મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.19

વિશિષ્ટાંશસધર્મત્વમ્ ઉપમાનેષુ ગૃહ્યતે ।
કો ભેદસ્ સર્વસાદૃશ્યે તૂપમાનોપમેયયોઃ ॥

દૃષ્ટાન્તબુદ્ધાદ્ એકાત્મજ્ઞાનશાસ્ત્રાર્થવેદનાત્ ।
મહાવાક્યાર્થસંવિત્ત્યા શાન્તિર્ નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે ॥

તસ્માદ્ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તવિકલ્પોલ્લસિતૈર્ અલમ્ ।
યયા કયાચિદ્ યુક્ત્યાશુ મહાવાક્યાર્થમ્ આશ્રયેત્ ॥

શાન્તિશ્ શ્રેયઃ પરં વિદ્ધિ તત્પ્રાપ્તૌ યત્નવાન્ ભવેત્ ।
ભોક્તવ્ય ઓદનઃ પ્રાપ્તઃ કિં તત્સિદ્ધિવિકલ્પિતૈઃ ॥

અકારણં કારણિભિર્ બોધાર્થમ્ ઉપમીયતે ।
ઉપમાનૈસ્ તૂપમેયસદૃશૈર્ એકદેશતઃ ॥

સ્થાતવ્યં નેહ ભોગેષુ વિવેકવિકલાત્મના ।
ઉપલોદરસઞ્જાતપરિપીનાન્ધભેકવત્ ॥

દૃષ્ટાન્તૈર્ યુક્તિભિર્ યત્નાદ્ વાઞ્છિતં ત્યજતેતરત્ ।
વિચારણવતા ભાવ્યં શાન્તિશાસ્ત્રાર્થશાલિના ॥

શાસ્ત્રોપશમસૌજન્યપ્રજ્ઞાતજ્જ્ઞસમાગમૈઃ ।
અન્તરાન્તરસમ્પન્નધર્મ્યાર્થોપાર્જનક્રિયઃ ॥

તાવદ્ વિચારયેત્ પ્રાજ્ઞો યાવદ્ વિશ્રાન્તિમ્ આત્મનિ ।
સમ્પ્રયાત્ય્ અપુનર્નાશાં શાન્તિં તુર્યપદાભિધામ્ ॥

તુર્યવિશ્રાન્તિયુક્તસ્ય પ્રતીર્ણસ્ય ભવાર્ણવાત્ ।
જીવતો ઽજીવતશ્ ચૈવ ગૃહસ્થસ્યાથ વા યતેઃ ॥

ન કૃતેનાકૃતેનાર્થો ન શ્રુતિસ્મૃતિવિભ્રમૈઃ ।
નિર્મન્દર ઇવામ્ભોધિસ્ સ તિષ્ઠતિ યથાસ્થિતમ્ ॥

એકાંશેનોપમાનાનામ્ ઉપમેયસધર્મતા ।
બોદ્ધવ્યા બોધ્યબોધાય ન સ્થેયં ચોદ્યચઞ્ચુના ॥

યયા કયાચિદ્ યુક્ત્યાશુ બોદ્ધવ્યં બોધ્યમ્ એવ તે ।
મુક્તયે તન્ ન પશ્યન્તિ વ્યાકુલાશ્ ચોદ્યચઞ્ચવઃ ॥

હૃદયે સંવિદાકાશે વિશ્રાન્તે ઽનુભવાત્મનિ ।
વસ્તુન્ય્ અનર્થં યઃ પ્રષ્ટા ચોદ્યચઞ્ચુસ્ સ ઉચ્યતે ॥

અભિમાનવિકલ્પાંશૈર્ અજ્ઞો જ્ઞપ્તિં વિકલ્પયન્ ।
બોધં મલિનયત્ય્ અન્તર્ મુખં સર્પ ઇવામલમ્ ॥

સર્વપ્રમાણસત્તાનાં પદમ્ અબ્ધિર્ અપામ્ ઇવ ।
પ્રમાણમ્ એકમ્ એવેહ પ્રત્યક્ષં રામ તચ્ છૃણુ ॥

સર્વાર્થસારમ્ અધ્યક્ષં વેદનં વિદુર્ ઉત્તમાઃ ।
નૂનં તત્ પ્રતિ યત્ સિદ્ધં પ્રત્યક્ષં તદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

અનુભૂતેર્ વેદનસ્ય પ્રતિપત્તેર્ યથાસ્થિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ નામેહ કૃતં જીવસ્ સ એવ ચ ॥

સ એવ સંવિત્ સ પુનર્ અહન્તાપ્રત્યયાત્મકઃ ।
સ યયોદેતિ સંવિત્ત્યા સા પદાર્થ ઇતિ સ્મૃતા ॥

સ સઙ્કલ્પવિકલ્પાદ્યૈઃ કૃતનાનાક્રમો ભ્રમૈઃ ।
જગત્તયા સ્ફુરત્ય્ અમ્બુ તરઙ્ગાદિતયા યથા ॥

પ્રાગ્ અકારણમ્ એવાશુ સર્ગાદૌ સર્ગલીલયા ।
સ્ફુરિત્વા કારણીભૂતં પ્રત્યક્ષં સ્વયમ્ આત્મનિ ॥

કારણત્વં વિચારો ઽસ્ય જીવસ્યાસદ્ અપિ સ્થિતમ્ ।
સદ્ ઇવાસ્યાં જગદ્રૂપસમ્પત્તૌ વ્યક્તિમ્ આગતમ્ ॥

સ્વયમ્ એવ વિચારસ્ તુ સનઞર્થં સ્વકં વપુઃ ।
નાશયિત્વા કરોત્ય્ આશુ પ્રત્યક્ષં પરમં પદમ્ ॥

વિચારયન્ વિચારો ઽપિ નાત્માનમ્ અધિગચ્છતિ ।
યદા તદા નિરુલ્લેખં પરમ્ એવાવશિષ્યતે ॥

મનસ્ય્ અનીહિતે શાન્તે તૈર્ બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મભિઃ ।
નેહ કૈશ્ચિત્ કૃતૈર્ અર્થો નાકૃતૈર્ અપ્ય્ અભાવનાત્ ॥

મનસ્ય્ અનીહિતે શાન્તે ન પ્રવર્તન્ત એવ તે ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ કર્માદાવ્ અસઞ્ચારિતયન્ત્રવત્ ॥

મનોયન્ત્રસ્ય ચલને કારણં વેદનં વિદુઃ ।
પ્રાણાલી દારુમેષસ્ય રજ્જુર્ અન્તર્ગતા યથા ॥

રૂપાલોકમનસ્કારપદાર્થાદ્યાકુલં જગત્ ।
વિદ્યતે વેદનસ્યાન્તર્ વાતે ઽન્તસ્ સ્પન્દનં યથા ॥

સર્વાત્મવેદનં શુદ્ધં યથોદેતિ તદાત્મકમ્ ।
ભાતિ પ્રસૃતદિક્કાલબાહ્યાન્તારૂપદેહકમ્ ॥

દ્રષ્ટૈવ દૃશ્યતાભાસં સ્વં રૂપં ધારયન્ સ્થિતઃ ।
સ્વં યથા તત્ર યદ્ રૂપં પ્રવિભાતિ તથૈવ તત્ ॥

સર્વમ્ આત્મા યથા તત્ર સઙ્કલ્પત્વમ્ ઇવાગતઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ આશુ તથા તત્ર તદ્રૂપ ઇવ રાજતે ॥

સર્વાત્મકતયા દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યત્વમ્ ઇવ યુજ્યતે ।
દ્રષ્ટૃત્વં દ્રષ્ટ્રસદ્ભાવે દૃશ્યસ્ય ત્વ્ અસ્તિ નાસતઃ ॥

અકારણકમ્ એવાતો બ્રહ્મકલ્પમ્ ઇદં સ્થિતમ્ ।
પ્રત્યક્ષમ્ એવ નિર્માતૃ તસ્યાંશાસ્ ત્વ્ અનુપાધયઃ ॥

સ્વયત્નમાત્રેતરરૂપકો યસ્ તદ્દૈવશબ્દાર્થમ્ અપાસ્ય દૂરે ।
શૂરેણ સાધો પદમ્ ઉત્તમં તત્ સ્વપૌરુષેણૈવ હિ લભ્યતે ઽન્તઃ ॥

વિચારયાચાર્યપરમ્પરાણાં મતેન સત્યેન સિતેન તાવત્ ।
યાવદ્ વિશુદ્ધાં સ્વયમ્ એવ બુદ્ધામ્ અનન્તરૂપાં પરતામ્ ઉપૈષિ ॥