મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.10

અતઃ પૌરુષમ્ આશ્રિત્ય શ્રેયસે નિત્યબાન્ધવમ્ ।
એકાગ્રં કુરુ ચિત્તં ત્વં શૃણુ ચેદં વચો મમ ॥

અવાન્તરાભિપાતીનિ સ્વારૂઢાનિ મનોરથમ્ ।
પૌરુષેણેન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ સંયમ્ય સમતાં નય ॥

ઇહામુત્ર ચ સિદ્ધ્યર્થં પુરુષાર્થફલપ્રદામ્ ।
મોક્ષોપાયમયીં વક્ષ્યે સંહિતાં સારસમ્મિતામ્ ॥

અપુનર્ગ્રહણાયાન્તસ્ ત્યક્ત્વા સંસારવાસનામ્ ।
સમ્પૂર્ણૌ શમસન્તોષાવ્ આદાયોદારયા ધિયા ॥

સપૂર્વાપરવાક્યાર્થવિચારવિષયાદૃતમ્ ।
મનસ્ સમરસં કૃત્વા સાનુસન્ધાનમ્ આત્મનિ ॥

સુખદુઃખક્ષયકરં મહાનન્દૈકસાધનમ્ ।
મોક્ષોપાયમ્ ઇતો રામ વક્ષ્યમાણં ઇમં શૃણુ ॥

ઇમાં મોક્ષકથાં શ્રુત્વા સહ સર્વૈર્ વિવેકિભિઃ ।
પદં યાસ્યસિ નિર્દુઃખં નાશો યત્ર ન વિદ્યતે ॥

ઇદમ્ ઉક્તં પુરાકલ્પે બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
સર્વદુઃખક્ષયકરં પરમાશ્વાસનં ધિયઃ ॥

કેનોક્તં કારણેનેદં બ્રહ્મન્ પૂર્વં સ્વયમ્ભુવા ।
કથં ચ ભવતા પ્રાપ્તમ્ એતત્ કથય મે પ્રભો ॥

અસ્ત્ય્ અનન્તવિલાસાત્મા સર્વગસ્ સર્વસંશ્રયઃ ।
ચિદાકાશો ઽવિનાશાત્મા પ્રદીપસ્ સર્વવસ્તુષુ ॥

સ્પન્દાસ્પન્દસમાકારાત્ તતો વિષ્ણુર્ અજાયત ।
સ્પન્દમાનરસાપૂરાત્ તરઙ્ગસ્ સાગરાદ્ ઇવ ॥

સુમેરુકર્ણિકાત્ તસ્ય દિગ્દલાદ્ ધૃદયામ્બુજાત્ ।
તારકાકેસરવતઃ પરમેષ્ઠી વ્યજાયત ॥

વેદવેદાર્થદેવેશમુનિમણ્ડલમાલિતમ્ ।
સો ઽસૃજત્ સકલં સર્ગં વિકલ્પૌઘં યથા મનઃ ॥

જમ્બુદ્વીપસ્ય કોણે ઽસ્મિન્ વર્ષે ભારતનામનિ ।
સ સસર્જ જનં પુત્રૈર્ આધિવ્યાધિપરિપ્લુતમ્ ॥

ભાવાભાવવિષણ્ણાર્થમ્ ઉત્પાતધ્વંસતત્પરમ્ ।
સર્ગે ઽસ્મિન્ ભૂતજાતીનામ્ આપ્યાયનકરં પરમ્ ॥

જનસ્ય તસ્ય દુઃખં સ દૃષ્ટ્વા સકલલોકકૃત્ ।
જગામ કરુણામ્ ઈશઃ પુત્રદુઃખાદ્ યથા પિતા ॥

ક એતેષાં હતાશાનાં દુઃખસ્યાન્તો હતાયુષામ્ ।
સ્યાદ્ ઇતિ ક્ષણમ્ એકાગ્રશ્ ચિન્તયામ્ આસ ભૂતપઃ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ સસર્જ પુનર્ ઈશ્વરઃ ।
તપો ધર્મં ચ દાનં ચ સત્યં તીર્થાનિ ચૈવ હ ॥

એતત્ સૃષ્ટ્વા પુનર્ દેવશ્ ચિન્તયામ્ આસ ભૂતકૃત્ ।
પુંસાં નાનેન સર્વસ્ય દુઃખસ્યાન્ત ઇતિ સ્વયમ્ ॥

નિર્વાણં નામ પરમં સુખં યેન પુનર્ જનઃ ।
ન જાયતે ન મ્રિયતે તજ્ જ્ઞાનાદ્ એવ લભ્યતે ॥

સંસારોત્તરણે જન્તોર્ ઉપાયો જ્ઞાનમ્ એવ હિ ।
તપો દાનં તથા તીર્થમ્ અણૂપાયઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

તત્ તાવદ્ દુઃખમોક્ષાર્થં જનસ્યાસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રત્યગ્રં તરણોપાયમ્ આશુ પ્રકટયામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ બ્રહ્મા કમલસંસ્થિતઃ ।
મનસા પરિસઙ્કલ્પ્ય મામ્ ઉત્પાદિતવાન્ ઇમમ્ ॥

કુતો ઽપ્ય્ ઉત્પન્ન એવાશુ તતો ઽહં સમુપસ્થિતઃ ।
પિતુસ્ તસ્ય પુરશ્ શીઘ્રમ્ ઊર્મેર્ ઊર્મિર્ ઇવાનઘ ॥

કમણ્ડલુધરો નાથસ્ સકમણ્ડલુના મયા ।
સાક્ષમાલસ્ સાક્ષમાલં સ પ્રણમ્યાભિવાદિતઃ ॥

એહિ પુત્રેતિ મામ્ ઉક્ત્વા સ સ્વાબ્જસ્યોત્તરે દલે ।
શુક્લે ઽભ્ર ઇવ શીતાંશું યોજયામ્ આસ પાણિના ॥

મૃગકૃત્તિપરીધાનો મૃગકૃત્તિનિજામ્બરમ્ ।
મામ્ ઉવાચ પિતા બ્રહ્મા સ હંસસ્ સારસં યથા ॥

મુહૂર્તમાત્રં તે પુત્ર ચેતો વાનરચઞ્ચલમ્ ।
અજ્ઞાનમ્ અભ્યાવિશતુ શશશ્ શશધરં યથા ॥

ઇતિ તેનાશુ શપ્તસ્ સન્ વિચારસમનન્તરમ્ ।
અહં વિસ્મૃતવાન્ સર્વં સ્વરૂપમ્ અમલં દ્વિજઃ ॥

અથાહં દીનતાં યાતસ્ સ્થિતસ્ સમ્બુદ્ધયા ધિયા ।
દુઃખશોકાભિસન્તપ્તો જાતો જન ઇવાધમઃ ॥

કષ્ટં સંસારનામાયં દોષઃ કથમ્ ઇવાગતઃ ।
ઇતિ ચિન્તિતવાન્ અન્તસ્ તૂષ્ણીમ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ ॥

અથાભ્યધાત્ સ માં તાતઃ પુત્ર કિં દુઃખવાન્ અસિ ।
દુઃખોપઘાતં માં પૃચ્છ સુખી નિત્યં ભવિષ્યસિ ॥

તતઃ પૃષ્ટસ્ સ ભગવાન્ મયા સકલલોકકૃત્ ।
હૈમપદ્મદલસ્થેન સંસારવ્યાધિભેષજમ્ ॥

કથં નામ મહદ્ દુઃખમ્ અયં સંસાર આગતઃ ।
કથં ચ ક્ષીયતે જન્તોર્ ઇતિ પૃષ્ટેન તેન મે ॥

તજ્ જ્ઞાનં સુબહુ પ્રોક્તં યજ્ જ્ઞાત્વા પાવનં પરમ્ ।
અહં પિતુર્ અપિ પ્રાયઃ કિલાધિક ઇવ સ્થિતઃ ॥

તતો વિદિતવેદ્યં માં નિજપ્રકૃતિમ્ આસ્થિતમ્ ।
સ ઉવાચ જગત્કર્તા વક્તા સકલકારણમ્ ॥

શાપેનાજ્ઞપદં નીત્વા પૃચ્છકસ્ ત્વં મયા કૃતઃ ।
પુત્રાસ્ય જ્ઞાનસારસ્ય સમસ્તજનસિદ્ધયે ॥

ઇદાનીં શાન્તશાપસ્ ત્વં પરં બોધમ્ ઉપાગતઃ ।
સંસ્થિતો ઽહમ્ ઇવૈકાત્મા કનકં કનકાદ્ ઇવ ॥

ગચ્છેદાનીં મહીપીઠે જમ્બુદ્વીપાન્તરસ્થિતમ્ ।
સાધો ભારતવર્ષં ત્વં લોકાનુગ્રહહેતુના ॥

તત્ર ક્રિયાકાણ્ડપરાસ્ ત્વયા પુત્ર મહાધિયઃ ।
ઉપદેશ્યાઃ ક્રિયાકાણ્ડક્રમેણ ક્રમશાલિનઃ ॥

વિરક્તચિત્તાશ્ ચ તથા મહાપ્રજ્ઞા વિરાગિણઃ ।
ઉપદેશ્યાસ્ ત્વયા સાધો જ્ઞાનેનાનન્દદાયિના ॥

ઇતિ તેન નિયુક્તો ઽહં પિત્રા કમલયોનિના ।
ઇહ રાઘવ તિષ્ઠામિ યાવદ્ ભૂતપરમ્પરા ॥

કર્તવ્યમ્ અસ્તિ મમ નેહ હિ કિઞ્ચિદ્ એવ સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિમના ભુવિ સંસ્થિતો ઽસ્મિ ।
સંશાન્તયા સતતસુપ્તધિયેવ વૃત્ત્યા કાર્યં કરોમિ ન ચ કિઞ્ચિદ્ અહં કરોમિ ॥