માર્કંડેય પુરાણ · અધ્યાય 83

ઇતિ શ્રીમાર્કણ્ડેયમહાપુરાણે સાવર્ણિકે મન્વન્તરે દેવીમાહાત્મ્યે મહિષાસુરસૈન્યવધો નામ દ્વ્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ
ત્ર્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ- 83
ઋષિરુવાચ
નિહન્યમાનં તત્સૈન્યમવલાક્ય મહાસુરઃ ।
સેનાનીશ્ચિક્ષુરઃ કોપાદ્યયૌ યોદ્ધુમથામ્બિકામ્

સ દેવીં શરવર્ષેણ વવર્ષ સમરે ઽસુરઃ ।
યથા મેરુગિરેઃ શૃઙ્ગં તોયવર્ષેણ તોયદઃ

તસ્ય ચ્છિત્ત્વા તતો દેવી લીલયૈવ શરોત્કરાન્ ।
જઘાન તુરગાન્ બાણૈર્યન્તારં ચૈવ વાજિનામ્

ચિચ્છેદ ચ ધનુઃ સદ્યો ધ્વજં ચાતિસમુચ્છ્રિતમ્ ।
વિવ્યાધ ચૈવ ગાત્રેષુ ચ્છિન્નધન્વાનમાશુગૈઃ

સ ચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ।
અભ્યધાવત તાં દેવીં ખડ્ગ-ચર્મધરો ઽસુરઃ

સિંહમાહત્ય ખડ્ગેન તીક્ષ્ણધારેણ મૂર્ધનિ ।
આજઘાન ભુજે સવ્યે દેવીમપ્યતિવેગવાન્

તસ્યાઃ ખડ્ગો ભુજં પ્રાપ્ય પફાલ નૃપનન્દન ।
તતો જગ્રાહ શૂલં સ કોપાદરુણલોચનઃ

ચિક્ષેપ ચ તતસ્તત્તુ ભદ્રકાલ્યાં મહાસુરઃ ।
જાજ્વલ્યમાનં તેજોભી રવિબિમ્બમિવામ્બરાત્

દૃષ્ટ્વા તદાપતચ્છૂલં દેવી શૂલમમુઞ્ચત ।
તચ્છૂલં શતધા તેન નીતં સ ચ મહાસુરઃ

હતે તસ્મિન્ મહાવીર્યે મહિષસ્ય ચમૂપતૌ ।
આજગામ ગજારૂઢશ્ચામરસ્ત્રિદશાર્દનઃ

સો ઽપિ શક્તિં મુમોચાથ દેવ્યાસ્તામમ્બિકા દ્રુતમ્ ।
હુઙ્કારાભિહતાં ભૂમૌ પાતયામાસ નિષ્પ્રભામ્

ભગ્નાં શક્તિં નિપતિતાં દૃષ્ટ્વા ક્રોધસમન્વિતઃ ।
ચિક્ષેપ ચામરઃ શૂલં બાણૈસ્તદપિ સાચ્છિનત્

તતઃ સિંહઃ સમુત્પત્ય ગજકુમ્ભાન્તરે સ્થિતઃ ।
બાહુયુદ્ધેન યુયુધે તેનોચ્ચૈસ્ત્રિદશારિણા

યુધાયમાનો તતસ્તૌ તુ તસ્માન્નાગાન્મહીં ગતૌ ।
યુયુધાતે ઽતિસંરબ્ધૌ પ્રહારૈરતિદારુણૈઃ

તતો વેગાત્ખમુત્પત્ય નિપત્ય ચ મૃગારિણા ।
કરપ્રહારેણ શિરશ્ચામરસ્ય પૃથક્કૃતમ્

ઉદગ્રશ્ચ રણે દેવ્યા શિલાવૃક્ષાદિભિર્હતઃ ।
દન્તમુષ્ટિતલૈશ્ચૈવ કરાલશ્ચ નિપાતિતઃ

દેવી ક્રુદ્ધા ગદાપાતૈશ્ચૂર્ણયામાસ ચોદ્ધતમ્ ।
વાષ્કલં ભિન્દિપાલેન બાણૈસ્તામ્રં તથાન્ધકમ્

ઉગ્રાસ્યમુગ્રવીર્યઞ્ચ તથૈવ ચ મહાહનુમ્ ।
ત્રિનેત્રા ચ ત્રિશૂલેન જઘાન પરમેશ્વરી

બિડાલસ્યાસિના કાયાત્ પાતયામાસ વૈ શિરઃ ।
દુર્ધરં દુર્મુખં ચોભૌ શરૈર્નિન્યે યમક્ષયમ્ ।
કાલં ચ કાલદણ્ડેન કાલરાત્રિરપાતયત્

અગ્રદર્શનમત્યુગ્રૈઃ ખડ્ગપાતૈરતાડયત્ ।
અસિનૈવાસિલોમાનમચ્છિદત્ સા રણોત્સવે ।
ગણૈઃ સિંહેન દેવ્યા ચ જયક્ષ્વેડાકૃતોત્સવૈઃ

એવં સંક્ષીયમાણે તુ સ્વસૈન્યે મહિષાસુરઃ ।
માહિષેણ સ્વરૂપેણ ત્રાસયામાસ તાન્ ગણાન્

કાંશ્ચિત્તુણ્ડપ્રિહારેણ ખુરક્ષેપૈસ્તથાપરાન્ ।
લાઙ્ગૂલતાડિતાંશ્ચાન્યાન્ શૃઙ્ગાભ્યાઞ્ચ વિદારિતાન્

વેગેન કાંશ્ચિદપરાન્ નાદેન ભ્રમણેન ચ ।
નિશ્વાસપવનેનાન્યાન્ પાતયામાસ ભૂતલે

નિપાત્ય પ્રમથાનીકમભ્યધાવત સો ઽસુરઃ ।
સિંહં હન્તું મહાદેવ્યાઃ કોપં ચક્રે તતો ઽમ્બિકા

સો ઽપિ કોપાન્મહાવીર્યઃ ખુરક્ષુણ્ણમહીતલઃ ।
શૃઙ્ગાભ્યાં પર્વતાનુચ્ચૈશ્ચિક્ષેપ ચ નનાદ ચ

વેગભ્રમણવિક્ષુણ્ણા મહી તસ્ય વ્યશીર્યત ।
લાઙ્ગૂલેનાહતશ્ચાબ્ધિઃ પ્લાવયામાસ સર્વતઃ

ધુતશૃઙ્ગવિભિન્નાશ્ચ ખણ્ડં ખણ્ડં યયુર્ઘના ।
શ્વાસાનિલાસ્તાઃ શતશો નિપેતુર્નભસો ઽચલાઃ

ઇતિ ક્રોધસમાધ્માતમાપતાન્તં મહાસુરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા સા ચણ્ડિકા કોપં તદ્વધાય તદાકરોત્

સા ક્ષિપ્ત્વા તસ્ય વૈ પાશં તં બબન્ધ મહાસુરમ્ ।
તત્યાજ માહિષં રૂપં સો ઽપિ બદ્ધો મહામૃધે

તતઃ સિંહો ઽભવત્ સદ્યો યાવત્તસ્યામ્બિકા શિરઃ ।
છિનત્તિ તાવત્પુરુષઃ ખડ્ગપાણિરદૃશ્યત

તત એવાશુ પુરુષં દેવી ચિચ્છેદ સાયકૈઃ ।
તં ખડ્ગચર્મણા સાર્ધં તતઃ સો ઽભૂન્મહાગજઃ

કરેણ ચ મહાસિંહં તં ચકર્ષ જગર્જ ચ ।
કર્ષતસ્તુ કરં દેવી ખડ્ગેન નિરકૃન્તત

તતો મહાસુરો ભૂયો માહિષં વપુરાસ્થિતઃ ।
તથૈવ ક્ષોભયામાસ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

તતઃ ક્રુદ્ધા જગન્માતા ચણ્ડિકા પાનમુત્તમમ્ ।
પપૌ પુનઃ પુનશ્ચૈવ જહાસારુણલોચના

નનર્દ ચાસુરઃ સો ઽપિ બલવીર્યમદોદ્ધતઃ ।
વિષાણાબ્યાઞ્ચ ચિક્ષેપ ચણ્ડિકાં પ્રતિ ભૂધરાન્

સા ચ તાન્ પ્રહિતાંસ્તેન ચૂર્ણયન્તી શરોત્કરૈઃ ।
ઉવાચ તં મદોદ્ધૂતમુખરાગાકુલાક્ષરમ્

દેવ્યુવાચ
ગર્જ ગર્જ ક્ષણં મૂઢ મધુ યાવત્પિબામ્યહમ્ ।
મયા ત્વયિ હતે ઽત્રૈવ ગર્જિષ્યન્ત્યાશુ દેવતાઃ

ઋષિરુવાચ
એવમુક્ત્વા સમુત્પત્ય સારૂઢા તં મહાસુરમ્ ।
પાદેનાક્રમ્ય કણ્ઠે ચ શૂલેનૈનમતાડયત્

તતઃ સો ઽપિ પદાક્રાન્તસ્તયા નિજમુખાત્તતઃ ।
અર્ધનિષ્ક્રાન્ત એવાસીદ્ દેવ્યા વીર્યેણ સંવૃતઃ

અર્ધનિષ્ક્રાન્ત એવાસૌ યુધ્યમાનો મહાસુરઃ ।
તયા મહાસિના દેવ્યા શિરશ્છિત્ત્વા નિપાતિતઃ

એવં સ મહિષો નામ સસૈન્યઃ સસુહૃદ્ગણઃ ।
ત્રૈલોક્યં મોહયિત્વા તુ તયા દેવ્યા વિનાશિતઃ

ત્રૈલોક્યસ્થૈસ્તદા ભૂતૈર્મહિષે વિનિપાતિતે ।
જયેત્યુક્તં તતઃ સર્વૈઃ સદેવાસુરમાનવૈઃ

તતો હાહાકૃતં સર્વં દૈત્યસૈન્યં નનાશ તત્ ।
પ્રહર્ષઞ્ચ પરં જગ્મુઃ સકલા દેવતાગણાઃ

તુષ્ટુવુસ્તાં સુરા દેવીં સહ દિવ્યૈર્મહર્ષિભિઃ ।
જગુર્ગન્ધર્વપતયો નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ