે
કર્મયોજનાદિલયાન્તિકમિતિ જડરૂપા સકલાસ્વિવ ચિદ્રૂપાયાં શક્તૌ
કથમસ્યાણોરાધાનજનનાનાં સંભવ ઉચ્યતે ।
તદાધાનં સમાવેશો જનનં દૃક્ક્રિયોદય ઇત્યાદિના નિષ્કલસ્વરૂપે
પરમેશ્વરે આધાનાદિલયાન્તસ્ય કર્મણો નિર્વાહવદત્ર શક્તાવપિ
જનનમુક્તમ્ । સંયોજિતયોઃ શુદ્ધ્યવસરે કથં શુદ્ધિર્ન કૃતા । ન
કૃતૈવ નિષ્કૃત્યા કર્તવ્યં શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
મૂલં યચ્ચાસ્ય વિશ્વસ્ય મલં પત્યુર્બલદ્વયમ્ ।
વ્યવેતિ નિષ્કૃતાવેવ સહોક્તૈર્વક્ષ્યમાણવત્ ॥
ઇતિ પુરસ્તત્રૈવ ભોગ્યસ્યાપિ પરા શુદ્ધિરસ્યામેવોપજાયતે । યેન
સૃષ્ટ્યન્તરે દેહ શ્રૂયતે
પ્. ૨૧૯)
કેવલાત્મનઃ ઇતિ । અસ્ય વૃત્તિઃ - જનકમધારકમભોગ્યમિત્યનેન
ભોગ્યમિત્યનેન ભોગ્યપદેન કર્મકરણે ચોક્તસ્ય કર્મણોઽપિ પરા
પ્રકૃષ્ટા શુદ્ધિર્નિષ્કૃતાવેવ સંપદ્યત ઇતિ ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગેણેતિ
વિષુવપ્રયોગાનુસંધાનપૂર્વં મન્ત્રોચ્ચારો ગુરૂપદિષ્ટમાર્ગણઃ
વિષુવાશ્ચ સપ્તધા આચાર્યસ્યાભ્યન્તરગતેન પ્રાણવાયુના
શિષ્યાત્મમનસઃ સંયોગઃ પ્રાણવિષુવં પ્રથમમ્ આત્મનો નાદે
લયં વિભાવ્ય હૃદયાદિસ્થાનેષ્વહઙ્કારૌકારાદીનાં માત્રાણાં
સંયોગવિયોગક્રમોચ્ચારવિશિષ્ટં મન્ત્રાનુસંધાનં
હૃદયાદિબિન્દ્વાદિષુ સ્થાનેષુ મન્ત્રસંજ્ઞકં દ્વિતીયં વિષુવં
મેઢ્રકન્દનાભિહૃદયકણ્ઠઘણ્ટિકાભ્રૂમધ્યલલાટબ્રહ્મબિલ-
દ્વાદશાન્તસંજ્ઞિતગ્રન્થીનાં ભેદતઃ
સુષુમ્નાન્તર્ગતનાદાનુસંધાનાડીવિષુવં તૃતીયં મૂલમન્ત્રં
ત્રિશૂલેનાનુસંધેયમ્ । કારણેષુ બ્રહ્માદિષુ હકારૌકાર
ઊકારબિન્દુનાદનાદાન્તસ્થાનાનાં ષટ્કત્યાગસપ્તમે શક્તિસ્થાને
નાદાન્તસ્થાનાનાં ષટ્કત્યાગા સપ્તમે શક્તિસ્થાને નાદસ્ય લયઃ
પ્રશાન્તં વિષુવં ચતુર્થં શક્તિ
પ્. ૨૨૦)

મધ્યગતસ્ય નાદસ્ય યાવદૂર્ધ્વં સંચારસ્તચ્છક્તિવિષુવં
પઞ્ચમં પ્રાણસ્ય વાયોર્નિખિલસ્યાપિ
કોટ્યશંસ્યાઙ્ગશક્તિપ્રમેયવર્જિત્વેન શક્તયઃ શક્તિવ્યાપિની
સમનાખ્યા પ્રમીયન્ત ઇતિ કાલવિષુવમ્ । ષષ્ઠમતેન ષષ્ઠેનાપિ
વર્જિતં મુનિરૂપેણ તદન્તે પરમશિવે પ્રાસાદમન્ત્રેણ
શિષ્યચૈતન્યસ્ય લયઃ સપ્તમં વિષુવં મન્ત્રોચ્ચારપ્રકારોઽભિધીયતે
। પ્રાસાદમન્ત્રગતાનાં મન્ત્રદ્વાદશાનાં મધ્યે હૌકારસહિતસ્ય
હકારસ્ય મૂલાધારાદારભ્ય હૃદયપુણ્ડરીકાવધિ વ્યાપ્તિઃ ।
તદન્તં બ્રહ્મણોઽપિ વ્યાપ્તિઃ । તત ઊર્ધ્વં યાવદ્ગલં ષષ્ઠસ્ય
વ્યાપ્તિર્વિષ્ણોસ્તદન્તં વ્યાપ્તિઃ । તત ઊર્ધ્વં સરુદ્રસ્ય તાલુમધ્યે
ત્યાગઃ । તત ઊર્ધ્વમીશ્વરસ્ય બિન્દોર્ભ્રૂમધ્યાન્તવ્યાપ્તિ
તદૂર્ધ્વમેકાઙ્ગુલમર્ધચન્દ્રસ્ય વ્યાપ્તિઃ । તદૂર્ધ્વમેકાઙ્ગુલં
નિરોધિનો વ્યાપ્તિઃ । તદૂર્ધ્વં બ્રહ્મબિલાન્તં નાદસ્ય
સદાશિવવાચકસ્ય વ્યાપ્તિઃ । બ્રહ્મબિલાદેકાઙ્ગુલમાને નાદાન્તસ્ય
વ્યાપ્તિઃ । તદૂર્ધ્વં ત્ર્યઙ્ગુલેન શક્તેર્યાપ્તિઃ ।
પ્. ૨૨૧)
તદૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલેન વ્યાપિન્યા વ્યાપ્તિઃ । તદૂર્ધ્વં દ્વ્યઙ્ગુલેન
સમનાયા વ્યાપ્તિઃ । નાદાદારભ્ય ઉન્મન્યન્તં શક્તિસ્થાનં
તદૂર્ધ્વં સ્વનિષ્ઠઘનચિન્મયં શિવસ્થાનં યે તદેવ
સર્વજ્ઞતાદિવિશિષ્ટં યોજનસ્થાનં સ્રુવાજ્યાહુતિભિરિતિ ઓં હાં
આત્મન્ સર્વજ્ઞો ભવ સ્વાહા ઓં હીં આત્મન્ અલુપ્તશક્તિભિર્વસ્વાહા ।
ઓં હં આત્મન્ અનન્તશક્તિભિર્વસ્વાહા ।
ઇતિ દીક્ષાવિધિઃ સમાપ્તઃ ॥
અથાભિષેકવિધિઃ ॥
સંહિતાપારગં વિપ્રં શાન્તં શાસ્ત્રોક્તલક્ષણમિતિ ।
અત્રાચાર્યાભિષેકાર્હો બ્રાહ્મણવરેતરે । યદુક્તં શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે
-
અથાચાર્યવરઃ શ્રીમન્ અગ્રજન્મા સુપેશલઃ ।
હેયોપાદેયતત્ત્વજ્ઞશ્શિવઃ સાસનતત્પરઃ ।
યથોક્તત્રયતત્ત્વજ્ઞો યાયજૂકો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ક્ષમાવાનભિમાની ચ સર્વભૂતાનિ કમ્પકઃ ।
શ્રદ્દધાનઃ શુચિર્દક્ષઃ શ્રીદીક્ષાદીક્ષિતઃ સુધીઃ ॥
પ્. ૨૨૨)
દેવાસુરમનુષ્યાણાં હયાભયનિરોધિનઃ ।
ન હિ નામ્ભો નાતિરિક્તાઙ્ગો લક્ષણૈશ્ચ શુભૈર્યુતઃ ॥
દેશકાલનિમિત્તસ્થાનભૂવર્ણતત્ત્વવિત્ ।
તથ નક્ષત્ર યો જ્ઞો ભૂપરિગ્રહકર્મવિત્ ॥
અધિવાસનતત્ત્વજ્ઞઃ શિવમણ્ડપો વિધઃ ।
શાસ્ત્રાધિકારકર્મજ્ઞસ્તદુત્તરવિધાનવિત્ ॥
ષડધ્વકર્મનિપુણશ્ચણ્ડયાગવિધૌ વરઃ ।
અભિષેકવિધાનજ્ઞઃ સ્નાનપૂજાગ્રકર્મવિત્ ॥
યોગાભિજ્ઞો વ્રતાતીકો વ્યુત્ક્રાન્તિવિધિશાસ્ત્રવિત્ ।
સર્વોત્ક્રાન્તિવિધાનજ્ઞઃ શિવકર્મણિ પેશલઃ ॥
માનસે ચૈવ યોગે ચ કમણ્ડલુવિધૌ તથા । ઇતિ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
અથૌદાર્યદયાદક્ષદમશ્રદ્ધાસમન્વિતમ્ ।
તત્ર જ્ઞાનાનલાલીઢસંશયાઃ સારસંચયમ્ ॥
શિવદીક્ષારસી વિદ્વાનાપાશકિમિશપ્રિયમ્ ।
તત્ર વસ્તુ મહાકોશગોપ્તારશિવપૂજકમ્ ॥
શાસ્ત્રાન્વયાગતાચારદ્વિજાલં પુણ્યદેશજમ્ ।
પ્રશસ્તદેહાવયવં ગમ્ભીરમયૂરસ્વરવ યદિ નાનાતુર
નાથશ્ચક્ષુષ્યં સત્પરિજ્ઞાનાત્ । તત એવોક્તં મોક્ષકારિકાસુ -
પ્. ૨૨૩)
દીક્ષાયાં સાધકૃત્વેવ ચતુર્ણાં વર્ણામિતિ હ અધિકારે ગુરુત્વે તુ
બ્રાહ્મણસ્યૈવ કીર્ત્યત ઇત્યાદાવપિ અધ્યાન્નવિનયા યજનાદિકં
બ્રાહ્મણસ્યૈવ શ્રૂયતે । તદભાવે તુ ક્ષત્ત્રિયાદીનામપ્યાચાર્યત્વં
શ્રૂયતે । યદુક્તં શ્રીમત્પરાખ્યે -
સર્વાન્ વર્ણાનતો વિપ્રક્ષત્રિયસ્ત્રિતયં ગુરુઃ ।
વૈશ્યશૂદ્રૌ દ્વયં ચૈવ (ક) દીક્ષયેદ્દૃક્ક્રિયાર્થવિત્ ॥
શ્રીમત્કિરણેઽપિ -
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાચાર્યત્વમિહોદિતમ્ ।
બ્રાહ્મણાદિચતુષ્કસ્ય દ્વિજોન ગ્રાહકૃન્મતઃ ॥
ક્ષત્રિયાદિત્રયં યત્તત્ દીક્ષયેત્ ક્ષત્રિયો ગુરુઃ ।
વૈશ્યાદિવૈશ્યદ્વિતયં વૈશ્યશૂદ્રં તુ દીક્ષયેત્ ॥
ઇતિ ॥
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરેઽપિ -
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ શુદ્ધાસ્તુ સાધકાઃ ।
સવર્ણાદાનુપૂર્યેણ આચાર્યશ્ચ ષડાનનઃ ॥
શ્રદ્દધાનાનસૂયાશ્ચ કર્મજ્ઞાઃ કર્મતત્પરાઃ ।
અનુજ્ઞાતાભિષિક્તાશ્ચ તે ત્વનુગ્રાહકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
પ્. ૨૨૪)
કૃષ્ણો મૃગો યસ્મિંશ્ચરતે તુ ષડાનનઃ ।
તદ્દેશં યાજ્ઞિકં વિદ્યાત્ યશ્ચ વિપ્રૈરધિષ્ઠિતઃ ॥
યત્ર વિપ્રાઃ સદાચારા યતયશ્ચ તપોધનાઃ ।
સન્તિ દેવાસ્તથા દેવા પુણ્યદેશં તમાદિશેત્ ॥
તદ્દેશકુલસંભૂતા આચાર્યાઃ શાસ્ત્રસંમતાઃ ।
શિવશાસ્ત્રરતા નિત્યં શિવાચ્ચાગ્નિપરાયણાઃ ॥
ઇતિ । મર્થયદાભ્યાચાર્યસ્વપદાહં વિપ્રં ન લભતે । સ્વયં
ચાધિકારણસમર્પણાર્થી ભવતિ । તદા સ્વસંતાનાવિચ્છેદાય
સ્વાધિકારસમર્પણાર્થં ચ વિશિષ્ટં ક્ષત્રિયમપિ ગુરુત્વેઽભિષિઞ્ચેત્
। સ તુ ત્રયાણામેવ દીક્ષાં કુર્યાત્ । એવં ક્ષત્ત્રિયાભાવે શૂદ્રં
તાવપિ દ્વયોરેકસ્ય ચ દીક્ષાં કુર્યાતામ્ । એવં શિષ્યાવપિ
બ્રાહ્મણાદ્યભાવે ક્ષત્ત્રિયાદિકમાશ્રયેયુઃ । બ્રાહ્મણો
બ્રાહ્મણાભાવે સ્વપુરુષાર્થપ્રા(સ્રા?)ન્તયે સ્વસંતાનાવિચ્છેદાય
ક્ષત્ત્રિયાદેરપ્યધિકારં લબ્ધ્વા પુનઃ સ્વયમધિકારં સર્વેષાં
કુર્યાત્ । તથાપિ પુરા કિલાધ્યાયિના વિચ્છેદાયાધ્યાપકાભાવાત્
બ્રાહ્મણો વૈશ્યાદ્વેધાનધીત્ય બ્રાહ્મણાનધ્યાપયામાસેતિ
શ્રૂયતે । એવં સર્વેષાં વચનાનાં સાર્થકત્વં
પ્. ૨૨૫)
સાદન્યથો દ્વિજાગ્ર્યમિત્યાદેર્વચનસ્યાનર્થક્યં સ્યાત્ । નનુ દ્વિશબ્દેન
નાત્ર દીક્ષિતા ઉચ્યતે । તેષામગ્ર્યો વિશિષ્ટજ્ઞાનનિયુક્ત ઇત્યર્થઃ । કિં
તાવત્ કલ્પ્યતે । તદયુક્તમ્ । દ્વિશબ્દેન દીક્ષિતત્વશુદ્ધૌ શિવદીક્ષિતાન્
વિચ્છિન્નપાશમિત્યેતસ્યાનર્થક્યસ્ય પ્રસઙ્ગાત્ । અગ્રજશબ્દેનાપિ
શક્તિસંભવત્વાભ્યુપગમે અદીક્ષિતા દીક્ષિત ઇત્યસ્ય
પુનરુક્તતાપ્રસંગાચ્ચ । કિં ચ વાનપ્રસ્થસંન્યાસિનૌ નાધિકારિણૌ ।
યદુક્તં સર્વજ્ઞાનોત્તરે -
દ્વાવેવાશ્રમિણૌ શૈવે ગૃહસ્થબ્રહ્મચારિણૌ । લોકાનુગ્રહકર્તારૌ
પરિવ્રાટ્ તાપસો ન હિ ઇતિ ઇત્યાદ્યાચાર્યલક્ષણં સિદ્ધાન્તાર્થસમુચ્ચયે
ગુરુક્તં વિલોક્ય સ્વેશ્વરં વર્ત્મેતિ કલાતત્ત્વભુવનવર્ણપદમન્ત્રાન્
સાધિપતીન્ ઇત્યભિષેકવિધિઃ ॥
* * * સાધકાભિષેકં કૃત્વાસ્ત્રયાગં કુર્યાત્ । જાગ્રચ્છિવે
ન્યસેદિતિ વિસર્જનાત્ પૂર્વમેવ શિવે ન્યસેદિત્યર્થઃ ॥
પ્. ૨૨૬)
અથ વ્રતોદ્ધારઃ
ગ્રાહાર્થિન ઇતિ । એતદુપલક્ષમશક્તરેઽપિ । અથ મન્ત્રોદ્ધારઃ ।
ષણ્ડવિવર્જિત ઇતિ । ઋકારાદિનપુંસકાક્ષરવિવર્જિતે દીર્ઘપઞ્ચમયુક્ત
ઇતિ ચતુર્દશસ્વરયુક્તં તતઃ પરં સ્વરષષ્ઠેન યુક્તં
અર્ધચન્દ્રનાદાદિશેખર ઇતિ । અર્ધચન્દ્રશબ્દેન નિરોધકોઽપિ
ગ્રહણમાદિશબ્દેન નાદનાદાન્તશક્તિવ્યાપિની સમનોન્મનાનાં
ગ્રહણમ્ । બિન્દુશબ્દે નકારમાત્રાયા ત્વપિ ગ્રહણમ્ । એવં
માત્રાદ્વાદશયુક્તસ્ય શિવમન્ત્રોચ્ચારઃ શિવપ્રણવયોર્વ્યાપ્તિરિતિ ।
ઉક્તરૂપસ્ય શિવમન્ત્રસ્ય તથાવિધસ્ય પ્રણવસ્ય
ચાધ્યાત્માધિદૈવતાધિભૂતેષુ વ્યાપ્તિઃ । અધ્યાત્મનિ મૂલાધારાદૌ
અધિદેવે બ્રહ્માદૌ સદ્યોજાતાદિ ચ અધિભૂતે પૃથિવ્યાદૌ ગુરુવક્ત્રેણ
લભ્યત ઇતિ । ગુરુવક્ત્રમિતિ । ગુરોર્વક્ત્રં ગુરુઃ પરમેશ્વરઃ ।
વિદ્યેશ્વરાદીનામપિ સ એવ ગુરુર્યતઃ વક્ત્રશબ્દેન વચનત્રાણરૂપા
શક્તિરુચ્યતે । તસ્યા અભિવ્યક્તિસ્થાનભૂતેન
કુણ્ડલીપરિણતિસિદ્ધાન્તશાસ્ત્રેણ ગમ્યતે । પ્રકાશરૂપત્વાત્
સ્વરૂપવક્ત્રેણ ચ બ્રહ્મણા હ્રસ્વ-
પ્. ૨૨૭)
સંયુક્તમિતિ । બ્રહ્મણા મધ્યાદીનાં મધ્યાદેકારોકારયોર્હ્રસ્વં
તત્ર ભગવતા રામકણ્ઠેન શ્રીમત્કાલોત્તરવૃત્તૌ સાધિતમ્ ।
અઙ્ગનાદીર્ઘસંયુક્તમિતિ હૃદયાદિકવચાન્તાશ્ચતુર્ણાં
સાનુસ્વારં તુ નેત્રસ્યેતિ અનુસ્વારયુક્તો હકારો નેત્રવન્તમ્ । અસ્ય
નેત્રમન્ત્રસ્ય સદ્યોજાતબ્રહ્મણશ્ચ વિશેષો લિ * * કારેણ વેદિતવ્ય ઇતિ ચ
તત્ર ભવતા રામકણ્ઠેનોક્તમ્ । સ્યાદસ્ત્રસ્ય વિસર્ગયુક્ વિસર્જનીયસહિતો
હકારોઽસ્ત્રમન્ત્રઃ । સમસ્તાસનમન્ત્રાણામિતિ । આધારશક્ત્યાદીનાં

શિવાસનાન્તાનાં સર્વેષાં મન્ત્રાણાં
પ્રણવહૃદયપૂર્વશ્ચતુર્થં નમસ્કારયુક્તં સ્વાભિધાનં
મન્ત્રં ચણ્ડેશ્વરગણાધ્યક્ષ ચણ્ડેશ્વરસ્ય તુ
સ્વાભિધાનાક્ષરં યુક્તેરાકારાદીનાં બ્રહ્મકલ્પનં કર્તવ્યં ।
મૂલાઙ્ગે તુ શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધતેરેવ સ યે ધારણાનાં
લવરયા ઇતિ નિવૃત્ત્યાદીનાં તદન્યેષાં
મુક્તવ્યતિરિક્તાનામવજ્ઞાદીનાં હૃદાદ્યન્તેન સ સ્વાહેતિ એતેષાં ન
સ્વાહેતિ જાતિપ્રયોગઃ । કામ્યાદૌ પૂજાહોમાદિષુ સર્વેષામપિ ન સ્વાહેતિ
પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ । પઞ્ચમસ્વરબિન્દ્વાથેતિ પઞ્ચમસ્વર ઉકારઃ તેન
બિન્દુના ચ યુક્તં તૃતીયસ્ય
પ્. ૨૨૮)
તૃતીયકમપિ તૃતીયસ્ય ચ વર્ગસ્ય તૃતીયાક્ષરં યકારઃ આદિતઃ
પ્રણવાદૂર્ધ્વં હાદિસંકરાક્ષરં સવિસર્ગવિસર્જનીયસહિતઃ એષ
મૃત્યુઞ્જયમન્ત્રઃ ઇતિ મન્ત્રોદ્ધારઃ ॥
॥ અથોઽન્ત્યેષ્ટિઃ ॥
ગુરુસાધકપુત્રાણામિતિ । નનુ નિર્વાણદીક્ષયા ભોગભોજનાદિદ્વારેણ
સમસ્તપાશાનાં શુદ્ધિઃ કૃતા ।
પ્રારબ્ધસ્ય તુ ભોગેન ક્ષયઃ । તત્સહકારિભૂતસ્ય મલાંશસ્ય
પ્રત્યહં સ્નાનં શિવં કરણાર્ચનજપહોમાદિના ક્ષયઃ ।
બુદ્ધિપૂર્વપ્રાપ્તવિહિતાનાચરણનિષિદ્ધાચરણયોઃ પ્રાયશ્ચિત્તેન
ક્ષયઃ । તત્કિમર્થેયમન્ત્યેષ્ટિઃ । સત્યમ્ ।
અબુદ્ધિપૂર્વયોર્દીક્ષોત્તરકાલકૃતયોર્વિહિતાનાચરણ્યોર્નિષિદ્ધાચાર-
રન્ત્યેષ્ટિઃ ક્રિયતે । અજાતાદિક્રમેણેતિ । કનિષ્ઠામારભ્યાઙ્ગુષ્ઠાન્તાસુ
શાખાસુ સદ્યોજાતાદિબ્રાહ્મણાન્ ન્યસેત્ । અઙ્ગેષુ
બ્રહ્મન્યાસસદ્યોજાતાદિરેવ કર્તવ્યઃ । કૃત્વા પૃથિવ્યાદિરૂપેણેતિ ।
પીતાદિવર્ણેન ઐશ્વર્યાદિ-
પ્. ૨૨૯)
ક્રમેણૈવેતિ સ્વસ્વપોષેણ ઐશ્વર્ય વૈરાગ્યજ્ઞાનધર્માન્તં
અનૈશ્વર્યાવૈરાગ્યાજ્ઞાનાત્ ધર્માનુત્તરપશ્ચિમપૂર્વાસુ દિક્ષુ
પૂજયેત્ । મનોન્મન્યાદિ તથેતિ । મનોન્મનિ સર્વભૂતદમનિ
બલપ્રમથિનિ બલવિકરણિ કલવિકરણી કાલી રૌદ્રી વામા
જ્યેષ્ઠાકર્ણિકેશાનભાગેશાનાદિ પૂર્વાન્તં પૂજયેત્ । સદ્યો * * *
સ્સકલીકૃત્યેતિ સદ્યવામાઘોરતત્પુરુષેશાનં પાદાદિમૂર્ધાન્તં
સંપૂજયેત્ । અસ્ત્રકવચશિખાશિરોહૃદય * નપિ અસ્ત્રાદિહૃદયાન્તં
પૂજયેત્ । ભોગાઙ્ગેષ્વપિ અસ્ત્રકવચાદિકં પૂજયેચ્છિવમાવાહ્ય
પૂજયેદિતિ જપં નિવેદનાન્તં પૂજયેત્ । કુણ્ડે તત્ર શિવં યજેદિતિ
તત્રાપિ પ્રાતિલૌમ્યેનૈવ પૂજયેત્ । આતિવાહિકસંશ્રયમિતિ પુણ્યપાપૌ
આત્મકૃતૌ ભોગેનાતિ વાહ્યમિતિ નાશેતીતિ
વાહકસૂક્ષ્મદેહમહાજાલપ્રયોગેણેતિ મહાજાલમુદ્રાસંજ્ઞિતે
કરસંનિવેશવિશેષ અભિવ્યક્તયમ્ । શિવશક્ત્યા
છિદ્રપ્રાપ્તપુણ્યપાપવશેન યત્ર ક્વચન સ્થિતમાત્માનં
હૃદયસંપુટિતેનાત્મનાત્મનાત્મબીજયુક્તેન દીક્ષાનામ્ના શોધિતે
શવશરીર હૃત્પઙ્કજે ન્યસેત્ । દીક્ષાવત્ સર્વમાચરેત્ ।
પ્. ૨૩૦)
ઇત્યુક્તવાન્ શિવહસ્તદાનમાદિતઃ કૃત્વા સર્વં કર્તવ્યમ્ ।
ઉપસ્થાપ્યાનલે યદ્વેતિ દેશકાલદ્રવ્યાનુરોધેન પક્ષાન્તરમિદં
ત્વમગ્ને ક્ષીણઃ કાલ ઇતિ શિવાધિષ્ઠિતમગ્નિમગ્ને ઇતિ સંબોધ્યત્વં
સમર્થ ઉપસંહર્તા અતસ્ત્વં કાલેનૈવોપપાદિતામિતિ
પ્રારબ્ધકર્મક્ષયાત્ ક્રમપ્રાપ્તામત એવોદ્બન્ધનાદિના મૃતસ્યેય
મિષ્ટાન્નકર્તવ્યેતિ યમતે તેષામિતરકાલે સમતિક્રાન્તે
રુદ્રબલ્યાદિપ્રદાનપૂર્વં પ્રતિકૃતોત્વયમિષ્ટિઃ । કર્તવ્યા
પાપમાર્ગેણ તેષાં સંવત્સરામિતિ સ્મૃતિવચનાત્ ।
અબુદ્ધિપૂર્વદુર્મરણાનાં તત્કાલ એવેયં કર્તવ્યા કિં તુ
શ્રાદ્ધદાનાત્ પૂર્વં રુદ્રબલિઃ કર્તવ્યઃ । પ્રતિકૃતિકરણદર્ભૈઃ
કર્તવ્યમ્ । તેષાં દર્ભાણાં સંખ્યા આપસ્તમ્ભવચનાદવસેયામિ ।
યાદ્યહિતાં પ્રોષિતઃ પ્રમિતો ન પ્રજ્ઞાયતે । તત્ર પલાશવૃત્તાનાં
સંખ્યો સંખ્યાત્તા તત્ર દર્ભાણામપિ સંખ્યા પરિગ્રાહ્યા ।
ત્રિષષ્ટિશતદર્ભાઃ । તેષુ ચત્વારિંશતા શિરઃ પ્રકલ્પનં દશ ગ્રીવા
વિંશત્યો ન સ્ત્રિંશતોદરં પઞ્ચાશતા પઞ્ચાશતૈકૈકં
બાહુમેષ્વવપઞ્ચભિરઙ્ગુલે હ સપ્તત્યા સપ્તત્યેકૈકં
પ્. ૨૩૧)
પાદં યેષુ પઞ્ચભિરઙ્ગુલયઃ અષ્ટાશ્શિશ્નૌ દ્વાદશભિર્વૃષણં
તૈસ્ત્રિષષ્ટિશતૈઃ કૃષ્ણાજિનોપરિ પુરુષાકૃતિં કુર્યાત્ । એવં પ્રતિકૃતિં
કૃત્વા તત્ર શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોક્તપ્રકારેણ
મૃતિકૃતિસંસ્કારવત્તલન્યાસઃ કર્તવ્યઃ । યદુક્તં
શ્રીમત્સર્વજ્ઞાનોત્તરે તત્ત્વાનિ ચૈતાત્મજં કલિકૈઃ કરવીરકૈઃ ।
ઉચ્ચાર્ય વિન્યસેન્મન્ત્રી ગર્ભૈઃ પુંનલિકે કૃતે ॥
સ્નાપયિત્વાસ્ત્રબીજેન પઞ્ચગવ્યશિવામ્બુના ।
સંસ્નાપ્ય ગુણોપેતે તસ્ય નામ હૃદિ ન્યસેત્ ॥
ધ્યાત્વા તસ્ય તથા રૂપં નાડ્યસ્તિસ્રો વિચિન્તયેત્ ।
હૃત્પદ્મકર્ણિકામધ્યે શુદ્ધવિદ્યાં નિયોજયેત્ ।
શક્તિં ચ નિષ્કલે સ્થાને ધ્યાત્વા સર્વાનધોમુખાન્ ॥
મૂર્ધ્નો યો ઘણ્ટિકોર્ધ્વં તુ ન્યસેદ્દેવં સદાશિવમ્ ।
તત્રાયસ્તત્ર સંલીનં વિન્યસેચ્છક્તિમણ્ડલમ્ ॥
જિહ્વાયાં વક્રમધ્યે તુ તત્ર વિદ્યાં નિયોજયેત્ ।
અષ્ટૌ વિદ્યેશ્વરાન્ મન્ત્રી જિહ્વાયાં બાહુસંધિષુ ॥
માયાં વૈ વામપાર્શ્વે તુ ન્યસેત્ કાલં તુ દક્ષિણે ।
કલામુરસિ સંસ્થાપ્ય હૃદયે નીલલોહિતમ્ ॥
પ્. ૨૩૨)
તત્રાપરાં પુનર્વિદ્યાં તત્રૈવ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
રાગોપરઞ્જકસ્તસ્ય વિદ્યાપ્રબોધલક્ષણામ્ ॥
અવ્યક્તમુદરે ધ્યાત્વા નાભૌ સૂક્ષ્માણિ વિન્યસેત્ ।
શબ્દસ્પર્શશ્ચ રૂપશ્ચ રસો ગન્ધશ્ચ પઞ્ચમઃ ॥
પૃષ્ઠવંશે ગુણાન્ન્યસ્ય તત્રૈવ પુરુષત્રયમ્ ।
નાભિમેઢ્રાન્તરે બુદ્ધિમહઙ્કૃતિકસંધિષુ ॥
યોન્યાં વ્યોમેશ્વરં દેવં વ્યોમમધ્યે નિયોજયેત્ ।
તત્રૈવ યોજયેદ્વાયું ગુહ્યં ગુહ્યાષ્ટકં હૃતમ્ ॥
યોન્યાભ્યન્તરતસ્કન્દં પિત્તસ્થાને હુતાશનમ્ ।
તસ્માધો વારુણાન્તત્વં યો યદા જાતુમણ્ડલમ્ ॥
તત્પાદમણ્ડલાધસ્તાત્ યાવત્પાદતલાન્તિકમ્ ।
વિન્યસેત્ * * * * તસ્ય રુદ્રશતં બહિઃ ॥
તસ્યૈવાભ્યન્તરો લોકો ન્યાવદઙ્ગુલ્ફકીલકૌ ।
લોકાદૌ વિન્યસેદ્દેવાન્ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરઃ ॥
* * * પાદપૃષ્ઠે તુ કિંચિદભ્યન્તરે ગુહમ્ ।
ચિ પ્ત પાતાલાન્નરકાંસ્તુતિવર્જિતાન્ ॥
પાદાઙ્ગુષ્ઠેન દેવેશં કાલા * * * * ।
* * * * નેન પુનરભ્યર્ચયેત્ ક્રમાદિતિ
પ્રથમદિવસમારભ્ય દશાન્તાન્ત
તો ન્યસ્તાં તન્મન્ત્રયુક્તેન ત ।
પ્. ૨૩૩)
* * * મભ્યર્ચ્ય તવ સન્નિધૌભ કૂર્ચિકાયામપિ
તત્તન્મન્ત્રૈરભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણાય વસ્ત્રભોજનદક્ષિણાદિકં દત્વા * *
* * * * * મસ્તમન્ત્રૈઃ પિણ્ડં દદ્યાત્ । શાન્તેર્નાવન્તિમુત્પાદ્યેતિ
ચિતાગ્નૌ નષ્ટે સતિ કુસંસ્કારાગ્નિસંસ્કારૌ કૃત્વા વ * * * * * * * * * * *
જ્યે મન્ત્ર * * * * * ત્વા પશ્ચાદસ્ત્રેણ શતાહુતિઃ કર્તવ્યા ।
દત્વાહુતિત્રયં ક્ષ્માદિતત્ત્વાનામિતિ પૃથિવ્યાદિશિવાન્તાનિ ત * * * * * * *
* * સ્સંપૂજ્ય સ્વાહાન્તૈસ્તૈરેવ પ્રત્યેકમાહુતિત્રયં ગૃહી
ચાવૈદિકાચારં લઙ્ઘયેન્ન કદાચનેતિ । નનુ * * * * * ત્થાનાં
બ્રાહ્મણાદીનાં વૈદિકકર્મપરિપાલનં કર્તવ્યમિત્યુચ્યતે ।
અગ્નિહોત્રેણ વાસનાદિભ્યાં * * * * સ્ય કથમન્ત્યેષ્ટિઃ કર્તવ્યા । ન
સંધ્યાવન્દનાદિવત્ પૂર્વં વૈદિકાગ્નિના દગ્ધેન
પશ્ચાચ્છૈવેનાગ્નિના દાહઃ કથમનુપપન્ન એવં પૂર્વં
વૈદિકાગ્નિના દ * * * * વૃતસ્ય દગ્ધશેષત્વાત્ સમગ્રે શિવે કર્તવ્યઃ ।
તયોક્ત્યા યાન્ત્યેષ્ટિર્વિષયાભાવ એવ । અન્યૈર્વૈદિકં કર્મદાહાત્
પૂર્વં કૃત્વા પશ્ચાદન્ત્યેષ્ટિઃ ।
પ્. ૨૩૪)
અગ્નિપ્રક્ષેપં વિના * * * કૃત્વા પશ્ચાદુભાભ્યાં અગ્નિભ્યાં દાહં
કૃત્વા ઉપસ્થાનં કાર્યમિતિ મન્યતે । અપરે અવિરુદ્ધાનાં કર્તૃતયા
શ્રુતેર્વિરુદ્ધસ્ય પિતૃમેધસ્ય ત્યાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ મન્વતે ।
દહરપર્યન્તં કૃત્વા દહનમપિ મન્ત્રજપેન કૃત્વા પશ્ચાદન્ત્યેષ્ટિઃ
કર્તવ્યેતિ પરે । કેચિત્તુ પિતૃમેધસંસ્કારં કૃત્વા દ્વાદશાહં
પરમન્ત્યેષ્ટિઃ કર્તવ્યેત્યેવં ચ કૃત્વા ક્ષા પ્રથમે પક્ષે વિશેષાગ્ને

સામાન્યાગ્નિના સંસ્કારે સતિ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય ભોજદેવેનોક્તત્વાદ્દોષભ
। દ્વિતીયસ્ય યો યસ્મિન્ આશ્રમમિતિ ષટ્ પ્રાપ્તો દીક્ષાં * * ત્મિકાં
સત્યમિન્ને વસન્ તિષ્ઠન્ શિવધર્મં ચ પાલયેદિત્યાદિભિર્વચનૈ
વૈદિકારસ્ય કર્તવ્યતયોક્તત્વાત્ તદ્વચનૈર્વિરોધઃ ।
તૃતીયતુર્યાવિરુદ્ધત્વાત્ પરિ * * ગૈ
સિદ્ધાન્તસિદ્ધાન્તિમસંસ્કારવદ્વૈદિકસંસ્કારો
સિદ્ધાન્તશાસ્ત્રાનુમત એવ । યથા યઃ યસ્મિન્નાશ્રમે તિષ્ઠન્ પ્રાપ્નોતિ
દીક્ષાં શિવાત્મિકાં સ તર્વન્તે વસન્ નિષ્ઠન્ ચ મિવઞ્ચ પાલયેત્ ।
પ્. ૨૩૫)
ગૃહિણો લોકમાર્ગસ્થા લઙ્ઘયેયુર્ન લૌકિકમ્ ।
આચારં દીક્ષિતાસ્તદ્વત્ કુર્વીરન્ લોકસંશ્રુતે ॥
યદ્યપિ સ્યાત્ત્રિલોકજ્ઞસ્ત્રૈલોક્યાકર્ષણક્ષમઃ ।
પિ લૌકિકાચારં મનાપિ ન લઙ્ઘયેદિતિ લૌકિકપ્રસિદ્ધોઽયં
સૌવિરોધદર્શનાત્ ।
પાલ્યો નિઃશ્રેયસે ચૈવ સંપ્રતિશ્ચાપ્યનિન્દિતૈઃ ॥
ગૃહી ચ વૈદિકાચારં લઙ્ઘયેન્ન કદાચન ।
સદ્યોજ્યોતિઃ પાદૈરપિ મોક્ષકારિકાસૂક્તમ્ । ઇતિ
વર્ણાશ્રમાચારાનભ્યનુજ્ઞતે । યચ્ચ તત્ શ્રોત્રિયૈરપ્યતો ગ્રાસં
તત્ફલાધિકસાધન ન્યસ્તાનાં સતપસ્વિનાં * * મલોષ્ટકાનાં
ચાનાનાં વૈદિકાચારસ્ય પાક્ષિકત્વં યદુક્તં
શ્રીમન્મતઙ્ગપારમેશ્વરે -
ન ચૈવાદ્યન્તનિયમો નિઃસઙ્ગાનાં તપસ્વિનામ્ ।
* * ક્તાનાનલજ્વાલા પ્રધ્વસ્તજ્ઞાનચેતસામ્ ઇતિ ।
શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવે ચ સંધામતિકૃત્યોક્ત -
મિતરસ્તુ વિરાગાત્મા લૌકિકાર્થપરાઙ્મુખઃ ।
કુર્યાદ્બ્રાહ્મીં ન વા કુર્યાચ્છૈવી મે યા ગત ઇતિ ॥
અતો વૈદિકશૈવૌ સંસ્કારૌ અવશ્યં કરણીયૌ
પ્. ૨૩૬)
વિશેષતશ્ચ શ્રીમત્સ્વાયમ્ભુવશાસ્ત્રે
શ્રીમદ્બ્રહ્મશમ્ભુપદ્ધત્યાં વિમલશિવપદ્ધત્યાં
ચાન્ત્યેષ્ટિપ્રકા * ન્તે દર્શિતત્વાચ્ચ । એકાદશે વર્ષાન્ત ઇતિ મિતિ ।
અન્તર્દશાહશ્રાદ્ધૈકોત્તરવૃદ્ધ્યાદયઃ શરીરારમ્ભકત્વેન
શ્રુતત્વાત્ સિદ્ધાન્તે વિહિતા શિવશ્રાદ્ધવદેવાત્ર ક્રિયા દેવ એ તિ
એકાદશાહશ્રાદ્ધે વિશ્વેદેવપરિગ્રહાગ્નિહોમૌ ન કર્તવ્યૌ । પૂર્વં
પિતૄન્ પશ્ચાત્ પૂર્વાસ્યાનુત્તરાનનાનિતિ
રુદ્રાનન્તયોરવસ્થાનદક્ષિણોત્તરક્રમેણ ઈશાનાદીનાં તુ
પૂર્વાદારભ્ય પશ્ચિમાન્તં હુત્વા સ્વધા નમઃ સ્વાહાપર્યન્તૈઃ
નામભિસ્ત્રિયેતિ ઈશસદાશિવશાન્તાનાં નામભિ પ્રત્યેકં નમઃ
સ્વધા નમઃ સ્વાહાપર્યન્તૈસ્તિસ્ર આહુતયઃ કર્તવ્યાઃ ।
ભૂમિષ્ઠજાનુરિતિ ગૃહસ્થ વિષયે માત્રગ્લાતસ્ય પિતૃવર્ગસ્ય
કૂર્ચદ્વયં કૃત્વા પિણ્ડદાનં સ્વધાપર્યન્તૈર્નામભિઃ કર્તવ્યા ।
સામાન્યાર્ઘ્યદુત્તર તદ્દેશેન કૃતમા કર્મ કર્તુરભ્યુદયાર્થં ત તુ
તદર્થં તસ્ય કૃતાર્થત્વાત્ ।
॥ ઇત્યન્ત્યેષ્ટિવિધિઃ ॥
॥ અથ પ્રતિષ્ઠાવિધિઃ ॥
શુભે દિન ઇતિ । ઉત્તરાયણકાલે શુક્લપક્ષે શુભતિથિનક્ષત્રવાર
ગહોરાદ્રેકકાણાંશકશુભગ્રહોદયયુક્તે દિને પ્રતિષ્ઠા ઇતિર્થ
શિલાગ્રહણં કર્તવ્યમ્ । શિલાદિગ્રહણે તવ ઇતિ આદિગ્રહણેન દારુ
ગ્રીવ્યતે । અબિન્દુશબલામિતિ અત્ર કારાબિન્દુશબ્દઃ અન્યેષામપિ
શિલાદોષાણામપ્યુપલક્ષણમ્ ।
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રે -
દ્વિતં શીર્ણાં ત્વચં જહ્યાદ્દાવદગ્ધામપધ્વનિમ્ ।
ચિત્રિતાં લોર્મિગારા વિમલબિન્દુભિઃ ॥
હેકમીરાહિશકલા હીનરેખાવતીમપિ ।
અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ અભિપ્રેતદિક્સ્થં ક્ષેત્રં પ્રવિશ્યાચાર્યપ્રોક્ત
પ્રોક્તવચ્છિલ્પિનામ્ । પરીક્ષયેત્તત્ર મૃદ્વીં ટઙ્કાઘાતા સમમતયા
ભિન્ન પ્રચદાવગ્નિદગ્ધાં નિઃસ્વરાં ચ ત્યજેત્ । તથા પુટૈઃ
શક્તિપુટાકારૈ કિલૈરઙ્કુરાહૈરૂર્મિભિ તરઙ્ગસદૃશૈ ગાહિ
સ્ફટિકાકારાભિ બહુલોહભાણ્ડક્ષયકારિભિઃ કાણિકાભિમલૈઃ
સૂક્ષ્મૈર્ગર્ભસ્થે પૃથક્પાષાણે બિન્દુભિશ્ચ વિદ્યુદ્રૂપૈશ્ચ
ત્રિધાસંકીર્ણાત્તથા ઘટનકાલે મણ્ડૂકમત્સ્ય-
પ્. ૨૩૮)
સર્પાભાનિ શકલાનિ યસ્યાઃ સ્વસ્માત્ પર્ણાત્ સિતારત્નપીતાત્મકાત્ હિતા
ના ઇતિ ન્યૂનાસિતાયા રાક્તા રક્તાયા પીતા પીતાયા રેખારાજિ વિદ્યન્તે
યસ્યાઃ તાં ચ ત્યજેત્ । તદુક્તં શ્રીમન્મતઙ્ગપિઙ્ગલામત્તે
મહિનખોક્ત માહીનારેખોક્તમાશુભેતિ જ્ઞાતો રઃ પ્રતિષ્ઠા મૂર્ધા
પ્રિમિતિ ઉરઃ શબ્દેનોર્ધ્વભાગો વિવક્ષિતઃ । પૃષ્ઠ ધો ભાગઃ
મૂર્ધભાગઃ ઈશાનભાગો વા મૂર્ત્યૈ બ્રહ્માહુતિમોક્ષાર્થી
અક્રોડનં બ્રહ્મભાગાદિતઃ કુર્યાત્ । ભોગાર્થી રુદ્રભાગાદિ કુર્યાત્ ।
ગ્રાહયેદીપ્સિતં લિઙ્ગમેવ સ્તાદિ શિલ્પિનેતિ । હસ્તાદિ નવહસ્તાન્તાનિ નવ
એતેષુ અધમમધ્યમોત્તમમ્ । ભેદાત્ત્રિહસ્તષડ્ઢસ્તનવહસ્તભિન્નેષુ
લિઙ્ગેષુ અધમાધમભૂતાદેકહસ્તાદારભ્ય પવાદવ્યધ્યાભિઃ
સહ ત્રયસ્ત્રિંશલ્લિઙ્ગામિતિ કુર્યાત્ । અઘોરાસ્ત્રેણ શુદ્ધય ઇતિ
ભૂશુદ્ધય ઇત્યર્થઃ । શક્ત્યાદિ શક્તિચ્છાયયેતિ આદિશબ્દેન
પુષ્યપૌષ્ણમઘાદયો ગૃહ્યન્તે । જપ્ત્વા કુશૈશ્ચ સંસ્પૃશેતિ
હોમસંખ્યયા જપઃ કર્તવ્યઃ ।
પ્. ૨૩૯)
ધ્યાત્વા વાસ્તુ યથાશાસ્ત્રમિતિ વાસ્તુપુરુષલક્ષણમ્ ।
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામુક્તમ્ । અકુઞ્ચિતકવચં વાસ્તુમુક્તા
નર્મસ્તુ સુરાકૃતિં સ્મરેત્ । પૂજાસુ કુડ્યાદિનિવેશ ત્વધરાનનં
જાનુની કૂર્પરાસક્તે દિશિ વાતં હુતાશયોઃ ।
પૈત્ર્યાં પાદપુટે રૌદ્ર્યાં શિરોસ્ય હૃદયઞ્જલિઃ ॥
અસ્ય દેહે સમારૂઢા દેવતાઃ પૂજિતાઃ શુભાઃ । ઇતિ
વસુહસ્તાદિતિથ્યન્તમિતિ દ્વિહસ્તાદારભ્ય એકવિંશત્યઙ્ગુલ્યવૃદ્ધ્યા
યાવન્નહસ્તમષ્ટાનામન્યેષાં લિઙ્ગાનાં સ્નાનમણ્ડપકરણમ્ ।
સૂર્યાદિદ્વિગુણમિતિ દ્વિહસ્તાદારભ્ય સાર્ધકરવૃદ્ધ્યા
અન્યેષામષ્ટાનાં લિઙ્ગાનામધિવાસનમણ્ડપઃ કાર્યઃ ।
વેદિં મધ્યે તયોઃ સાર્ધવિસ્તારાં લક્ષિતામિતિ ॥
તયોઃ સ્નાનમણ્ડપાધિવાસનમણ્ડપયોર્મધ્યે
મણ્ડપાર્ધવિસ્તારાં ધામલક્ષિતાં
અષ્ટાઙ્ગુલાદિહસ્તાન્તસંજ્ઞાયામિતિ દ્વિહસ્તાદારભ્યાઙ્ગુલાત્
પરદ્વ્યઙ્ગુલપ્રખ્યા યાવન્ન હસ્તં વેદ્યુચ્છ્રાયઃ કર્તવ્યઃ ।
સામાન્યાર્ઘ્યકરો ન્યસ્ય દિક્ષુ પ્રાગાદિષુ ક્રમાદિતિ ના
મણ્ડપપૂજોચ્યતે । તત્ર પ્રતિષ્ઠામણ્ડપસ્ય દ્વારપૂજાવિષયે
લોકગ્રાહ-
પ્. ૨૪૦)
વસુદ્વાસ્થશ્રવતીનાં દ્વયં દ્વયમિત્યાદિના અન્યત્રોક્તાનિ
દેવતાન્તરાણ્યપિ પૂજનીયાનિ । તદ્યથા પ્રાગ્દ્વારે શાન્તિતોરણં
ઋગ્વેદઃ કૃતયુગઃ તોરણેતિ શૂલે પૂષા ધાતૃવિધાતૃસંજ્ઞાઃ
સૂર્યાઃ તચ્છાખાસમીપસ્થકુમ્ભયોઃ પ્રશાન્તશિરૌ દેવૌ
ભૂર્લોકભુવર્લોકૌ સોમભૌમૌ ગ્રહૌ પ્રત્યૂષભાસૌ વસ્ત્ર-
ઊર્ધ્વોદુમ્બરે ગણપતિસરસ્વતિમહાલક્ષ્મ્યઃ
કુમ્ભયોર્નન્દિમહાકાલૌ ગઙ્ગાયમુને નદ્યૌ કુમ્ભેન્દ્ર
ઈશ્વરોઽધિદૈવતં અવર્ગકવર્ગૌ વર્ગૌ તત્પુરુષં બ્રહ્મ
અથોદુમ્બરેદસ્ત્રં આગ્નેયાં દિશિ કુમ્ભેઽગ્નિ એવં પ્રાક્ દ્વારપૂજા ।
અથ દક્ષિણદ્વારે ભૂતિકોણં યજુર્વેદં ત્રેતાયુગં તોરણત્રિશૂલે
ભગપર્જન્યેન્દ્રાખ્યં સૂર્યત્રયં શાખામૂલસ્થકુમ્ભયોઃ
પર્જન્યાકાશૌ દેવૌ સ્વર્ગમહર્લોકૌ । અથ બૃહસ્પતિ ।
તગ્રહજઘન્યાજઘન્યૌ વસ્તુ । ઊર્ધ્વોદુમ્બરે ગણપતિસરસ્વતિ
મહાલક્ષ્મ્યઃ । વિદ્યાકલાદ્વારં કુમ્ભયોર્ભૃઙ્ગિવિનાયકૌ
દ્વારપાલૌ નર્મદાસરસ્વત્યૌ નદ્યૌ । કુમ્ભે યમારુદ્રાધિદૈવતં ચ
વર્ગદવર્ગ અઘોરસંજ્ઞં બ્રહ્મ અધોદુમ્બરે અસ્ત્રાન્નૈઋતે કુમ્ભે
નિરૃતિકુમ્ભે
પ્. ૨૪૧)
વાસ્ત્વધિપતિ બ્રહ્મા કુમ્ભે અધોલોકપાલો વિષ્ણુઃ । એવં
દક્ષિણદ્વારપૂજા । અથ પશ્ચિમદ્વારપૂજાબલતોરણં સામવેદઃ
દ્વાપરો યુગઃ । તોરણત્રિશૂલે અર્યમમિત્રત્વષ્ટ્ટ સંજ્ઞિતં
ભાનુત્રયં તોરણશાખાસ્થકુમ્ભયોઃ ભૂતસંજીવનામૃતૌ દેવૌ
જનોલોકતપોલોકૌ શુક્રશનૈશ્ચરૌ ગ્રહૌ ધાતૃવિધાતૃસંજ્ઞિતૌ
વસ્તુનિવૃત્તિકલાદ્વારં ઊર્ધ્વોદુમ્બરે ગણપતિસરસ્વતિમહાલક્ષ્મ્યઃ
કુમ્ભયોર્વૃષભસ્કન્ધૌ દ્વારપાલૌ બુદ્ધગોદાવર્યૌ નદ્યૌ કુમ્ભે
વરુણઃ કુમ્ભે મહાલક્ષ્મીશ્ચ બ્રહ્માધિદૈવતે તવર્ગપવર્ગૌ
સદ્યોજાતં બ્રહ્મ અથોદુમ્બરેઽસ્ત્રં વાયુકોણે કુમ્ભયોર્વાયુગણપતિ

ઇતિ પશ્ચિમદ્વારપૂજા । અથોત્તરદ્વારં આરોગ્યતોરણં અથર્વેદઃ
કલિયુગઃ તોરણત્રિશૂલે વિષ્ણુસવિત્રં શુભદાખ્યં ભાનુત્રયં
તચ્છાખામૂલસ્થકુમ્ભયોર્ધનદશ્રીપ્રદૌ દેવૌ સત્યલોકધ્રુવલોકૌ
રાહુકેતુગ્રહૌ પ્રતિષ્ઠા કલાદ્વારં કુમ્ભે ઊર્ધ્વોદુમ્બરે
ગણપતિસરસ્વતિ મહાલક્ષ્યઃ કુમ્ભયોર્દેવી ચણ્ડૌ દ્વારપાલૌ
કુમ્ભેશાના ગુરવ એવં મણ્ટપપૂજા । પ્રણવહૃદયયુક્તૈશ્ચતુર્થી
નમસ્કારાન્તૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈર્નામભિઃ
પ્. ૨૪૨)
કાર્યા પશ્ચાન્નિત્યવત્ પશ્ચિમદ્વારેણ પૂજા ચ કર્તવ્યા ।
અન્યચ્ચક્રમપ્યાન્તૃણેષ્વિબન્ધેષુ વંશેસ્તૃણેષ્વનુમાં
પઞ્ચક્ષિત્યદાદિ તત્ત્વાનિ સદ્યોજાતાદિભિર્યજેત્ ।
કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ પુણ્ડરીકોઽથ વામનઃ ।
શઙ્કુકર્ણસ્તથા શર્વસ્ત્રિણેત્રસુમુખે ॥
સંજ્ઞિકસુપ્રતિષ્ઠિતનામા ચ ધ્વજાનામધિદેવતાઃ ।
પૂર્વાદિષુ ચ કાષ્ઠાસુ ભૂતકોટિભિરાવૃતઃ ॥
હેતુહન્ત્રિપુરઘ્નશ્ચ વજ્રાખ્યં ધર્મનિજિહ્વકમ્ ।
કાલી કરાલિનં ષષ્ઠમેકાઙ્ઘ્રિં મહિમષ્ટદમ્ ॥
તથૈવ પૂજયેદ્દિક્ષુ ક્ષેત્રપાલાનનુક્રમાત્ ।
એતાનપિ પૂજયેચ્છયેત્ ।
શયને કિંચિદીશસ્થસશિરસ્કં સમાનસે । ન્યસેત્ ઇતિ સામાન્યે નાત્ર
ઈશાનશિરસ્કત્વમુક્તમ્ । વિશેષતસ્તુ
પશ્ચિમદ્વારપૂર્વદ્વારવિભાગેન શયનકલ્પનં
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામુક્તમ્ ।
શક્ત્યાદિશક્તિપર્યન્તે વિન્યસેદાસને શુભે ॥
પ્રસાદે પશ્ચિમાસ્યૈવ મધ્યાત્પૂર્વાશ્રિતં શિવમ્ ।
પશ્ચિમે પિણ્ડિકાં તસ્ય ન્યસેદ્બ્રહ્મશિલાં તદા ॥
પૂર્વસ્યૈવ ભવેત્તસ્મિન્ પૂર્વમેવ વિપર્યયાત્ ।
પ્. ૨૪૩)
ઉત્થાપ્યોક્તાસને લિઙ્ગં શિરસા પૂર્વમસ્તકમિતિ । દ્વાદશાન્તાત્
સમાનીયેત્ જીવન્યાસસમયે મન્ત્રોચ્ચારપ્રકાર આચાર્યેણ
સોમશમ્ભુનોક્તમ્ -
નાભિકન્દાત્ સમાનીય ઘણ્ટાનાદવિસર્પણમ્ ।
બ્રહ્માદિકારણત્યાગાદ્દ્વાદશાન્તસમાશ્રિતમ્ ॥
મન્ત્રં ચ મનસાભિન્નં પ્રાપ્તાનન્દરસોદ્ગમમ્ ।
દ્વાદશાન્તાત્ સમાનીય ઘણ્ટાનાદવિસર્પણમ્ ॥
દ્વાદશાન્તાત્ સમાનીય નિષ્કલં વ્યાપકં શિવમ્ ।
અષ્ટત્રિંશત્કલોપેતં સહસ્રકિરણોજ્જ્વલમ્ ॥
સર્વશક્તિમયં સાઙ્ગં ધ્યાત્વા લિઙ્ગે નિવેશયેત્ ।
જીવન્યાસો ભવેદેવં લિઙ્ગે સર્વાર્થસાધકમ્ ॥ ઇતિ ।
ઇક્ષ્વસ્વમૂર્તિમૂર્તીશા કુણ્ઠેષુ સ્વેષુ મૂર્તિપા । ઇતિ પઞ્ચકુણ્ડે પક્ષે
મૂર્તિપા ઉપહોતારઃ પ્રાગ્દક્ષિણોત્તરપશ્ચિમેષુ સ્વમૂર્તીશ્વરન્યાસ
પુરુષાન્તં પુરુષાઘોર વામદેવસદ્યોજાતમન્ત્રા સંપૂજ્ય
તૈર્જુહુયાત્ । નવકુણ્ડપક્ષે એષુ પ્રાગાદિકુણ્ડેષુ આગ્નેયેશાનનૈ-
ઋતવાયવ્યેષુ ચ કુણ્ડેષ્વષ્ટસુ બ્રહ્મચતુષ્ટયં
હૃદયશિરશ્શિખાકવચાં સંપૂજ્ય જુહુયાદુભયત્રાપિ ઈશાનકોણ
આચાર્યસ્ય કુણ્ડ ઈશાનસાસંગતાં
પ્. ૨૪૪)
બ્રહ્મશિલાં શક્ત્યાશ્રયાં ન્યસેદિત્યાદિના બ્રહ્મશિલાન્યાસસમયે -
અધ્વાનં ચ તદારૂઢં સંચિત્ય સકલં ગુરુરિત્યુક્તત્વાત્
કાલતત્ત્વભુવનવપદમન્ત્રાત્મનઃ ષડ્વિધસ્યાધ્વનોઽપિ
બ્રહ્મશિલાયામવસ્થિતેરિત્યુક્તત્વાત્ । એતદુપરિવર્તિનો પીઠલિઙ્ગયોઃ
સાક્ષ્યશ્શક્ત્યઃ શિવતત્ત્વમેવ જ્ઞાપ્યતે । લોકે ચ વાચકૈર્મન્ત્રૈરિતિ
લકારાદિબીજયુક્તેરિન્દ્રાદિનામભિઃ દત્તવરાહુતિં ચિચ્છક્તિં
વિન્યસેલ્લિઙ્ગ ઇતિ લિઙ્ગચિચ્છક્તેર્ન્યસ્યત્વેનોક્તત્વાત્ લિઙ્ગં જ્ઞાનશક્તિઃ ।
ન તુ બિન્દ્વાદિકં ક્રિયાશક્તિં ચ પીઠગામિતિ પીઠે
ક્રિયાશક્તેર્ન્યસ્યત્વાત્ પીઠક્રિયાશક્તિરિતિ એતદપિ ન મહામાયાત્મકમ્ ।
તદુક્તં શ્રીમન્મયે -
અથ ક્રિયાત્મકં પીઠં બોધશક્ત્યાત્મનઃ પ્રભોઃ । અધિષ્ઠેયમિતિ
શ્રીમન્મૃગેન્દ્રેઽપિ -
પીઠં પત્યુઃ ક્રિયાશક્તિરિતિ અસ્ય સૂત્રસ્ય વૃત્તિઃ જ્ઞાનશક્ત્યાત્મકસ્ય
લિઙ્ગસ્ય યદાધારરૂપં પીઠં ક્રિયાશક્તિરસૌ પરમેશ્વરસ્ય
સંબન્ધનિચોદ્યવ્યાલિઙ્ગિચાસ્યા શક્તેરાશ્રયભૂતસ્વનિષ્ઠ ન
ચિન્મયઃ શિવઃ । તદુક્તં રત્નત્રયે -
પ્. ૨૪૫)
કરણં શક્તિવાસનપર્યા મન્ત્રા ન
સન્તતત્રાધારશક્ત્યાનન્તાસનયોરાધારશિલાયાં પૂજા ।
અનન્તાદીનાં તુ પીઠ એવ તત્રાનન્તસ્ય તુ ક્રિયાશક્તેઃ
પ્રથમવિષયતયા તત્રાવસ્થાનં યુક્તમ્ । ધર્માદીનાં ચતુર્ણાં
તત્સામર્થ્યરૂપત્વાત્ તત્રાવસ્થાનમ્ । અથ મશ્મદાદીનામપિ
તથૈવાવસ્થિતિ । અધશ્છદનોર્ધ્વચ્છાદનેર્દાનત્વેન
ક્રિયાશક્તેર્વ્યાપ્યત્વાદવસ્થિતો
કન્દબીજાઙ્કુરનાલપદ્મદલકેસરકર્ણિકાનાં તુ મહામાયાત્વે
ક્રિયશક્તેખ્યવહિતિવિષયત્વેન તત્રાવસ્થાનમ્ । વામાદિશક્તયસ્તુ
ત્વાનન્તાદ્યધિષ્ઠાનોપાદિભિન્નશિવશક્તિરેવ મનોન્મનિત્વનુપહિતા
શક્તિમણ્ડલાનિ ત્રીણિ બૈન્દવાનિ તદધિપતયશ્ચ
શુદ્ધાશુદ્ધનિવાસિનો દેવતાવિશેષાઃ । શિવાસનં તુ પરમેશ્વરસ્ય
સમવેત શક્ત્યા નિત્યાધિષ્ઠેયં
નિખિલજગદાધારભૂતક્રિયાશક્તિવિજૃમ્ભણવિષયં તાસ્ય
કુણ્ડલિન્યસ્વરૂપં યે મનન્તનધિશિવાસનાન્તમેતેષાં સર્વેષાં
મન્ત્રાણામસ્મિન્ ક્રિયાશક્તિસ્વરૂપે પીઠે ક્રિયાશક્તિનિમિત્તત્વાનિવેશમ્
। અત્ર શિવલિઙ્ગેતિ ત્રિખણ્ડકલનવશાત્ ચતુરષ્ટાશ્ર-
પ્. ૨૪૬)
વૃત્તત્વં દૃશ્યતે । તત્ર બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રભાગવ્યપદેશશ્ચ શ્રૂયતે ।
તત્ર બ્રહ્મભાગસ્ય ચતુરશ્રત્વં બ્રહ્મભાગવ્યપદેશશ્ચ શ્રૂયતે ।
તત્ર બ્રહ્મભાગસ્ય ચતુરશ્રત્વં બ્રહ્મભાગવ્યપદેશશ્ચ
જ્ઞાનશક્ત્યાત્મનઃ શિવલિઙ્ગસ્ય
જ્ઞેયભૂતશુદ્ધપ્રપઞ્ચનિર્વાહકબ્રહ્મોપરાગાત્
બ્રહ્મભાગશબ્દવાચ્યત્વં ચતુરશ્રત્વં ચ બ્રહ્મણશ્ચતુર્મુખ
તદુપરિ વિષ્ણુભાગવાચ્યત્વષ્ટશ્રત્વે જ્ઞેયભૂતસ્ય મિશ્રપવસ્ય
નિર્વાહકત્વેન શાસ્ત્રેષુ તસ્ય વિષ્ણોરૂપરાગાત્ તસ્ય ચ
પર્યઙ્કયુક્તાનામાત્મનાં શ્રયિષ્ય તદુપાદિનાષ્ટાશ્રત્વં
તદુક્તં શ્રીમદ્વરુણપદ્ધતૌ -
નીલામ્બુજનિભં સુભ્રં પુર્યષ્ટાષ્ટભુજાન્વિતમ્ ।
એકવક્ત્રં તુ સૌમ્યાસ્યં વિદ્યાતત્ત્વં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તદુપરિ તસ્ય ભાગસ્ય રુદ્રભાગવાચ્યત્વવૃત્તત્વે જ્ઞેયભૂતસ્ય
શુદ્ધપ્રપઞ્ચસ્ય નિર્વાહસ્ય રુદ્રભટ્ટાઙ્કસોપરગાત્રસ્ય ચ રુદ્રસ્ય
ચ બિન્દુવાચ્યત્વેન બિન્દોર્વૃત્તત્વેન વૃત્તત્વં બિન્દુરૂપશિવો ધ્યેય ઇતિ
વચનાત્ । શિવતત્ત્વાધિપસ્ય કારણસ્ય રુદ્રશબ્દવાચ્યત્વાદ્વાત એવ
બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાખ્યાન્વિદન્તરમત્ર નાસ્તિ । તદધિષ્ઠાત્ જ્ઞાનાત્મિકા
પ્. ૨૪૭)
શિવશક્તિરેવ લિઙ્ગમ્ । અત્ર લિઙ્ગપીઠે શિલાદિષુ અધિવાસસમયે
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટમૂર્તયઃ આકાશાદિ પઞ્ચમૂર્તયઃ ।
શબ્દાદ્યબ્રહ્માદ્યસ્તદધિપતિશ્ચ ન્યસ્મિન્તે ચે સર્વે પરમેશ્વરસ્ય
મૂર્તિત્વે પરિગૃહ્યમાણસ્ય વસ્તુનઃ પ્રકૃતત્વાન્નિવૃત્ત્યર્થઃ । સ તચ્ચ
સર્વેષાં સવસ્તૂનાં પરમેશ્વરસ્યાધિષ્ઠેયત્વશ્રિતઃ ન
સાભાવકલા કાચિત્ સંતાનદ્વવિનિવર્તિનિ વ્યાપ્તિશિવકલા
યસ્યામધિષ્ઠાત્રી ન વિદ્યત ઇતિ । એવં પૃથિવ્યાદિસંવૃત્તાયા
વ્યપદિશ્યમાનયા શક્ત્યા સર્વદિસંજ્ઞયા પદિશ્યમાનેન શિવેન ચ
સર્વવસ્તુસાધારણ્યેનાસ્યાપિ વ્યાપ્યત્વેઽપિ શક્તિરૂપાણિ તાનિ તાન્યસ્ય
પ્રતિષ્ઠાશક્તોક્તપ્રકારેણ સ્નપનહોમજપસમાધિજ્ઞાનાદિ ન
સંયોગાત્ બીજસ્યાઙ્કુરશક્તિવિહતિદસ્ય પ્રકૃતત્વં હન્યતે । ન તુ તેષાં
ન્યાસસ્તસ્માત્ લિઙ્ગપીઠયોરનેન ક્રિયાપ્રદાનેન જ્ઞાનક્રિયાશક્તિઃ
પ્રકટીક્રિયતે । યથારણિ સ્થિતો વહ્નિઃ મથનેન પ્રકટીક્રિયતે । તથા
તસ્મિન્ સામાન્યે લિઙ્ગે ચૈતન્યમિતિ દીક્ષિતૈરપૂજ્યતાયા
લોકસાધારણ્યાત્ સાધારણ્યમ્ ।
પ્. ૨૪૮)
લિઙ્ગે તસ્મિન્ લિઙ્ગે ચૈતન્યજીવન્યાસકાલે યો મન્ત્રન્યાસઃ કર્તવ્યઃ ।
ચૈતન્યમતં મુક્ત્વા તદવસ્થાપ્ય સ્થાણું વિસર્જયેત્ । સ્થાણુમિતિ
સ્વસંતાનપરમ્પરયા તપસ્વસંહિતાસિદ્ધો યો મન્ત્રન્યાસકાલે
ન્યસ્તઃ નમપિ સર્જયે શુદ્ધયે અસામાન્યે યથા પુરેતિ નિત્યવત્
સાપેક્ષવિસર્જનં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગમૂર્તવધાસ્યર્ચિ ચણ્ડેશધ્યાનપૂર્વકમિતિ । નનુ પૂર્વં
લિઙ્ગં પરમેશ્વરસ્ય પૂર્વં સાધિતમ્ । ઇદાનીં તસ્મિન્ લિઙ્ગે

ચણ્ડેશ્વરસ્યાપિ પૂજા કર્તવ્યેતિ શ્રૂયતે । તત્ કથં સંગચ્છતે । અસૌ
ચણ્ડેશ્વરપરમેશ્વરઃ ઇત ચિદન્તરં વા । પરમેશ્વરત્વે તુ
અધિકરણાન્તરેઽપિ સદૃશધ્યાનપૂર્વમેવ સંપૂજ્ય
નિવેદિતનિવેદનં યુક્તમ્ । આત્માન્તરત્વે તુ લિઙ્ગે
સંપૂજનમયુક્તમુચ્યતે । ચણ્ડેશ્વરસ્તતદ્વિજ્ઞાનકલેષુ મધ્યાત્
પરમેશ્વરેણાનુગૃહીતનન્દ્યાદિતૃતીયાવરણે ચરં ભૂત
આત્માન્તરમેવ તસ્ય લિઙ્ગસંપૂજનં રોધશક્ત્યધિષ્ઠેયવશાત્ * * *
રેણ રોધશક્ત્યાધિષ્ઠેય શ ચ સ્વરૂપં સ્વયં શમ્ભુ બધ્નામીતિ
સમયચ્યુતાનિતિ શ્રુતેઃ ।
પ્. ૨૪૯)
સમયશ્રાવણં પતદુ સંસ્થાપ્ય કર્તવ્યમિતિ દીક્ષયાનુક્તમ્ ।
શિષ્યાંસ્તદગ્રે સંસ્થાપ્ય સમયાશ્રવરે દ્યયેતિ
શુદ્ધસ્નાનહવિર્નિવેદનપાત્રાદિકં રોધશક્ત્યપેક્ષયા
નિવેદિતનિવેદનં તુ ચણ્ડેશ્વરસ્ય પરમેશ્વરસ્ય જૈયૈવ
લેહ્યશોષ્યાન્નપાનાદિતામ્બૂલસ્રગ્વિલેપનમ્ । નિર્માલ્યભોજનં તુ
તુભ્યં પ્રદત્તં તુ શિવાજ્ઞયાં ઇતિ । એવં પ્રતિષ્ઠાપ્યતે
પીઠપુરસ્સરી ચલાનામપિ ભક્તાનાં વિધેયાસમાદધિ । કિ
વૈતરેષાં સાધ્વા સા વતી ચ સા એતેષાં વ્યાક્તાધીનાં લિઙ્ગાનાં
વ્યાપ્તિઃ શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યામુક્તમ્ -
યથાન્યદેવદયઃ સ્થાપ્ય મન્ત્રૈઃ સ્વગમસંભવૈઃ ।
આદિવર્ણસ્ય ભેદાદ્વા સ્વતત્ત્વવ્યાપિભાવિતા ॥
સાર્ધપ્રમુખદેવાશ્ચ સરિતો મુનયસ્તથા ।
ક્ષેત્રપાઃ કિન્નરાદ્યાશ્ચ પૃથિવીતત્ત્વમાશ્રિતાઃ ॥
સ્થાનં સરસ્વતી લક્ષ્મી નદીનામમ્ભસિ ક્વચિત્ ।
ભુવનાધિપતીનાં ચ સ્થાનં યન્ત્રવ્યવસ્થિતિઃ ॥
અજબુદ્ધિપ્રદાનાન્તં ત્રિતત્ત્વં બ્રહ્મણઃ પદમ્ ।
તન્માત્રાદિપ્રધાનાન્તં પુંસ્ત્વમેતં ત્રિતં હરે ॥
પ્. ૨૫૦)
નાદ્યેશગણમાતૄણાં યક્ષેશશરજન્મનામ્ ।
અજતીશુદ્ધવિદ્યાનાં પદં ગણપતે સદા ॥
માયા સદેશશક્ત્યન્તં શિવા શિવોષ્ણરોચિષામ્ ।
પદમીશ્વરપર્યન્તમવ્યક્તાચ્ચ સુકીર્તિતમ્ ॥ ઇતિ ॥
વરુણપદ્ધત્યામપિ -
લિઙ્ગપીઠશિલાનાં ચ વ્યાપ્તિસ્તત્ત્વાદિતિ ક્રમાત્ ।
શક્તિસદેશાન્તં ત્રિખણ્ડં કલ્પનં પુનઃ ॥
વિદ્યાશક્તિરિવ પ્રાન્તં માયા સા દેશશક્તિગમ્ ।
શબ્દચિન્તસદેશાન્તં લિઙ્ગપીઠેઽશ્મનિ ક્રમાત્ ॥
માયાતત્ત્વાન્તિકં વ્યાપ્તિ કુમ્ભસ્ય પ્રકીર્તિતાઃ ।
ત્રિખણ્ડાદ્વા પુનશ્ચિત્તકલામાયાવસાનકમ્ ॥
પુરુષસ્ય ત્રિખણ્ડાધ્વા શબ્દપુરુષાવધિ ।
દ્વારાપ્રાસાદચ્યૂલનાં વ્યાપ્તિલિઙ્ગવદીરિતા ॥
વિદ્યશાસનકે તત્ર ન્યસેત્તત્ર ત્રયં ક્રમાત્ ।
સ્વતત્ત્વાવધિકોપે માત્મવિદ્યાશિવાત્મકમ્ ॥
અષ્ટૌ વા પઞ્ચ વા સન્તુ મૂર્તિપા નિયમસ્ત્વયમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુકરા એવ લિઙ્ગે તત્ત્વક્રિયાધિપઃ ॥
ઇત્યુક્તોક્તમ્ । અયમેવ ક્રમઃ સર્વો દિષ્ટપ્રતિમાસ્વપિ ।
કિં તુ તત્ત્વત્રયન્યાસો જાનુકણ્ઠશિરોઽવધિ ।
દ્વારોદુમ્બરશાખાસુ વ્યાપ્તિસ્તુ તત્ર ખણ્ડકમ્ ॥
પ્. ૨૫૧)
જઙ્ઘાગલકચૂડાન્તં પ્રાસાદેઽપિ વિચિન્તયેત્ ।
ગૌર્યાદીનાં પ્રતિષ્ઠાર્ઘ્યાં પીઠે શક્તિં ક્રિયાત્મિકામ્ ॥
વિન્યસેદ્વિગ્રહે જ્ઞાનીં શેષં પીઠવદાચરેત્ ।
મુખલિઙ્ગપ્રતિષ્ઠાયાં વિધાનમભિધીયતે ॥
મધ્યે સદાશિવં તત્ત્વં ઈશ્વરં પ્રાચિ વિન્યસેત્ ।
આગ્નેયે વિન્યસેદ્વિદ્યાં માયાં યામ્યેઽથ નૈ-ઋતે ॥
કાલે યં નિયતિમાપ્યે વૈ વાયૌ રઙ્ગામુદન્તરમ્ ।
પ્રધાનમીશદિગ્ભાગે સ્વાશાસુ બ્રહ્મપઞ્ચકમ્ ॥
ત્રિતત્વકલ્પના પ્રાગ્વત્ કિં તુ વૃત્તે સદાશિવમ્ ।
વિન્યસેદધિતાન્ પ્રાગ્વત્ મૂર્તિત્વરાનપિ ।
અથૈતાનિ તત્ત્વાનિ પૃથિવ્યાદિ પ્રતિમાસ્વપિ । મૂર્તિમૂર્તીશ્વરાદીનાં
વ્યાપ્તિં બીજં ચ નામ ચ ।
જ્ઞાત્વાનુરૂપં સર્વત્ર ન્યાસં કુર્યાદ્યથાસ્થિતમ્ ।
અપ્તત્ત્વે સંસ્થિતા પૃથ્વી અવાદિસ્વસ્વગોચરે ॥
શબ્દતન્માત્રમૂર્ધ્નિ દ્વૌ સોમસૂર્યૌ વ્યવસ્થિતૌ ।
તયોરૂર્ધ્વે ચ ધર્માખ્યો ગન્ધે શર્વોવ્યવસ્થિતિઃ ॥
રૂપસ્થઃ પશુભૂશ્ચૈવ ઉગ્રોઽહઙ્કારગોચરે ।
રસસ્તત્રૈવ બોદ્ધવ્યો રસતન્માત્રગોચરઃ ॥
ઈશ્વરસ્પર્શતન્માત્રે મહાદેવો મનસ્થિતિઃ ।
ભીમશ્ચ શબ્દતન્માત્રે મૂર્તીશાનાં વ્યવસ્થિતિઃ ॥
પ્. ૨૫૧)
વિદ્યેશ્વરાશ્ચ વિજ્ઞેયા વિદ્યાતત્ત્વે વ્યવસ્થિતાઃ ।
ક્ષ્માદિ પ્રમવધૌ બ્રહ્મમાદિમાયાન્તગોચ્યતે ॥
ક્ષ્માદિવિદ્યાન્તગોરુદ્રઃ ક્ષ્માદિબિન્દ્વન્ત ઈશ્વરઃ ।
સાંખ્ય ક્ષ્માદિનાદાન્તં શક્તિક્ષ્માદિ પરાવધિ ॥
અન્યેષામપિ તત્રૈવ વ્યાપ્તિરાલોચનીયા ।
વ્યક્તે ચ બાણરત્નાદ્યાવિતિ વ્યક્તિલિઙ્ગવિષયે બાણલિઙ્ગવિષયે તુ
લિઙ્ગમૂર્તૌ ચણ્ડં સંપૂજ્ય તતઃ પ્રાણપથા ગૃહીત્વા ચ
ચણ્ડપ્રતિષ્ઠા પરં ન કર્તવ્યમિતિ ભાવઃ ન તુ
ચણ્ડેશ્વરપ્રતિષ્ઠાનિષેધઃ । તસ્માચ્છિષ્યાસ્તદગ્રે સંસ્થાપ્ય
સમચ્છ્રાવયેદિતિ સમયશ્રાવણસ્ય ચણ્ડેશ્વરસંનિધૌ
કર્તવ્યત્વશ્રુતોસ્થણ્ડિલા અવ્યક્તે બાણરત્નાદાવિત્યત્રાદિશબ્દેન
સ્વયંભૂતસિદ્ધલિઙ્ગાદયો વિવક્ષિતાઃ । તદુક્તં
શ્રીમત્સોમશમ્ભુપદ્ધત્યાં -
બાણલિઙ્ગે ચલે રોહે સિદ્ધલિઙ્ગે ભુવિ ।
પ્રતિમાસુ ચ સર્વાસુ ન ચણ્ડોઽધિકૃતો ભવેત્ ।
અદ્વૈતભાવનાયુક્તે સંધિલેશવિધાવપિ ॥
એવં સંસ્થાપ્ય ચણ્ડેશં ચણ્ડદોષનિવૃત્તયે । ઇતિ ।
પ્રતિમાલિઙ્ગવેદિનામિત્યાદિના પ્રતિષ્ઠાયા ભોગસાધકત્વં
બુભુક્ષૂણામેવ મુમુક્ષૂણામભિસંધાનેન
પ્. ૨૫૩)
દીક્ષોત્તરકાલકર્તવ્યેતિ કરચ્છેદદ્વારેણ મોક્ષસ્યાપિ સાધિકા ।
જીર્ણાદિદોષદુષ્ટસ્ય લિઙ્ગસ્યોદ્ધાર ઉચ્યતે । ઇત્યાદિનોચ્યમાનસ્ય
લિઙ્ગોદ્ધારસ્ય માનુષં લિઙ્ગં મુખ્યતો વિષયઃ । ન તુ
સ્વયંભૂતદૈવાર્ષાણિ વિષયાઃ । તદુક્તં -
અસુરૈર્મુનિભિર્દૈવૈઃ તત્ત્વવિદ્ભિઃ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
જીર્ણં વાપ્યતિભગ્નં વા વિધિનાપિ ન ચાલયેત્ ॥
ઇતિ પ્રતિષ્ઠાવિધિઃ ।
શ્રીનટેશ્વરેણ ગુરુણા વક્ત્રાદિના શમ્ભુના શ્રીમચ્છઙ્કરસૂનુના
વિરચિતા ટીકા સમાપ્તા ॥
શ્રીમચ્છ્રીમૃગેન્દ્રરાજપદ્ધતિરિતિ પ્રાપ્તપ્રથાયાઃ કૃતોરાધ્યસ્ય
દીયપાશવિપિનચ્છેદે કુઠારાત્મનઃ ॥
ઇતિ મૃગેન્દ્રપદ્ધતિટીકા સમાપ્તા ॥
સ્રોતઃ