મન્ત્રકૌમુદી · અધ્યાય 1

મન્ત્રકૌમુદી
મિથિલાવિદ્યાપિઠગ્રન્થમાલા
પ્રાચિનાચાર્યગ્રન્થાવલી
અષ્ટમં પુષ્પમ્
મન્ત્રકૌમુદી
મહામહોપાધ્યાયદેવનાથઠાકુરતર્કપઞ્ચાનનકૃતા
શ્રીરમાનાથ શર્મણા સમ્પાદિતા
ડા૦ જનાર્દનમિશ્રેણ
પ્રસ્તાવનાસૂચ્યાદિભિઃ સંસ્કૃતા
પ્રકાશિતા ચ
શક ૧૮૮૨ સમ્. ૨૦૧૬ આડ્ ૧૯૬૦
॥ ઓં નમ ઇષ્ટદેવતાયૈ ॥
ઓઙ્કારે મિલિતશ્રુતેર્મૃગદૃશાં માનાવદાને રણ-
ત્પઞ્ચેષોર્નિશિતઃ શરો નિધુવનક્રીડાતરોરઙ્કુરઃ ।
આતોદ્યધ્વનનં મનોભવમનોરાજ્યાભિષેકશ્રિયઃ સ્વાન્તે
શાતમુરીકરિષ્યતિ ચિરાત્કંસારિવંશીરવઃ

અધરનિહિતવંશીનાદપીયૂષસારૈ- ર્વ્રજયુવતિજનાનાં
મોહયન્માનસાનિ । હૃદયકમલમધ્યે યોગિભિર્ભાવનીયો હરતુ
દુરિતજાતં દેવકીનન્દનો નઃ

યોઽભૂત્પુરા રવિકરઃ સકલાગમજ્ઞ- સ્તસ્યાત્મજો બુધિકરોઽસ્ય
ચ કેશવસ્તુ [ક્: કેશવોઽપિ] । તસ્યાત્મજઃ
સકલતન્ત્રસરોજભાસ્વાન્ [ક્: સૂર્યઃ] ગોવિન્દ એષ ભુવને
વિદિતશ્ચકાસ્તિ

મીમાંસામવતાર્ય યઃ સદસતામદ્ધા વિવેકે ગુરુ- ર્યો
વેદાન્તવિચારચારુચરિતે સિદ્ધાન્તવાચસ્પતિઃ । આચાર્યોઽપિ [ક્:
ઉદયન આચાર્ય ઇતિ] વિચાર્યતે યદવધિર્નૈયાયિકો વા ન વા
ગોવિન્દોઽયમખણ્ડમણ્ડલયશશ્ચન્દ્રઓ જગત્પ્રાપ્તવાન્

યો ગોવિન્દ ઇતિ ત્રિલોકવિદિતો યદ્વાચિ માધ્વીરસો યદ્ગાત્રે
સુરસિન્ધુરેવ કરયોઃ કે વા ન કલ્પદ્રુમાઃ ।
તત્સિદ્ધાન્તસરોરુહાન્તરલસન્માધ્વીકધારારસો-
ન્મુગ્ધસ્વાન્તમધુવ્રતો વિજયતે સત્તર્કપઞ્ચાનનઃ

શ્રીગોવિન્દતનૂદ્ભવેન સકલં તસ્માદધીત્યાગમં સિદ્ધાન્તં
સરહસ્યમસ્ય બહુશો વિજ્ઞાય યત્નાદરાત્ । વિસ્તારેષુ
સમર્થતાવિરહિણાં સિદ્ધ્યર્થિનાં પ્રીતયે મન્ત્રાણામયમત્ર
સાધનવિધિઃ સંક્ષેપઃ કથ્યતે

ગોવિન્દપઞ્ચમસુતો વિદિતો જગત્યા- મત્યાદરેણ
વિદિતાખિલતન્ત્રસારઃ । તર્કાટવીસરણિસંભ્રમસાહસિક્ય-
પઞ્ચાનનો વિજયતે ભુવિ દેવનાથઃ

વાગ્દેવનાથવિદુષસ્તનુતે સ્વભાવા- દાનન્દમેવ પથિ વા વિપથે
સરન્તી । આસ્વાદિતે મૃદુતરે શયને વને વા બિમ્બાધરે મૃગદૃશો
વદ કો વિશેષઃ

ધ્યાનં પૂજનયન્ત્રં પૂજાવરણાનિ દેવતાપીઠમ્ ।
વિન્યાસાદિવિશેષાન્ યો વેદ સ કૌમુદીં વેદ

સમ્પ્રદાયવિરોધેન સિદ્ધમપ્યુજ્ઝિતં મયા । સમ્પ્રદાયાનુરોધેન
નિર્માણમપિ કથ્યતે

અથાગમે ન પ્રમાણ્યં વિસંવાદિનિ સર્વતઃ ।
પઞ્ચરાત્રાપ્રમાણત્વબોધકાદ્ ભટ્ટવાર્તિકાત્

વેદાન્તવચનેનાપિ તત્રાપ્રામાણ્યનિશ્ચયાત્ । ન ચ વેદ વિરુદ્ધેષુ
સ્યાદપ્રામાણ્યબોધકમ્

પઞ્ચરાત્રેષ્વિદં વાચ્યં સંકોચે માનહાનિતઃ ।
શિષ્ટાચારોઽપિ નૈવાત્ર પ્રમાણં પરિદૃશ્યતે

તસ્ય ગડ્ડુલિકાસ્રોતોન્યાયેનૈવોપપત્તિતઃ । તસ્માદનવધેયત્વં
કિં કિમર્થં નિરૂપ્યતે

ઉચ્યતે સ્મૃતિવેદાદેરેવં સ્યાદપ્રમાણતા । નિયામકસ્ય વિરહાત્
ક્વચિત્સંવાદશૂન્યતા

તુલ્યૈવ બીજવૈગુણ્યાત્ શિષ્ટાચારો નિરન્વયઃ । ભવતૈવ
કૃતઃ કિં ચ વચનાદપિ સિદ્ધ્યતિ

તત્પ્રામાણ્યં તથાહ્યુક્તં વારાહે પઞ્ચલક્ષણે । અલાભે
વેદમન્ત્રાણાં પઞ્ચરાત્રોદિતોવિધિઃ

સ્ત્રીશૂદ્રયોર્ન તચ્છ્રોત્ર પદવીમપિ યાસ્યતિ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશાં ચૈવ પઞ્ચરાત્રં વિધીયતે

શૂદ્રાદીનાં ન તચ્છ્રોત્રપદવીમપિ યાસ્યતિ । ઉક્તં
બ્રહ્મપુરાણેઽપિ ચરિતે પૌરુષોત્તમે

પઞ્ચરાત્રવિધાનેન સંપૂજ્ય મધુસૂદનમ્ ।
વેદાન્તવાક્યવિષયાસ્તસ્માદ્વેદ વિરોધિનઃ

પ્. ૪) આગમાઃ સ્યુસ્તદન્યોઽત્ર વિધિરેષ નિરૂપ્યતે । વામં
પાશુપતાચારાસ્તથા વૈ પાઞ્ચરાત્રકાઃ

ભવિષ્યન્તિ કલૌ તસ્મિન્ બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયા રતાઃ । વામં
પાશુપતં સોમં લક્ષ્મણઞ્ચૈવ ચૌરવમ્

અસભ્યમેતત્ કથિતં વેદબાહ્યં તથૈવ તત્ । યદ્પ્યેવં
પુરાણેષુ નિન્દાર્થં તત્પરં ચ તત્

અત એવ પુરાણેષુ નોક્તં પાશુપતાદિકમ્ । પ્રોક્તાનિ
પઞ્ચરાત્રાણિ સપ્તરાત્રાણિ વૈ મયા

વ્યસ્તાનિ મુનિભિર્લોકે પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા । હયશીર્ષં
તન્ત્રમાદ્યં તન્ત્રન્ત્રૈલોક્યમોહનમ્

ભૈરવં પૌષ્કરં તન્ત્રં પ્રાહ્લાદં ગાર્ગ્યગોતમમ્ ।
નારદીયં ચ માણ્ડવ્યં શાણ્ડિલ્યં રૈણુકં તથા

સત્યોક્તં શૌનકં તન્ત્રં વાસિષ્ઠં જ્ઞાનસાગરમ્ ।
સ્વાયમ્ભુવં કાપિલં ચ તાર્ક્ષ્યં નારાયણાત્મકમ્

આત્રેયં નારસિંહાખ્યમાનન્દાખ્યં તથારુણમ્ । બૌધાયનં
તથાષ્ટાર્ણમિત્યુક્તસ્તસ્ય વિસ્તરઃ

આદૌ મન્ત્રસ્ય જિજ્ઞાસા પ્રકારઃ કથ્યતે મયા । સિદ્ધાદિકં
બુધો મન્ત્રં સદ્ગુરોરુપદેશયેત્

તથા નક્ષત્રરાશીભ્યામનુકૂલં ધનાદિકમ્ ।
કટપોત્થેયવર્ગોત્થૈઃ પિણ્ડાન્તૈરઙ્કમક્ષરૈઃ

વિદ્યાત્ ઙિ નિ પુનઃ શૂન્યં તથોક્તં કેવલે સ્વરે । પ્રાપ
લોભાત્પટુઃ પ્રાયઃ રુદ્રઃસ્યાત્ર રુરુઃ કરમ્

લોકલોપપટુઃ પ્રાયઃ ખલૌઘા ભેષુ ભેદિતાઃ । વર્ણાઃ
ક્રમાત્ સ્વરાન્મૌતુ રેવત્યં સગતૌ તદા

સ્વજન્મરાશિનક્ષત્રાદ્ ગણયેત્ સાધકઃ ક્રમાત્ । જન્મ સંપદ્
વિપત્ ક્ષેમ પ્રત્યરિઃ સાધકો વધઃ

મિત્રં પરમમિત્રં ચ જન્માદીનિ પુનઃ પુનઃ । [નનુ
નામાદ્યવર્ણસ્ય રાશિનક્ષત્રશોધનમ્

કથં ન સ્યાદ્યથા મન્ત્રે] ([ ] કોષ્ઠાન્તરિતઃ પાઠઃ) ઉચ્યતે
યેન જન્મનઃ । ગૃહ્યેતે [ક્: પુસ્તકે નાસ્તિ; શોધ્યતે] રાશિનક્ષત્રે
તયોઃ પ્રાધાન્યમેતયોઃ

જ્યોતિઃ શાસ્ત્રે તથાચોક્તં નવ તારાઃ સ્વજન્મભાત્ । [જ્યોતિઃ
શાસ્ત્રેષુ સર્વત્ર કિંચોક્તં દીપિકાકૃતા । નાનાહ્વય
જન્મભેષુ ગુણસંકલને મનોઃ

નચૈતદપિ ના (મૈકં) નાનાનક્ષત્રરા(શિ)કમ્ । તથાત્વે
જન્મપદગા નિર્મૂલા લક્ષણા ભવેત્

નિરૂઢા લક્ષણા ચૈષા યા ચાત્રાવશ્યકીષ્યતે । ન
ચોભયવિચારાર્થં વાક્યમેતદ્ભવિષ્યતિ

પ્. ૬) તથાપિ જન્મનક્ષત્રવિચારસ્તાવદિષ્યતે । ભવતાપિ
તથાચેદં નામ્નો ગ્રાહ્યં કથં ભવેત્

વસ્તુત (સ્તુ) પદં (ચેદં) પૃથગેવાન્વિતં ભવેત્ । અતઃ
સિદ્ધાદ્યપેક્ષાપિ નાસ્ત્યત્રેત્યવગમ્યતે

અત એવ ન સિદ્ધ્યાદિશુદ્ધિરત્રેતિ તાન્ત્રિકાઃ] (ક્: વિચિન્તયેત્) । ઇતિ
ચેતઃ સમાધાય વિલોકયતુ યુક્તિમાન્

પ્રકટં જન્મભં યસ્ય તસ્ય જન્મર્ક્ષતો ભવેત્ । પ્રણષ્ટં
જન્મભં યસ્ય તસ્ય નામર્ક્ષમૂહયેત્

વિપદ્વધઃ પ્રત્યરિશ્ચ પરિત્યાજ્યા મનીષિભિઃ । અન્યત્ર
ત્વન્યથા પ્રોક્તં માન્ત્રિકૈર્મન્ત્રવેદિભિઃ

રસાષ્ટનવમા ભદ્રા વેદયુગ્મગતા અપિ । ઇતરાણિ ન ભદ્રાણિ
જ્ઞાતવ્યં મન્ત્રકોવિદૈઃ

બાણં ગૌરં ખુરં શોણં શમિ શોભેતિ રાશિષુ । ક્રમેણ
યોજિતા વર્ણાઃ કન્યાયાં શાદયઃ સ્થિતાઃ

કેચિદત્રાન્યથા પ્રાહુઃ (વર્ણઃ) પરપદં ગતઃ ।
ચતુર્ભિર્યાદિભિઃ સાર્ધં ક્ષકારો મીનગસ્ત્વિતિ

રાશયઃ સ્યુઃ પરિત્યાજ્યા વસુવેદદિવાકરાઃ । એવં હિ
શારદાદૌ યઃ પાઠં પઠતિ તાન્ત્રિકઃ

નિગદ્યતે મયા સોઽપિ રાશિતત્ત્વવિચારકઃ । લગ્નો ધન
ભ્રાતૃબન્ધુ પુત્રશત્રુકલત્રકાઃ

મરણં ધર્મકર્માયત્યયા દ્વાદશ રાશયઃ ।
પૂર્વપાઠસ્યાવિરુદ્ધમત્ર પાઠં પઠત્વસૌ [ક્: વિચિન્તયેત્]

[યદિ વોભૌ પરિત્યાજ્યૌ રાશી સાધકસત્તમૈઃ । નનુ
તત્રાવિરુદ્ધોઽસ્ય પાઠઃ કિન્નહિ પઠ્યતે

કર્તુમસ્યાન્યથા શક્યં મૂલવાક્યે ન શક્યતે । અત્ર
વ્યત્યયમાત્રં સ્યાત્ પદયોસ્તુ પદાન્તરમ્

કલ્પનીયં ભવેત્તત્રેત્યેવં વાલ્લાધવાદ્ (બાન્ધવાદ્) ભવેત્ ।]
([ ] કોષ્ઠાન્તર્ગતઃ પાઠઃ (ક્) પુસ્તકે નાસ્તિ ।) લગ્નો રોગપ્રદો
નિત્યં ધનં ધનવિવૃદ્ધિદમ્

પ્. ૭) ભ્રાતરિ ભ્રાતૃવૃદ્ધિં ચ શત્રૌ શત્રુવિવર્ધનઃ । પુત્રે
પુત્ર વિવૃદ્ધિઃસ્યાદ્ બન્ધૌ બાન્ધવવત્પ્રિયમ્

ક્રમોઽયં ભૈરવે તન્ત્રે તમપ્યેવં સમર્થયેત્ । ચન્દ્રે વહ્નૌ
તથા રુદ્રે ગ્રહે નેત્રે યુગે રવૌ

દિક્ષુ ષષ્ઠેષ્ટમે ચન્દ્રકલાસુ શ્રુતિસોમકે । ભૌતિકે વલિગેહે
ચ શરચન્દ્રે ત્રયોદશે

વિકારસંખ્યકોષ્ઠેષુ વર્ણાંલ્લિપિગતા&લ્લિખેત્ । ક્રમેણાનેન
મતિમાન્ વિદ્યાત્ સિદ્ધાદિકં તતઃ

કૃત્વા ચતુશ્ચતુઃકોષ્ઠં સ્વનામાદ્યર્ણકોષ્ઠકાત્ ।
મન્ત્રાદ્યર્ણચતુઃકોષ્ઠપર્યન્તં ગણયેદ્ બુધઃ

સિદ્ધસાધ્યસુસિદ્ધારિક્રમેણૈવ પ્રદક્ષિણમ્ । સિદ્ધઃ સિધ્યતિ
કાલેન સાધ્યસ્તુ જપહોમતઃ

સુસિદ્ધો ગ્રહમાત્રેણ રિપૂર્મૂલાનિ કૃન્તતિ । તત્રાપિ
ગણયેન્મન્ત્રી નામકોષ્ઠાનુસારતઃ

સિદ્ધસિદ્ધાદિભેદેન ફલમેષાં પ્રચક્ષતે । સિદ્ધસિદ્ધો
યથોક્તેન દ્વિગુણાત્ સિદ્ધસાધ્યકઃ

સિદ્ધસુસિદ્ધોઽર્ધજપાત્ સિદ્ધારિર્હન્તિ ગોત્રજાન્ [ક્: બાન્ધવાન્] ।
દ્વિગુણાત્ સાધ્યસિદ્ધસ્તુ સાધ્યસાધ્યો નિરર્થકઃ

ત્રિગુણાત્ [ક્: ત્રિઘ્નાત્] સાધ્યસુસિદ્ધસ્તુ સાધ્યારિર્હન્તિ
બાન્ધવાન્ । સુસિદ્ધસિદ્ધોઽર્ધજપાત્ તત્સાધ્યત્રિગુણાજ્જપાત્

ગ્રહણાત્તત્સુસિદ્ધસ્તુ તચ્ચત્રુર્જાતિહા સ્મૃતઃ । અરિસિદ્ધઃ સુતં
હન્યાદરિસાધ્યસ્તુ કન્યકામ્ ॥ પત્નીમરિસુસિદ્ધસ્તુ શત્રુ શત્રુ
રથાત્મહા

તારાશુદ્ધિર્વૈષ્ણવાનાં કોષ્ઠશુદ્ધિઃ શિવે ભવેત્ । ત્રૈપુરે
રાશિશુદ્ધિઃસ્યાદ વારાહીતન્ત્રમબ્રવીત્

ધનાદિકં વિદિત્વા તુ મૌ સિદ્ધાદિકેઽપિ ચ । પ્રવર્તિતવ્યં
ધીમદ્ભિર્વૈફલ્યં યદતોઽન્યથા

દક્ષોત્તરાયતં કુર્યાત્ સૂત્રપઞ્ચકમુત્તમમ્ । પ્રાક્
પ્રત્યગાયતાશ્ચૈવં ભાનુરેખાઃ પ્રકલ્પયેત્

દ્વી દ્વૌ સ્વરૌ લિખેદ્ વિદ્વાન્ પઞ્ચકોષ્ઠે તથાપરાન્ ।
ષટ્સ્વેકમેકમાલિખ્ય કાદિહાન્તં તતોઽક્ષરમ્

એકૈકમેકાદશસુ ત્રિકેષુ મતિર્માલ્લિખેત્ ।
દિગ્ભૂગિરિશ્રુતિગજરામર્ષિષ્વબ્ધિષટત્રિકૈઃ

ગુણયેત્ સાધકસ્યાર્ણાન્ સ્વરવ્યઞ્જનભેદિતાન્ ।
ઇન્દ્રનક્ષત્રનયનરવિપઞ્ચદશતુર્ભિઃ

શ્રુત્યગ્ન્યાયુધનાગેન્દ્રનવભિશ્ચ તથા મનોઃ ।
નામાર્ણકોષ્ઠાઙ્કમથો આદ્યાન્તનિહિતં ક્રમાત્

હન્યાત્કોષ્ઠગુણેનૈવ પઞ્ચમં પઞ્ચભિર્યથા । એવં
પર્યવસન્નાસ્તે ગુણકાઙ્કાઃ સમાસતઃ

રુરુમીનનરોદ્યાનભાવકાઃ સાધકાક્ષરે । મન્ત્રવર્ણેષુ
તત્તત્તુ નગભૂભાનુનિમ્નગાઃ

નામાજ્ઝલાદકચવાદ્ ગજભક્તાદિકં બુધઃ ।
જ્ઞાત્વોભયોર્-ઋણં વિદ્યાત્ અધિકં શેષમઙ્કવિત્

ઉ(ભ)ક્તં ચ વસુભિર્ભાગમાહરેદુભયોરપિ । બાહુલ્યં યત્ર
દૃશ્યેત સોઽધમર્ણઃ પ્રકીર્તિતઃ [ક્: સમીરિતઃ]

પ્. ૯) ધાર્યતે યસ્ય યૈર્મન્ત્રૈર્ગૃહ્નીયાત્તાન્ મનૂન્ સ વૈ ।
તદ્ભાવે સમધનં ધનિકં ન કદાચન

અથવાન્યપ્રકારેણ કુર્વીત ઋણશોધનમ્ । નિજનામાદિમં
વર્ણમાદાય પરમં તુ [ક્: પરતસ્તુ] યે

મન્ત્રાદ્યક્ષરપર્યન્તં ગણનીયાસ્તુ સર્વશઃ ।
સપ્તભિર્ગુણનીયાસ્તુ હરણીયાસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ

શેષીભવતિ યા સંખ્યા ઋણં તાવદુદાહૃતમ્ ।
મન્ત્રસ્યાદિમમાદાય વર્ણમન્યે પરે તુ યે

નિજનામાદિવર્ણાન્તા ગણનીયાશ્ચ તે બુધૈઃ । યાવતી તાવતી
સંખ્યા ગુણનીયાસ્ત્રિભિસ્તતઃ

સપ્તભિર્હરણીયા ચ શેષં તદ્ધનમુચ્યતે ।
કુલાકુલપરીક્ષાયાં પ્રકારઃ કથ્યતેઽધુના

વાય્વગ્નિ ભૂજલાકાશાઃ પઞ્ચાશલ્લિપયઃ ક્રમાત્ ।
પઞ્ચહ્રસ્વાઃ પઞ્ચદીર્ઘા બિન્દ્વન્તાઃ સન્ધિસમ્ભવાઃ

પઞ્ચશઃ કાદયઃ ષક્ષલસહાન્તાઃ સમીરિતાઃ ।
સાધકસ્યાક્ષરં પૂર્વં મન્ત્રસ્યાપિ યદક્ષરમ્

યદ્યેકભૂતદૈવત્યં જાનીયાત્ સકુલં ચ તત્ । પાર્થિવે
વારુણં મિત્રમાગ્નેયમપિ મારુતમ્

પાર્થિવાપ્યક્ષરાણાં ચ શત્રુત્વે મારુતં મતમ્ ।
આગ્નેયસ્યામ્ભસં શત્રુર્નભસસ્તૈજસં તથા

એષામપિતુ સર્વેષામરિબોધિ તુ નાભસમ્ । પરસ્પરવિરુદ્ધાનાં ન
કુર્યાન્મેલનં બુધઃ

હસ્તસ્વાતી શ્રુતિમૃગપુષ્યમૈત્રાશ્વરેવતી । પુનર્વસુર્જગુરિતિ
ભાનિ દૈવાનિ માન્ત્રિકાઃ

પૂર્વોત્તરાત્રયં ચાર્દ્રા ભરણી રોહિણી તથા ।
મર્ત્યાહ્વયગણઃ પ્રોક્તો ભાન્યેતાનિ વિશારદૈઃ

પ્. ૧૦) ચિત્રાશ્લેષે મૂલમઘે ધનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠિકે તથા ।
વરુણઃ કૃત્તિકેન્દ્રાગ્ની રક્ષોગણ ઉદાહૃતઃ

એકયોરુત્તમાપ્રીતિર્દૈવપુંસોસ્તુ મધ્યમા । દેવૈર્મત્યૈરપિ મહદ્
રક્ષસાં વૈરમુચ્યતે

એવં બુદ્ધા બુધો મન્ત્રં વિધિનાત્મનિ યોજયેત્ ।
માતૃકાવર્ણભેદેભ્યઃ સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રજજ્ઞિરે

મન્ત્રવિદ્યાવિભાગેન દ્વિવિધા મન્ત્ર જાતયઃ । મન્ત્રાઃ
પુંદેવતામન્ત્રાઃ વિદ્યાઃ સ્ત્રીદેવતા મતાઃ

સ્ત્રીપુંનપુસકાત્માનો મન્ત્રાસ્તે ત્રિવિધા મતાઃ । સ્વાહાન્તાઃ
સ્ત્રીસ્વરૂપાશ્ચ નમોઽન્તાશ્ચ નપુંસકાઃ

હૂ&ફડન્તાશ્ચ યે મન્ત્રાઃ પુમાંસસ્તે પ્રકીર્તિતાઃ । શસ્તાસ્તે
ત્રિવિધા મન્ત્રા વશ્યશાન્ત્યભિચારિકે

સુપ્તિપ્રબોધકાલાદિ મન્ત્રાણામભિધીયતે । અગ્નીષોમાત્મકા
મન્ત્રા વિજ્ઞેયાઃ ક્રૂરસૌમ્યયોઃ

કર્મણોર્વહ્નિતારાન્ત્યવિયત્પ્રાયાઃ સમીરિતાઃ । આગ્નેયામનવઃ
સૌમ્યા ભૂયિષ્ઠેન્દ્વમૃતાક્ષરાઃ

આગ્નેયાઃ સમ્પ્રબુધ્યન્તે પ્રાણે ચરતિ દક્ષિણે । ભાગેઽન્યસ્મિન્
સ્થિતે પ્રાણે સૌમ્યા બોધં પ્રયાન્તિ ચ

નાડીદ્વયગતે પ્રાણે સર્વે બોધં પ્રયાન્તિ તે । પ્રયચ્છન્તિ
ફલં સર્વે પ્રબુદ્ધા મન્ત્રિણાં સદા

સમ્પુટીકૃત્ય મન્ત્રેણ લાન્તાન્ વર્ણાન્ સવિન્દુકાન્ । પુનશ્ચ
સવિસર્ગાંસ્તાન્ ક્ષકારં કેવલં પઠેત્

એવં જપ્ત્વોપદિશ્યેત પ્રબુદ્ધઃ સર્વસિદ્ધિદઃ ।
નૃસિંહાર્કવરાહાણાં પ્રાસાદપ્રણવસ્ય ચ

સમ્પિણ્ડાક્ષરમન્ત્રસ્ય સિદ્ધાદીન્નૈવ શોધયેત્ । સ્વપ્નલબ્ધે
સ્ત્રિયા દત્તે માલામન્ત્રે તથૈવ ચ

પ્. ૧૧) વૈદિકેષુ ચ સર્વેષુ સિદ્ધાદીન્નૈવ શોધયેત્ । સિદ્ધે કૂટે
ત્રિબીજે ચ શક્તિરેકાક્ષરે મનૌ

ઇષ્ટે મન્ત્રેઽપિ નૈતેષાં શુદ્ધ્યપેક્ષેતિ કેચન ।
વિંશત્યર્ણાધિકા મન્ત્રા માલામન્ત્રા ઉદીરિતાઃ

દશાક્ષરાધિકા મન્ત્રાસ્તદધો બીજસંજ્ઞકાઃ ।
સાપિણ્ડાક્ષરમન્ત્રાશ્ચ શ્રી ચિન્તામણિકાદયઃ

વાધર્કે સિદ્ધિદા માલામન્ત્રા મન્ત્રાશ્ચ યૌવને ।
પઞ્ચાક્ષરાધિકા વાન્યે (બાલ્યે)સર્વદા સિદ્ધિદાઃ પરે

અથ મન્ત્રગ્રહે માસતિથિનક્ષત્રકાદિકાન્ । પ્રશસ્તાન્
સર્વતન્ત્રાણામનુરોધેન વચ્મ્યહમ્ [ક્: બ્રવીમ્યહમ્]

મન્ત્રારમ્ભો માસિ ચૈત્રે સર્વદુઃખફલપ્રદઃ । વૈશાખે
રત્નલાભઃ [ક્: નાશઃ] સ્યાત્ જ્યેષ્ઠે ચ મરણં ધ્રુવમ્

આષાઢે બન્ધુલાભઃ સ્યાચ્છ્રાવણે ચ શુભોદયઃ । પ્રજાનાશો
ભાદ્રપદે સર્વતઃ સુખમાશ્વિને

કાર્તિકે જ્ઞાનવૃદ્ધિઃ સ્યાન્માર્ગશીર્ષે શુભોદયઃ । પૌષે ચ
જ્ઞાનહાનિઃ સ્યાન્માઘે મેધાવિવર્ધનમ્

ફાલ્ગુને સર્વસિદ્ધિઃ સ્યાન્મન્ત્રારમ્ભં તુ કારયેત્ । દ્વિતીયા
શુક્લપક્ષીયા પુત્રવૃદ્ધિકરી મતા

તૃતીયા મધ્યફલદા ચતુર્થી હાનિદા મતા । પઞ્ચમી સિદ્ધિદા
પ્રોક્તા ષષ્ઠી સર્વત્ર નિન્દિતા

સપ્તમ્યાં ધનલાભઃ સ્યાદષ્ટમ્યાં ગુરુનાશનમ્ । નવમી
ૠક્થનાશા ચ દશમી સુખશંસિની

એકાદશ્યાં ભવેલ્લાભો બલસ્ય વૃષભસ્ય ચ । દ્વાદશ્યાં
ગોસમૃદ્ધિઃ સ્યાત્ ત્રયોદશ્યાં શુભોદયઃ

શિષ્યનાશશ્ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસી ચ બુદ્ધિહા । અમાવાસ્યા
તુ બલહા પ્રતિપદ્બુદ્ધિનાશિની

શુક્લપક્ષસ્ય દશમી સપ્તમી ચ વિશેષતઃ । નિન્દ્યા સદૈવ
ષષ્ઠી સ્યાદિતિ શૈવાગમાન્તરે

કૃષ્ણપક્ષેઽશુભં વાપિ ન શુભંવાપિ દૃશ્યતે । શુક્લે
વાઞ્છિતસિદ્ધિસ્તુ રત્નલાભઃ શુભોદયઃ

પ્. ૧૩) શુક્લે વાપ્યથવા કૃષ્ણે મન્ત્રારમ્ભન્તુ કારયેત્ ।
સર્વકામાર્થમિતિ તુ પ્રોક્તં શ્રીમન્ત્રદર્પણે

કુજાકતનયૌ હિત્વા સર્વે વારાઃ શુભામતાઃ । ચિત્રા તથા
મૃગશિરો રોહિણી ચ દિવાકરઃ

ઉત્તરત્રિતયં મૈત્ર એષુ મન્ત્રગ્રહો મતઃ । શુભદં સુખદં
નિત્યં કન્યાદ્યં મીનકાવધિ

ઇતોઽન્યથા વદન્ત્યેકે તદપીહ નિરૂપ્યતે । તુરઙ્ગે
રઙ્ગસંપન્નઃ સુખભોજી ધનાશ્રયઃ

ભરણ્યાં મરણં શીઘ્રં ધનહાનિઃ પ્રજાક્ષયઃ ।
રોગશોકાકુલો નિત્યં કૃત્તિકાયાં સદા ભવેત્

રોહિણ્યાં રોહિણીસ્વામિ સદૃશો ભાગ્યમન્દિરમ્ । મૃગશીર્ષે
ભવેલ્લાભો નૃપતીષ્ટઃ સબાન્ધવઃ

આર્દ્રાયાં રાજપીડાસ્યાદર્થહાનિઃ પ્રજાયતે । પુનર્વસૌ
પ્રજાવૃદ્ધિઃ કાર્યારમ્ભે સદાસ્થિતિઃ

પુષ્યે પુષ્પાયુધઃ તુષ્ટઃ સુખભુક્કામિનીપ્રિયઃ ।
અશ્લેષાયાં તથા મન્ત્રી વિનાશં યાતિ નિત્યશઃ

મઘાયાં સુમહાભાગ્યઃ સદાપ્રાપ્તધનઃ સુખી ।
પૂર્વત્રયેઽપિ સંપૂર્ણવેદત્રિતયપારગઃ

ઉત્તરત્રિતયે દાન વેદવિદ્યા સમન્વિતઃ । હસ્તે ચૈવ સદા વૃદ્ધિઃ
વિદ્યાલાભસ્તથૈવ ચ

ચિત્રાયાં શોભનજ્ઞાનપ્રાપ્તિર્લોકપ્રિયઃ કૃતી । સ્વાતૌ
મૃત્યુવશં યાતિ બલહાનિસ્તથા ભવેત્

વિશાખાયાં ક્ષયં નિત્યં પ્રાપ્નોતિ વધબન્ધનમ્ ।
અનુરાધાગતે ચન્દ્રે ભાસ્કરાભઃ શુભઃ પ્રિયઃ

જ્યેષ્ઠાયાં જ્યેષ્ઠહાનિઃ સ્યાદર્થહાનિસ્તથૈવ ચ । મૂલે
મહામતિઃ પ્રાજ્ઞો બહુસન્તતિરેવ ચ

શ્રવણાયાં સદા દોનો ધનનાશસ્તથા ભવેત્ । ધનિષ્ઠાયાં
ધનાઢ્યસ્તુ યુવતીલાસકઃ કૃતીઃ

પ્. ૧૪) શતભિષજિ સત્યધનો ધનધ્યાન્યસમન્વિતઃ । રેવત્યાં
ચૈવ દીર્ઘાયુર્ધનધાન્યસમાશ્રયઃ

ભવતીહ નરઃ સત્યં મન્ત્રારમ્ભાદસંશયમ્ । આર્દ્રાયાં
કૃત્તિકાયાં ચ મન્ત્રારમ્ભઃ પ્રશસ્યતે

યદીશસ્ય કૃશાનોર્વા મન્ત્રારમ્ભો યથાક્રમમ્ । મેષે શુચાર્તો
ભવતિ વૃષે રોગસમન્વિતઃ

દીનો મિથુનલગ્ને સ્યાત્ કુલીરેઽપિ ચ તાદૃશઃ । સિંહે
કવિકુલારાતિઃ કન્યાયાં ફલભાગ્ભવેત્

સુખોપભોક્તા તૌલિનિ વૃશ્ચિકે નાશમાપ્નુયાત્ । ધનાઢ્યો ધનુષિ
શ્રેયાન્ મકરે નિર્ધનો ઘટે

ષટ્કર્માભિરતો મીને ધની વક્તા સદા ભવેત્ । એભિર્ગુણૈઃ
સુસંપન્ને દીક્ષામહનિ કારયેત્

વૈષ્ણવે વૈષ્ણવં શૈવે શૈવં શાક્તે તુ શાક્તકમ્ ।
મહાગુરૌ તુ સર્વજ્ઞે વિપરીતે ન યોજયેત્

સમ્પ્રદાયાનુરોધને વક્ષ્યે દીક્ષાં કલાવતીમ્ । સંક્ષેપાદપિ
સંક્ષેપાન્મન્ત્રિણાં હિતહેતવે

વિનાનયા ન લભ્યેત સર્વમન્ત્રફલં યતઃ ।
મનનાત્સર્વભૂતાનાં ત્રાણાત્ સંસારસાગરાત્

મન્ત્રરૂપો હ્યુભયતો મનનત્રાણકર્મણિ । મન્ત્રમાર્ગાનુસારેણ
સાક્ષાત્કૃત્વેષ્ટદેવતામ્

ગુરુરુદ્બોધયેચ્છિષ્યં તસ્માદ્દીક્ષેતિ સોચ્યતે । જ્ઞાનં દિવ્યં
યતો દદ્યાત્ કુર્યાત્પાપક્ષયં યતઃ

તસ્માદ્દીક્ષેતિ સંપ્રોક્તા દૈશિકૈસ્તન્ત્રકોવિદૈઃ । દદાતિ
જ્ઞાનસર્વસ્વં ક્ષિણોતિ પાપપઞ્જરમ્

તસ્માદ્દીક્ષેતિ સા પ્રોક્તા પાપચ્છેદકરી શુભા ।
બ્રાહ્મણાદિત્રયાણાં ચ સ્વકર્માધ્યયનાદિષુ

યથાધિકારો નાસ્તીહ સ્યાચ્ચોપનયનાદનુ । તથૈવાદીક્ષિતાનાં
ચ મન્ત્રયન્ત્રાર્ચનાદિષુ

પ્. ૧૫) નાધિકારોઽસ્ત્યતઃ કુર્યાદાત્માનં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્ ।
યદૃચ્છયા શ્રુતં મન્ત્રં છદ્મનાથ બલેન વા

પત્રેક્ષિતં ચ ગાથાવત્ પ્રજપ્તમપિ નિષ્ફલમ્ । તસ્માદાવશ્યકી
દીક્ષા તત્પ્રકારો નિગદ્યતે

એકભુક્તં ચ પૂર્વેદ્યુઃ કુરુતાં ગુરુશિષ્યકૌ ।
કૃતનિત્યક્રિયોઽન્યસ્મિન્ દિવસે ગુરુસત્તમઃ

ઉપચારૈર્યજેદ્ ભક્ત્યા દેયમન્ત્રસ્ય દેવતામ્ । તતઃ
શઙ્ખમુપાદાય તં પ્રક્ષાલ્ય ફડમ્બુના

હૃદા તત્ર લિખેદ્બીજં હૃલ્લેખાયાઃ સુસંયતઃ [ક્: વિધાનવિત્]
। મૂલેન મનુના દદ્યાજ્જલં ગન્ધાષ્ટકં હૃદા

ચન્દનાગુરુકર્પૂરચોરકુઙ્કુમરોચનાઃ । જટામાંસી કપિયુતા
શક્તેર્ગન્ધાષ્ટકં બિદુઃ

ચન્દનાગુરુહ્રીબેરકુષ્ઠકુઙ્કુમસૈચ્યકાઃ । જટામાંસીમુરમિતિ
વિષ્ણોર્ગન્ધાષ્ટકં મતમ્

ચન્દનાગુરુકર્પૂરતમાલજલકુઙ્કુમમ્ । કુશીતં
કુષ્ઠસંયુક્તં શૈવં ગન્ધાષ્ટકં મતમ્

કલાસ્તત્ર સમાવાહ્ય સ્થાપનીયાઃ કલાનિધેઃ ।
ષોડશસ્વરસંભૂતા અમ્ટાદ્યા વિધિક્રમાત્

તતઃ સંપૂજ્યવિધિવદસુસ્થાપનમાચરેત્ । તથા દ્વાદશ
ભાનોસ્તા વહ્નેર્દશકલાસ્તથા

કભાદ્યા વસુદાઃ સૌરા ષડન્તા દ્વાદશેરિતાઃ । આગ્નયા યા
દશકલા યાદ્યાદ્યાસ્તાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

એતાસાં પૂજનં પ્રાહુરેકદૈવ યથાક્રમાત્ । પ્રત્યેક પૂજને
તાસાં નામ્નઃ પૂર્વમનુક્રમાત્

વર્ણાન્ સબિન્દુકાન્ બીજભાવેન વિનિયોજયેત્ । એકદૈવ તુ પૂજાયાં
ભવેત્ સ્વરભવા ઇતિ

અમૃતાદય ઇત્યુક્ત્વા ષોડશેતિ પદં વદેત્ । તતશ્ચન્દ્રકલા
એભિઃ પદૈઃ પૂજાખિલૈઃ ક્રમાત્

પ્. ૧૬) એવમગ્રેઽપિ વિધિવદભિધાય પ્રપૂજયેત્ । એવં
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાદાવેષ એવ વિધિર્મતઃ

તતસ્ત્વકારસંભૂતા દશાવાહ્ય કલાબુધઃ । હંસશ્ચ
પ્રજપેન્મન્ત્રં સંપૂજ્ય સ્થાપયેદસૂન્

તથોકારસમુદ્ભૂતા દશાબાહ્ય કલા બુધઃ । એતદ્વિષ્ણુઃ
પઠેન્મન્ત્રં સંપૂજ્યસ્થાપયેદસૂન્

તતો મકાર સંભૂતા [ક્: સમુદ્ભૂતા] દશાવાહ્ય કલા બુધઃ ।
ત્ર્યમ્બકં પ્રજપેન્મન્ત્રં સંપૂજ્ય સ્થાપયેદસૂન્

તતઃ પઞ્ચ સમાવાહ્ય કલા બિન્દુસમુદ્ભવા ।
તત્સવિતુર્જપેન્મન્ત્રં સંપૂજ્ય સ્થાપયેદસૂન્

તતશ્ચ ષોડશાવાહ્ય કલાનાદસમુદ્ભવાઃ । વિષ્ણુર્યોનિં
પઠેન્મન્ત્રં સંપૂજ્ય સ્થાપયેદસૂન્

કાદિવર્ણાદિકાઃ પ્રોક્તા બિન્દુજાન્તાઃ કલાઃ ક્રમાત્ । નાદજાઃ
ક્રમતો જ્ઞેયાઃ ષોડશસ્વરપૂર્વિકાઃ

અમૃતા માનદા પૂષા તુષ્ટિઃ પુષ્ટીરતિર્ધૃતિઃ । શશિની
ચન્દ્રિકા કાન્તિર્જ્યોત્સ્ના શ્રીઃ પ્રીતિરઙ્ગદા

પૂર્ણા પૂર્ણામૃતા કામદાયિન્યશ્ચ યથા ક્રમાત્ ।
ષોડશેન્દુકલાઃ પ્રોક્તા ભાનુમણ્ડલગાઃ ક્રમાત્

તપિની તાપિની ધૂમ્રા મરીચિર્જ્વાલિની રુચિઃ । સુષુમ્ના ભોગદા
વિશ્વા બોધિની ધારિણી ક્ષમા

દ્વાદશૈતાઃ કલાઃ પ્રોક્તા વહ્નર્દશકલા પુનઃ ।
ધૂમ્રાર્ચિરૂષ્મા [ક્: રુક્મા] જ્વાલિનીજ્વાલિનીવિસ્ફુલિઙ્ગિની

સુશ્રીઃ સુરૂપા કપિલા હવ્યકવ્યવહે અપિ । તારસ્ય
પઞ્ચભેદેભ્યઃ પઞ્ચાશદ્વર્ણગાઃ કલાઃ

સૃષ્ટિર્-ઋદ્ધિઃ સ્મૃતિર્મેધા કાન્તિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિઃ સ્થિરા ।
સ્થિતિઃ સિદ્ધિરિતિ પ્રોક્તા દશાકારકલાઃ ક્રમાત્

જરા ચ પાલિની શાન્તિરૈશ્વરી રતિકામિકે । વરદા હ્લાદિની
પ્રીતિર્દીર્ઘા ચોકારજાઃ ક્રમાત્

પ્. ૧૭) તીક્ષ્ણા રૌદ્રી ભયા નિદ્રા તન્દ્રાક્ષુત્ક્રોધિની ક્રિયા ।
ઉત્કારી મૃત્યુરેતાઃ સ્યુર્મકારાત્મકલાઃ ક્રમાત્

બિન્દુજાઃ પઞ્ચ સંપ્રોક્તાઃ પીતાશ્વેતારુણાસિતાઃ । અનન્તા ચ
સ્વવર્ગસ્થા નાદજાશ્ચકલાઃ ક્રમાત્

નિવૃત્તિઃ સ પ્રતિષ્ઠા સ્યાદ્વિદ્યા શાન્તિરનન્તરમ્ । ઇન્ધિકા
દીપિકા ચૈવ રોચિકા મોચિકા પરા

સૂક્ષ્માસૂક્ષ્મામૃતા જ્ઞાનામૃતાચાપ્યાયિનો મતા । વ્યાપિની
વ્યોમરૂપાઃ સ્યુરનન્તાઃ સ્વરશક્તયઃ

ચન્દ્રાર્કાદિકલાનાં તુ ન્યાસાદીનામનન્તરમ્ । ત્ર્યમ્બકં ચૈવ
ગાયત્રીં જાતવેદો મનું તથા

ન્યસ્ત્વા સંપૂજ્ય વિધિવદેતાસાં સ્થાપયેદસૂન્ । ઇતિ
કેચિદ્વદન્ત્યત્રાપ્યુપદેશજડગ્રહાત્

પાશાઙ્કુશેન પુટિતાં શક્તિમાદૌ સમુદ્ધરેત્ । યકારાદિ
સકારાન્તાન્ બિન્દુભૂષિતમસ્તકાન્

તદન્ત ઉદ્ધરેત્પ્રાજ્ઞો વ્યોમસદ્યેન્દુસંયુતમ્ । તતો
હંસપરાત્માનૌ તતોઽમુષ્યપદં વદેત્

પ્રાણા ઇતિ વદેત્પશ્ચાદિહ પ્રાણાસ્તતઃ પરમ્ । અમુષ્ય જીવ
ઇહત (તુ) સ્થિતોઽમુષ્યપદં વદેત્

સર્વેન્દ્રિયાણ્યમુષ્યાન્તે વાઙ્મનશ્ચક્ષુરન્તતઃ ।
શ્રોત્રઘ્રાણપદે પ્રાણા ઇહાગત્ય સુખં ચિરમ્

તિષ્ઠન્ત્વગ્નિવધૂઃ પૂર્વં પ્રત્યમુષ્યપદં પુનઃ ।
પાશાદ્યાનિ પ્રયોજ્યૈવં પ્રાણમન્ત્રં સમુદ્ધરેત્

અમુષ્યેતિપદસ્થાને સાધ્યનામ સમુદ્ધરેત્ । ત્રિર્જપેત્ સ્પર્શનં
કૃત્વા સકૃદેવાથવા જપેત્

સર્વતન્ત્રાનુસારેણ પ્રોક્તોઽસુસ્થાપને વિધિઃ । અથવાનેન
મન્ત્રેણ મન્ત્રી સંસ્થાપયેદસૂન્

અમુષ્યપમુદદ્ધૃત્ય પ્રાણા ઇહ વદેત્તતઃ । પ્રાણા અપિ તથા
જીવ ઇહ સ્થિત ઇતીરયેત્

પ્. ૧૮) તથા સર્વેન્દ્રિયાણીતિ તદ્વદ્વાઙ્મનસી અપિ । તતઃ
પ્રાણા ઇહાયાન્તુ સ્વાહાન્તો મનુરીરિતઃ

સાધ્યનામાદિકં તુલ્ય [ક્: પ્રપઞ્ચસારકથિતમ્] મન્યત્સર્વં
પુરોક્તવત્ । બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાઃ પ્રોક્તા મુનયશ્છન્દ ઈરિતમ્

ઋગ્યજુઃ સામ ચૈતન્યરૂપાશક્તિસ્તુ દેવતા । પ્રાણાત્મિકા
કવર્ગેણ વિયત્પૂર્વૈર્હૃદીરિતમ્

શિરશ્ચવર્ગશબ્દાદ્યૈષ્ટવર્ગાદ્યૈશ્ચ ધીન્દ્રિયૈઃ ।
શિખાકર્મેન્દ્રિયૈસ્તદ્વત્તવર્ગાદ્યૈસ્તનુચ્છદમ્

વચનાદ્યૈઃ પવર્ગાદ્યૈર્વિલોચનમુદીરિતમ્ ।
બુદ્ધ્યાદ્યૈર્યાદિસંયુક્તૈરસ્ત્રમસ્ય પ્રકીર્તિતમ્

આત્મનેન્તાઃ સમાખ્યાતા અઙ્ગમન્ત્રાઃ સજાતયઃ ।
પ્રણવોઽગ્નિવધૂર્બીજં શક્તિરુક્તા મનિષિભિઃ

રક્તાબ્ધિપોતે રક્તાબ્જે સ્થિતાં પાશાઙ્કુશૌ ધનુઃ । ઇક્ષુજં
બાણશૂલે ચ કપાલં દધતીં કરૈઃ

રક્તાં ત્રિનેત્રાં પ્રભજેદ્ દેવીં દૈન્યાર્તિનાશિનીમ્ ।
પ્રતિલોમેન સંજપ્ય મૂલમન્ત્રં તતઃ સુધીઃ

સ્વકીયહૃદયાન્મૂલમન્ત્રતેજો યથાવિધિ । શઙ્ખે સમાવાહ્ય
વરૈરુપચારૈઃ પ્રપૂજયેત્

કલશસ્થાપનાપક્ષે સર્વતોભદ્રમણ્ડલમ્ । સંપૂજ્ય
શાલિધાન્યાદિ યથાવત્તત્ર વિન્યસેત્

આધાર શક્તિમારભ્ય પીઠમન્ત્રાન્તમર્ચયેત્ । હેમાદિરચિતં
કુમ્ભમસ્ત્રાબ્ભિઃ ક્ષાલિતાન્તરમ્

તન્તુભિસ્ત્રિગુણૈર્વીતં ગન્ધ પુષ્પાદિપૂજિતમ્ ।
દૂર્વાક્ષતાન્વિતં મન્ત્રી નવરત્નોદરં શુભમ્

ઓ&કારમુચ્ચર&સ્તત્ર સ્થાપયેત્ પૂરયેત્તતઃ ।
ક્ષીરદ્રુમકષાયેણ પલાશત્વગ્ભવેન વા

તીર્થોદકેન શુદ્ધેન ગવાં દુગ્ધેન વા ગુરુઃ । વિલોમમાતૃકાં
જપ્ત્વા મૂલમન્ત્રં તથૈવ ચ

તતઃ પ્રોક્તવિધાનેન શઙ્ખં સંસ્કૃત્ય તજ્જજલમ્ । કુમ્ભે
નિક્ષિપ્ય ચૂતાદ્યૈઃ પિધાય સફલાક્ષતમ્

શરાબં તન્મુખે ન્યસ્ય સુરદ્રુમફલાત્મકમ્ । તતો ગુરુર્નિર્મલેન
ક્ષૌમયુગ્મેન વેષ્ટયેત્

કુમ્ભવક્ત્રે યજેત્તત્ર યથાવત્સ્વેષ્ટ દેવતામ્ । આસનાદ્યૈઃ
ષોડશભિર્વિશેષોઽયમુદીરિતઃ

મુક્તામાણિક્યવૈદૂર્યગોમેદા વજ્રવિદ્રુમૌ । પદ્મરાગં મરકતં
નીલં ચ નવરત્નકમ્

કનકં કુલિશં નીલં પદ્મરાગં સમૌક્તિકમ્ । એતાનિ
પઞ્ચરત્નાનિ યદ્વા કુમ્ભે વિનિઃક્ષિપેત્

અથ શિષ્યો ગુરું ધ્યાન્યધનગોવસનાદિભિઃ । સંતોષ્ય
બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ તનું તસ્મૈ સમર્પયેત્

તતઃ સંનિહિતં શિષ્યં દિવ્યદૃષ્ટ્યા વિલોકયેત્ । તચ્ચૈતન્યં
સ્વહૃદયમાનયેદ્ગુરુસત્તમઃ

તતોનિવૃત્તિમાજાનુ વિન્યસ્યાનાભિજાનુનોઃ । પ્રતિષ્ઠાં
કણ્ઠિકાં યાવન્નાભેર્વિદ્યાં પ્રવિન્યસેત્

કણ્ઠાલ્લલાટપર્યન્તં શાન્તિં તસ્માચ્છિરોવધિ ।
શાન્ત્યતીતાં પ્રવિન્યસ્ય વ્યુત્ક્રમેણ ચ બોધયેત્

આત્મસ્થિતં તચ્ચૈતન્યં પુનઃ શિષ્યે નિયોજયેત્ । તસ્ય શિષ્યસ્ય
શિરસિ દત્ત્વા દૂર્વાક્ષતં ગુરુઃ

માતૃકાં મૂલમન્ત્રસ્ય વ્યુત્ક્રમાન્મનસા જપન્ । અભિષિઞ્ચેત્
પ્રિયં શિષ્યં તુષ્ટો દેશિકસત્તમઃ

તતઃ શિષ્યઃ સમુત્થાય વાસસી પરિધાય ચ । આચમ્ય
વ્યસ્તહસ્તાભ્યાં પાદૌ સંગૃહ્ય દૈશિકૌ

અલઙ્કૃતશરીરોઽસૌ તિષ્ઠેદ્દક્ષિણતો ગુરોઃ ।
ભૂતશુદ્ધિકલાન્યાસૌ તતઃ શિષ્યે સમાચરેત્

મન્ત્રન્યાસં તતઃ કુર્યાત્તત્ત્વન્યાસાદિમાદરાત્ । આત્મનો
દેવતાં શિષ્યે સંક્રાન્તાં પરિચિન્તયેત્

પ્. ૨૦) પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પાદ્યૈસ્તતઃ પ્રથમતો ગુરુઃ । શિષ્યહસ્તે
જલન્દત્ત્વૈષામુકો મન્ત્ર આવયોઃ

સમાનફલકોઽસ્ત્વિત્થં વદેચ્છિષ્યોઽપ્યથાસ્ત્વિતિ ।
દેવતાગુરુમન્ત્રાણામૈક્યં સંભાવ્ય દણ્ડવત્

પ્રણમેચ્ચ ગુરું શિષ્યો ગન્ધપુષ્પાદિભિર્યજેત્ । કારુણ્યનિલયે
દેવિ સર્વસંપત્તિસંશ્રયે

શરણ્યે વત્સલે માતઃ કૃપામસ્મિન્ શિશૌ કુરુ । આણવપ્રમુખૈઃ
પાશૈઃ પાશિતસ્ય સુરેશ્વરિ

દીનસ્યાસ્ય દયાસારે કુરુ કારુણ્યમીશ્વરિ ।
ઐહિકામુષ્મિકૈર્ભાગ્યૈરભિસંવર્દ્ધ્યતામસૌ

પ્રાઞ્જલિઃ પ્રાર્થયેદાર્યે નિત્યમત્ર સ્થિરા ભવ । અથ
ઋષ્યાદિસંયુક્તં મન્ત્રં શ્રવસિ દક્ષિણે

બ્રૂયાન્ત્રિસ્રો ગુરુસ્તસ્મૈ દદ્યાચ્છિષ્યોઽથ દક્ષિણામ્ । તદુક્તં
સર્વતન્ત્રેષુ માન્ત્રિકૈસ્તન્ત્રવેદિભિઃ

સર્વસ્વં વા તદર્ધં વા દશાંશં વા સુવર્ણકમ્ ।
વિત્તશાઠ્યં પરિત્યજ્ય શિષ્યઃ સંતુષ્ટમાનસઃ

ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાન્મન્ત્રદીક્ષાપ્રસિદ્ધયે । સર્વસ્વં વા
તદર્ધં વા યથાશક્ત્યથવા બુધઃ

ગુરવે દક્ષિણાં દદ્યાદર્ધરાજ્યં મહીપતિઃ । ઇત્યાહ
દક્ષિણામૂર્તિતન્ત્રે શ્રી ગાર્ગ્યસંહિતા

દીક્ષાતો હ્યનવાપ્તશ્ચ પ્રાપ્તશ્ચાદત્ત દક્ષિણઃ । તાવુભૌ
વ્યર્થકર્માણૌ સાઙ્ગાચ્છ્રૌતાત્ફલંયતઃ

શતવારં તતો જપ્યાત્ પ્રાપ્તમન્ત્રં સ્વશક્તિતઃ । અષ્ટવારં
બુધો જપ્ત્વા મન્ત્રી મન્ત્રાર્થસિદ્ધયે

શઙ્ખવસ્ત્રાદિકં સર્વં ગુરવે વિનિયોજયેત્ । દ્વિજેભ્યો
દક્ષિણાન્દદ્યાદ્બ્રાહ્મણાનપિ ભોજયેત્

ત્ર્યહં ચ બ્રહ્મચર્યાદિનિયમાનપિ નોત્સૃ(જે)ત્ । અનેન વિધિના
શિષ્યો દીક્ષિતઃ ક્ષીણકલ્મષઃ

પ્. ૨૧) ઐહિકામુષ્મિકાન્ ભોગાનવાપ્નોતિ ન સંશયઃ ।
મન્ત્રાશક્તિઃ પ્રસક્તા યા દત્તમન્ત્રસ્ય મન્ત્રિણઃ

અષ્ટોત્તર સહસ્રેણ સા જપેન નિવર્ત્તતે । શિષ્યો મન્ત્રસ્ય
ઋષ્યાદીન્ન્યાસાદીનર્ચનામપિ

શક્તિ પ્રચ્યવસંત્રસ્તસ્ત્વરયૈવ નિરૂપયેત્ । સૂર્યોપરાગસમયે
નાન્યદન્વેષિતું ભવેત્

સૂર્યગ્રહણકાલેન સમાનો નાસ્તિ કશ્ચન । તત્ર યદ્યત્કૃતં
સર્વમનન્તફલદં ભવેત્

નાનુશાસતિ વારાદિશોધનં સૂર્યપર્વણિ । દદાતીષ્ટં
ગૃહીતં યત્તસ્મિન્ કાલે ગુરોર્નૃષુ

સિદ્ધિર્ભવતિ મન્ત્રસ્ય નિરાયાસેન વેગતઃ । અતસ્તત્રૈવ કર્તવ્યં
દીક્ષાદિ સતિ સંભવે

સત્તીર્થેઽર્કવિધુગ્રાસે તન્તદામનપર્વણોઃ (?) । મન્ત્રદીક્ષાં
પ્રકુર્વાણો માસર્ક્ષાદિ ન શોધયેત્

તત્ર સૂર્યગ્રહઃ પ્રોક્તો ન તુ ચન્દ્રગ્રહો મતઃ । એવં
યત્કૈશ્ચિદિત્યુક્તં તદમૂલકમિષ્યતે

એષા નિગદિતા દીક્ષા સંક્ષેપેણ સતાં મુદે ।
સદ્યોધિવાસવિધિના સર્વશિષ્ટાનુસારતઃ

[* * * * * * * * ન તાવન્મન્ત્રવેદનમ્ । અતિપ્રસઙ્ગદોષેણ ન વા
તદ્દાનમપ્યસૌ

સામાનાધિકરણ્યેન ફલબીજત્વનિર્ણયઃ । * * * * તથા ચાત્ર
કુર્યાત્પાપક્ષયં યતઃ

ઇત્યાદિ ફલકૂટન્તુ દાતુરેવ પ્રસજ્યતે ।
દીક્ષાયાગવિહીનોઽપીત્યાદૌ કા (વા) ગતિર્ભવેત્

અપિ ચ વ્યધિકરણસ્ય ન પ્રવૃત્તિનિમિત્તતઃ । ગૌરવેણ
તથાચેદં પ્રવર્તેત ગુરોરપિ

ન શિષ્યે દીક્ષિતપદં ન વા તલ્લાભ ઇત્યપિ । કરોતિ
દીક્ષામિત્યાદિશિષ્યવાક્યવિરોધતઃ

પ્. ૨૨) અત્રોચ્યતે મનોર્દીક્ષા યથાવિધિ મનોર્ગ્રહઃ । યથાવિધીતિ
ચ વિધાબુપલક્ષણમુચ્યતે

ન વિશેષણમેવૈતદન્યથા વિધિ વૈશસાત્ । દીક્ષાયાગેન
યક્ષ્યેઽહં તત્ર ત્વં મે ગુરુર્ભવ

રત્નાકરાદિકે પ્રોક્તમત એવેતિ મન્ત્રિભિઃ ।] ([ ] કોષ્ઠાન્તરિતઃ
પાઠઃ ક પુસ્તકે નાસ્તિ) ।
દીક્ષાસામાન્યકાલોઽથમન્ત્રાણામભિધીયતે

તત્ત્વસાગરસંદિષ્ટો મન્ત્રિણાં હિતકામ્યયા । યદૈવેચ્છા તદા
દીક્ષા ગુરોરાજ્ઞાનુરૂપતઃ

ન તિથિર્ન વ્રતં હોમો ન સ્નાનં ન જપક્રિયા । દીક્ષાયાઃ
કારણં કિન્તુ સ્વેચ્છાવાપ્તે તુ સદ્ગુરૌ

દીક્ષાં કારયિતું ધીરાઃ શકુવન્તિ ન વિસ્તરાત્ । અથવાઽનેન
વિધિના સંક્ષિપ્તેન પ્રવર્ત્તયેત્

મણ્ડલે સર્વતોભદ્રે નવં કુમ્ભં નિધાપયેત્ । સોદકં
ગન્ધપુષ્પાભ્યામર્ચિતં વસ્ત્રભૂષિતમ્

સર્વૌષધીપઞ્ચરત્નપઞ્ચપલ્લવસંયુતમ્ । તતો દેવાર્ચનં
કૃત્વા હુનેદષ્ટોત્તરં [જેપેદિત્યર્થઃ] શતમ્

શિષ્યં સ્વલઙ્કૃતં વેદ્યામાનીય વિનિવેશયેત્ । મન્ત્રી તં
પ્રોક્ષણીતોયૈઃ શાન્તિકુમ્ભજલૈસ્તથા

મૂલમન્ત્રેણાષ્ટશતં મન્ત્રિતૈરભિષેચયેત્ । અથ
સમ્પાદયન્મન્ત્રં હસ્તં શિરસિ ધારયન્

નમોઽસ્ત્વિત્યક્ષતં દદ્યાદથ શિષ્યે મનુંવદેત્ । સુરામાંસી
વચા કુષ્ઠં શૈલેયં રજનીદ્વયમ્

તથા ચમ્પકમુસ્તઞ્ચ સર્વૌષધિગણઃ સ્મૃતઃ । અત્રાપ્યશક્તઃ
કશ્ચિચ્ચેદબ્જમભ્યર્ચ્ય [શંખમિત્યર્થઃ] સાક્ષતમ્

તદમ્બુનામિષિચ્યાષ્ટવારં મૂલેન કેવલમ્ । વિન્યસ્યાષ્ટૌ
જપેત્કર્ણે ઉપદેશે ત્વયં વિધિઃ

ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે તીર્થે વિશુદ્ધે ચ શિવાલયે ।
મન્ત્રમાત્રપ્રકથનમુપદેશઃ સ ઉચ્યતે

પ્. ૨૩) દર્પણેઽપિ સ ચ પ્રોક્ત ઉપદેશવિધિર્બુધૈઃ ।
શઙ્ખતોયમુપાદાય સપુષ્પકુશચન્દનૈઃ

ભક્તં મેધાવિનં શાન્તં પ્રોક્ષયિત્વા પ્રદાપયેત્ । પૂજાન્તે
સંવદત્યેનં મનું શ્રીગાર્ગ્ય સંહિતા

કૃતનિત્યક્રિયો મન્ત્રં મન્ત્રી ઋષ્યાદિસંયુતમ્ । શિષ્યસ્ય
દક્ષિણે કર્ણે કથયેત્ત્રિર્ગુરૂત્તમઃ

વિત્તશાઠ્યં પરિત્યજ્ય દેશિકાયાથ દક્ષિણામ્ । દદ્યાચ્છિષ્ય
સમુત્થાય દણ્ડવત્પ્રણમેદ્ગુરુમ્

શરીરમર્થં પ્રાણં ચ ગુરવે વિનિવેદયેત્ । તતઃ પ્રભૃતિ
કુર્વીત ગુરુપ્રિયમનન્યધીઃ

બ્રાહ્મણેભ્યોન્નવસ્ત્રાદીન્ યથાશક્તિ પરિત્યજેત્ ।
બ્રહ્મચર્યાદિનિયમાન્ દીક્ષાકર્મવદાચરેત્

અરિમન્ત્રં પ્રમાદાદ્યો ગૃહ્ણીયાદથવા જપેત્ । ગવ્યક્ષીરે
દ્રોણમિતે જપેન્મન્ત્રં સહસ્રકમ્

પીત્વા ક્ષીરે (રં) જલે તદ્વત્ સમુત્તાર્ય ત્યજેત્તથા । અનેનૈવ
વિધાનેન ત્વરિમન્ત્રાદ્વિમુચ્યતે

વટપત્રે લિખિત્વારિમન્ત્રં સ્રોતસિ નિઃક્ષિપેત્ । એવં
મન્ત્રવિમુક્તઃ સ્યાદિતિ શિષ્ટપરમ્પરા

અથો હિતાય જગતાં પ્રથિતં મિતચેતસામ્ । અદ્ય સંક્ષિપ્ય
વક્ષ્યામિ લક્ષણં ગુરુશિષ્યયોઃ

સ્વચ્છન્દચરિતોઽતુચ્છઃ શુદ્ધધીસ્ત્યક્ત હૃચ્છયઃ ।
દેશકાલાદિવિદ્દેશે દેશે દેશિક ઉચ્યતે

અગ્રગણ્યઃ સમગ્રજ્ઞો નિતાન્તં શાન્તવિગ્રહઃ ।
સ્વદુઃખકરણેનાપિ પરં પરસુખોદ્યતઃ

આદર્શ ઇવ વિદ્યાનાં ન તુ દર્શનદૂષકઃ । દેવતોપાસકઃ
શાન્તો વિષયેષ્વપિ નિસ્પૃહઃ

અપ્યાત્મવિદ્બ્રહ્મવાદી વેદશાખાર્થકોવિદઃ । ઉદ્ધર્તું ચૈવ
સંહર્તું સમર્થો બ્રાહ્મણોત્તમઃ

તન્ત્રજ્ઞોઽયં ન મન્ત્રાણાં મર્મભેત્તા રહસ્યવિત્ ।
ષડઙ્ગવિજયવ્યગ્રોઽનુગ્રો વિતતમાનસઃ

શુદ્ધઃ શુદ્ધાઙ્ગકોઽક્લિષ્ટકર્માવિક્લવમાનસઃ । સદારતઃ
સપર્યાસુ પરઃ પુરમુરદ્વિષોઃ

વર્ગોપેતસમારમ્ભો ગમ્ભીરો દમ્ભવર્જિતઃ ।
પુરશ્ચરણકૃત્સિદ્ધઃ સિદ્ધમન્ત્રઃ પ્રયોગવિત્

તપસ્વી સત્યવાદી ચ ગૃહસ્થો ગુરુરુચ્યતે ।
મધ્યદેશકુરુક્ષેત્રલાટાઙ્કોલ સમુદ્ભવાઃ

અન્તર્વેદિપ્રતિષ્ઠાનામાવન્ત્યાશ્ચ ગુરૂત્તમાઃ । ગૌડાઃ
સાન્ધોદ્ભવાઃ સૌરા માગધાઃ કેરલાસ્તથા

કોશલાશ્ચ દશાર્ણાશ્ચ ગુરવઃ સપ્તમધ્યમાઃ ।
કાર્ણ્ણાટનર્મદારાષ્ટ (ષ્ટ્ર) કચ્છા તીરોદ્ભવાસ્તથા

પ્. ૨૫) કલિઙ્ગાશ્ચ કદમ્બાશ્ચ કામ્બોજાશ્ચ તથાધમાઃ । આસ્તિકો
ગુરુભક્તશ્ચ જિજ્ઞાસુઃ શ્રદ્ધયા સહ

કામક્રોધાદિદુઃખોત્થવૈરાગ્યો વનિતાદિષુ ।
ચિરન્તદારાધનકૃદ્દેહેન દ્રવિણેન ચ

તસ્ય પાદારવિન્દોત્થરજઃ કણવિભૂષિતઃ । સ્નાનમપ્રાપ્ય ન
પ્રાપ્યં પ્રાયો વૃદ્ધિમતેઙ્ગિતમ્

નિત્યશઃ કાયવાકચિત્તૈસ્ત્રિદ્વ્યેકાબ્દાધિકાવધિ । પરિચર્યારતઃ
શિષ્યઃ સ્યાત્ સ્વયં યતમાનસઃ

તન્તથાવિધમાલક્ષ્ય સદાઽવિતથવાદિનમ્ । માતૃતઃ પિતૃતઃ
શુદ્ધિં બુદ્ધિમન્તમલોલુપમમ્

અસ્તેયવૃત્તિમાસ્તિક્યયુક્તં યુક્તકૃતોદ્યમમ્ । અકલ્મષં
મૃષાહીનમહીનદ્રવ્યમાનસમ્

બ્રહ્મચર્યવ્રતં નિત્યં પરિચર્યાપરં ગુરોઃ । અધીતવેદં
સ્વાધીનમનાધિં વ્યાધિવર્જિતમ્

સુપ્રસન્નમસન્નાઙ્ગં સદા સંનિહિતં ગુરોઃ । પરોપકારનિરતં
વિરતં પરદૂષણે

માતૃવદ્ ગુરુપત્નીં ચ ભ્રાતૃવત્ તત્સુતાનપિ ।
સ્મરન્તમસ્મરાબાધં સ્મિતોપેતમવિસ્મિતમ્

પરિગ્રહેત્ પરીક્ષ્યૈવ શિષ્યમેવં વિધં ગુરુઃ । અનીદૃશં
ગુરુઃ શિષ્યં ન ગૃહ્ણીયાત્કદાચન

યદિ ગૃહ્ણાતિ તદ્દોષઃ પ્રાયો ગુરુમપિ સ્પૃશેત્ । પ્રજાદોષો યથા
રાજ્ઞિ પત્યૌ જાયાકૃતો યથા

તથાશિષ્યકૃતો દોષો ગુરુમેતિ ન સંશયઃ । સ્નેહાદ્વા યદિ વા
લોભાદ્ યોઽનુગૃહ્ણાત્યદીક્ષયા

તસ્મિન્ ગુરૌ સશિષ્યે તુ દેવતાશાપ આપતેત્ । મધુદ્વિષિ મહાદેવે
માતાપિત્રોર્મહીભૃતિ

ભક્તિર્યા સા પદામ્ભોજે કાર્યા નિજગુરોઃ સદા । ઇષ્ટં
વાનિષ્ટમાદિષ્ટં ગુરુણા યત્તુ ગુર્વપિ

પ્. ૨૬) ત્વરયા પરયા કુર્યાદ્ ભક્ત્યા સમ્યગજિહ્નયા । કર્મણા
મનસા વાચા સદા ભક્તિપરો ગુરુમ્

નિર્વ્યાજં પૂજયેચ્છિષ્યો નિજકાર્યપ્રસિદ્ધયે । લોકોદ્વેગકરી યા
ચ યા ચ મર્મનિકૃન્તિની

સ્થિત્યુદ્વેગકરી યા ચ તાં ગિરં નૈવ ભાષયેત્ ।
રમ્યમત્યુત્કટં ચાપિ મનસોઽપિ સમીપ્સિતમ્

લોકવિદ્વેષણં રૂપં ન ગૃહ્ણીયાત્ કદાચન । ઇત્યાચાર્યપરઃ
સમ્યગાચાર્યં યઃ સમર્ચયેત્

કૃતકૃત્યઃ સ વૈ શિષ્યઃ પરત્રેહ ચ નન્દતિ

અથ પ્રવક્ષ્યે દીક્ષાદૌ પૂજાર્થં મણ્ડલોત્તમમ્ । ચતુરસ્રે
ચતુષ્કોષ્ઠે કોણસૂત્રચતુષ્ટયમ્

મધ્યે મધ્યે યથા મત્સ્યા ભવેયુઃ પાતયેત્તથા । પૂર્વાપરાયતે
દ્વે દ્વે મન્ત્રી યામ્યોત્તરાયતે

પાતયેદેષુ મત્સ્યેષુ સમં સૂત્રચતુષ્ટયમ્

પૂર્વવત્કોણકોષ્ઠેષુ તદ્વત્સૂત્રં નિપાતયેત્ । તદુદ્ભૂતેષુ
મત્સ્યેષુ દદ્યાત્સૂત્રચતુષ્ટયમ્

તતઃ કોષ્ઠેષુ મત્સ્યાઃ સ્યુસ્તત્ર સૂત્રાણિ પાતયેત્ ।
યાવચ્છતદ્વયં મન્ત્રી ષટ્ પઞ્ચાશત્પદાન્યપિ

તાવત્તેનૈવ વિધિના તત્ર સૂત્રાણિ પાતયેત્ । ષટ્ત્રિંશતા
પદૈર્મધ્યે લિખેત્પદ્મં સલક્ષણમ્

બહિઃ પંક્ત્યા લિખેત્પીઠં પંક્તિયુગ્મેન વીથિકા ।
દ્વારશોભોપશોભાદીન્ શિષ્ટાભ્યાં પરિકલ્પયેત્

શાસ્ત્રોક્તવિધિના મન્ત્રી તતઃ પદ્મં સમાલિખેત્ । પદ્મક્ષેત્રસ્ય
સંત્યજ્ય દ્વાદશા (શાં) શં તતઃ સુધીઃ

તન્મધ્યે વિભજેદ્ વૃત્તૈસ્ત્રિભિઃ સમવિભાગતઃ । આદ્યં સ્યાત્
કર્ણિકાસ્થાનં કેસરાણાં દ્વિતીયકમ્

તૃતીયં તત્ર પત્રાણાં મુક્તાંસે (શે) ન દલાગ્રકમ્ ।
બાહ્યવૃત્તાન્તરાલસ્ય માનં યદ્વિધિના સુધીઃ

નિધાય કેસરાગ્રેષુ પરિતોર્ધનિશાકરાન્ । લિખિત્વા
સન્ધિસંસ્થાનિ તત્ર સૂત્રાણિ પાતયેત્

દલાગ્રાણાં ચ યન્માનં તન્માનં વૃત્તમાલિખેત્ । તદન્તરાલે
તન્મધ્યસૂત્રસ્યોભયતઃ સુધીઃ

પ્. ૨૮) આલિખેદ્બાહ્યહસ્તેન દલાગ્રાણિ સમન્તતઃ । દલમૂલેષુ
યુગશઃ કેસરાણિ પ્રકલ્પયેત્

એતત્સાધારણં પ્રોક્તં પઞ્કજં તન્ત્રવેદિભિઃ । પદાનિ ત્રીણિ
પાદાર્થં પીઠકોણેષુ માર્જયેત્

અવશિષ્ટૈઃ પદૈર્વિદ્વાન્ પીઠગાત્રાણિ કલ્પયેત્ । પદાનિ
વીથિસંસ્થાનિ માર્જયેત્પંક્ત્યભેદતઃ

દિક્ષુ દ્વારાણિ રચયેત્ દ્વિશ્ચતુષ્કોષ્ઠતસ્તતઃ ।
પદૈસ્ત્રિભિસ્તથૈકેન શોભાઃ સ્યુર્દ્વારપાર્શ્વયોઃ

ઉપશોભાઃસ્યુરેકેન ત્રિભિઃ કોષ્ઠૈરનન્તરમ્ । અવશિષ્ટૈઃ
પદૈઃષડ્ભિઃ કોણાનાં સ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્

રઞ્જયેત્પઞ્ચભિર્વર્ણૈર્મણ્ડલં તન્મનોહરમ્ । પીતં
હરિદ્રાચૂર્ણં સ્યાત્ સિતં તણ્ડુલસંભવમ્

કુસુમ્ભચૂર્ણમરુણં કૃષ્ણં દગ્ધપુલાકજમ્ । બિલ્વાદિપત્રજં
શ્યામમિત્યુક્તં વર્ણપઞ્ચકમ્

અઙ્ગુલોત્સેધનિસ્તારાઃ સીમારેખાઃ સિતાઃ શુભાઃ । કર્ણિકાં
પીતવર્ણેન કેસરાણ્યરુણેન ચ

શુભ્રવર્ણેન પત્રાણિ તત્સન્ધી શ્યામલેન ચ । રજસા
રઞ્જયેન્મન્ત્રી યદ્વા પીતૈવ કર્ણિકા

કેસરાઃ પીતરક્તાઃ સ્યુરરુણાનિ દલાન્યપિ । સંધયઃ
કૃષ્ણાવર્ણાઃ સ્યુઃ પીતેનાપ્યસિતેન વા

રઞ્જયેત્ પીઠગર્ભાણિ પાદાઃ સ્યુરરુણપ્રભાઃ । ગાત્રાણિ
તસ્ય શુક્લાનિ વીથિષ્વપિ ચતસૃષુ

આલિખેત્કલ્પલતિકા દલપુષ્પફલાન્વિતાઃ ।
વર્ણૈર્નાનાવિધૈશ્ચિત્રાઃ સર્વદૃષ્ટિમનોહરાઃ

દ્વારાણિ શ્વેતવર્ણાનિ શોભા રક્તાઃ સમીરિતાઃ । ઉપશોભા
પીતવર્ણા કોણાન્યસિતભાનિ ચ

તિસ્ત્રો રેખા બહિઃ કુર્યાત્ સિતરક્તાસિતાઃ ક્રમાત્ । મણ્ડલં
સર્વતોભદ્રમેતત્ સાધારણં મતમ્

પ્. ૨૯) ચતુરસ્ત્રં ભુવં ભિત્ત્વા દિગ્ભ્યો દ્વાદશધા સુધીઃ ।
પાતયેત્તત્ર સૂત્રાણિ કોષ્ઠાનાં દૃશ્યતે શતમ્

ચતુશ્ચત્વારિંશદાઢ્યં પઞ્ચાત્ ષટ્ત્રિંશતામ્બુજમ્ ।
કોષ્ઠૈઃ પ્રકલ્પયેત્ પીઠં પંક્તા નૈવાત્ર વીથિકા

દ્વારશોભે યથા પૂર્વમુપશોભા ન દૃશ્યતે । અવશિષ્ટૈઃ
પદૈઃ કુર્યાત્ ષડ્ભિઃ કોણાનિ મન્ત્રવિત્

વિદધ્યાત્ પૂર્વવચ્છેષમેવં વા મણ્ડલં મતમ્ । દીક્ષાદૌ
દેવપૂજાર્થં સર્વતોભદ્રમણ્ડલમ્ । સર્વતન્ત્રાનુસારેણ
પ્રોક્તં સર્વસમૃદ્ધિદમ્

અનુકૂલં મનું લબ્ધ્વા ગુરોરેવં સુસંયતઃ । પુરસ્ક્રિયાં
પ્રકુર્વીત સપ્રમાણં નિગદ્યતે

દીક્ષિતસ્તુ શુચૌદેશે ગુરુશુક્રોદયે શુભે । લગ્ને ચોપચયસ્થેઽપિ
વિહીને પાપવીક્ષિતૈઃ

પુણ્યમાસેઽથ દિવસે શુભે રિક્તાદિવર્જિતે । શુભગ્રહાદિ
સંયુક્તે પુરશ્ચરણમાચરેત્

જપો હોમસ્તર્પણં ચ માર્જનં દ્વિજભોજનમ્ । પુરશ્ચરણમેવં
હિ પઞ્ચાઙ્ગકમુદીરિતમ્

કૈશ્ચિત્તુમાર્જનસ્થાને દત્ત્વાત્રૈકાલિકાર્ચનમ્ ।
પુરશ્ચરણમાખ્યાતં પઞ્ચાઙ્ગં મન્ત્રિસત્તમૈઃ

યદિચ્છતિ લભેતૈતન્મનસાપિ તપોધન (ઃ) । અસાધ્યમપિ દેવાનાં
દ્વીપાન્તરગતં ચ યત્

પઞ્ચાઙ્ગોપાસનં કૃત્વા યદ્યદિષ્ટં તદાપ્નુયાત્ ।
પઞ્ચાઙ્ગમેતત્કુર્વીત યઃ પુરશ્ચરણં બુધઃ

સ વૈ વિજયતે લોકે વિદ્યૈશ્વર્યસુતાદિભિઃ । ગુરોર્લબ્ધસ્ય
મન્ત્રસ્ય સુપ્રસન્નાન્તરાત્મનઃ

પઞ્ચાઙ્ગોપાસનં સિદ્ધેઃ પુરશ્ચૈતદ્વિધીયતે । યઃ
પુરશ્ચરણં કુર્યાત્ સ સર્વેષુ વિશિષ્યતે

વિદ્યયા પુત્રપૌત્રૈશ્ચ ધનધાન્યાદિસમ્પદા । નાનેન સદૃશો
ધર્મો નાનેન સદૃશં તપઃ

પ્. ૩૦) નાનેન સાધકં કિંચિદિષ્ટાર્થસ્ય કદાચન

અથ કિં તાવદેતેષાં પુરશ્ચરણમુચ્યતે । જપાદિપઞ્ચકરણં
તદિત્યેતન્ન યુજ્યતે

પ્રત્યેકં કરણે તેષામતિવ્યાપ્તેઃ પૃથક્ પૃથક્ । મિલિતાનાં
તથાત્વં ચેન્મેલકં નાતિરિચ્યતે

જપાદ્યા મિલિતાઃ પઞ્ચ તથેત્યપિ નિરસ્યતે । એતેનાવ્યવધાનેન
કૃતાઃ પઞ્ચતથેતિ ચેત્

મૈવં પઞ્ચાઙ્ગતાબાધાત્ * * * નઙ્ગતાસ્થિતેઃ । પ્રત્યેકં
મિલિતાઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ચેન્નોક્તદોષતઃ

ભવેદઙ્ગદ્વયેનૈવેત્યાદૌ વા કા ગતિર્ભવેત્ । અથ
પઞ્ચાઙ્ગતેત્યેતત્ પઞ્ચાવયવતાર્થકમ્

ષડઙ્ગયાગવિધિના ત્વેતદપ્યમનોરમમ્ ।
અમૂલલક્ષણાપત્તેર્દૃષ્ટાન્તો નૈવ સંગતઃ

યાગસ્યેચ્છાવિશેષત્વા દુચ્યતેતદુપાસનમ્ । યથાવિધિ
જપાદીનાં પઞ્ચાઙ્ગાનિ જપાદયઃ । ઇચ્છારૂપો યથા યાગઃ
સંકલ્પો વ્રતમુચ્યતે

ભવેદઙ્ગદ્વયેનેત્યાદ્યુક્તં યત્તદસઙ્ગતમ્ । અનુકલ્પમુપાદાય
તત્ર પઞ્ચાઙ્ગતાસ્થિતેઃ

એકત્વાદનુકલ્પસ્ય સર્વેષાન્ત્વ્ય (ન્દ્વ્ય)ઙ્ગતાશ્રુતિઃ । યદ્યદઙ્ગ
વિહીયેતેત્યાદ્યપ્યેતેન યુજ્યતે

એતત્કણ્ઠરવેણૈવ પ્રાહ ચાગસ્ત્યસંહિતા । પઞ્ચાઙ્ગોપાસનં
ભક્ત્યા પુરશ્ચરણમુચ્યતે

મન્ત્રસિદ્ધ્યન્તરાપેક્ષાં વિના વા યેન સિદ્ધ્યતિ । મન્ત્ર
સકલસંમત્યા તત્પુરશ્ચરણં મતમ્

વિના ન યેન સિદ્ધઃ સ્યાન્મન્ત્રો વર્ષશતૈરપિ । ઇત્યાદિ
નાનાતન્ત્રેષ્વપ્યેતદેવ વ્યવસ્થિતમ્

સિદ્ધિઃ પ્રયોગયોગ્યત્વં મન્ત્રાણામિહ કીર્તિતા । યદ્વા
ઇષ્ટવિશેષોઽસાવિતિ તર્કવિદો વિદુઃ

નિગદ્યતે ગુરોર્ભક્તિઃ પ્રથમં જગતાં હિતા । પ્રાતઃ શિરસિ
શુક્લેઽબ્જે ત્રિનેત્રં દ્વિભુજં ગુરુમ્

વરાભયયુતં શાન્તં સ્મરેત્તન્નામપૂર્વકમ્ । નમોઽસ્તુ ગુરવે
તુભ્યમિષ્ટદેવ સ્વરૂપિણે

યસ્યવાક્યામૃતં હન્તિ વિષં સંસારસંજ્ઞકમ્ । ગુરુર્બ્રહ્મા
ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ

ગુરુરેવ પરંબ્રહ્મ તસ્માદાદૌ તમર્ચયેત્ । સુપ્રસન્ને ગુરૌ યસ્ય
ન સિદ્ધિસ્તસ્યનાન્યથા

યસ્ય મન્ત્રે ચ દેવે ચ ગુરૌ ચ ત્રિષુ નિશ્ચલા । ન વ્યવચ્છિદ્યતે
ભક્તિસ્તસ્ય સિદ્ધિરદૂરતઃ

યથા શિવસ્તથા વિદ્યા યથા વિદ્યા તથા ગુરુઃ । ગુરુણા
દર્શિતે તત્ત્વે તત્ક્ષણાત્તન્મયો ભવેત્

શિવે રુષ્ટે ગુરુસ્ત્રાતા ગુરૌ રુષ્ટે ન કશ્ચન । અવિદ્યોવા
સવિદ્યોવા ગુરુરેવ સદા ગતિઃ

યસ્ય દેવે પરા ભક્તિર્યથા દેવે તથા ગુરૌ । તસ્યૈતે કથિતા
હ્યર્થાઃ પ્રકાશન્તે મનીષિણઃ

પ્રતિપદ્ય ગુરું યસ્તુ મોહાદ્ વિપ્રતિપદ્યતે । સ કલ્પકોટિ નરકે
પચ્યતે પુરુષાધમઃ

યથા સિદ્ધરસસ્પર્શાત્તામ્રં ભવતિ કાઞ્ચનમ્ । સંનિધાને
ગુરોરેવં શિષ્યઃ શિવમયો ભવેત્

ગુરુશય્યાસનં યાનં પાદુકાંશુકપીઠકમ્ । સ્નાનોદકં
તથા છાયાં લઙ્ઘયેન્ન કદાચન

પ્. ૩૨) ગુરોરગ્રે પૃથક્પૂજામદ્વૈતં ચ વિવર્જયેત્ ।
દીક્ષાવ્યાખ્યાં પ્રભુત્વાદિ ગુરોરગ્રે પરિત્યજેત્

નારકાશ્ચૈવ દેહાન્તે તિર્યક્ષુ પ્રભવન્તિ તે । યે ગુર્વવજ્ઞાં
કુર્વન્તિ પાપિષ્ઠાઃ પુરુષાધમાઃ

એતેષાં નરકક્લેશનિસ્તારો જાયતે કદા । યૈઃ શિષ્યૈઃ
શશ્વદારાધ્યા ગુરવોહ્યવમાનિતાઃ

પુત્રમિત્રકલત્રાદિસમ્પદ્ભૂયઃ પચ્યુતાહિતે । અધિક્ષિપ્ય ગુરું
મોહાત્ પરુષં પ્રવદન્તિ યે

શૂકરત્વં ભવત્યેવ તેષાં જન્મશતેષ્વપિ । યે ગુરુદ્રોહિણો
મૂઢાઃ સતતં પાપકારિણઃ । તેષાં ચ યાવત્સુકૃતં
દુષ્કૃતં તન્ન સંશયઃ

મન્ત્રે ચ દેવતાયાં ચ તથા મન્ત્રપ્રદે ગુરૌ । ત્રિષુ ભક્તિઃ
સદા કાર્યા સા હિ પ્રથમસાધનમ્

તીર્થાન્મન્ત્રોપદેશશ્ચ શ્રદ્ધા ચ જપકર્મણિ । ફલિષ્યતીતિ
વિશ્વાસશ્ચૈતત્ સિદ્ધેશ્ચ લક્ષણમ્

પુરસ્ક્રિયાં પ્રકુર્વીત તન્ત્રોક્તફલસિદ્ધયે । વિનાનયા ન
સિદ્ધ્યેત મન્ત્રો વર્ષશતૈરપિ ॥ ૧ ।
યસ્યાં કૃતાયાં લભતે સાધકો વાઞ્છિતં ફલમ્ । કિં હોમૈઃ
કિં જપૈશ્ચૈવ કિં મન્ત્રન્યાસવિસ્તરૈઃ

રહસ્યાનાં હિ મન્ત્રાણાં યદિ ન સ્યાત્ પુરસ્ક્રિયા । પુરસ્ક્રિયા
હિ મન્ત્રસ્ય પ્રથમં બીજમુચ્યતે

વીર્યહીનો યથાદેહી સર્વકર્મસુ ન ક્ષમઃ । પુરશ્ચરણહીનો હિ
તથા મન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

પુરસ્ક્રિયામથો કર્તું સ્થાનનૈયત્યમુચ્યતે । પુણ્યક્ષેત્રં
નદીતીરં ગુહા પર્વતમસ્તકમ્

તીર્થપ્રદેશાઃ સિન્ધૂનાં સઙ્ગમઃ પાવનં વનમ્ । ઉદ્યાનાનિ
વિવિક્તાનિ બિલ્વમૂલં તટં ગિરેઃ

તુલસીકાનનં ગોષ્ઠં વૃષશૂન્યઃ શિવાલયઃ ।
અશ્વત્થામલકીમૂલં ગોશાલા જલમધ્યતઃ

દેવતાયતનં કૂલં સમુદ્રસ્ય નિજં ગૃહમ્ । ગુરૂણાં
સંનિધાનં ચ ચિત્તૈકાગ્રસ્થલં તથા

પ્રેતભૂમ્યાદિકં ચૈવ તત્તત્કલ્પપ્રદર્શિતમ્ । એષામન્યતમં
સ્થાનમાશ્રિત્ય જપમાચરેત્

ઉક્તાનિ મુનિભિર્યાનિ ચાસનાનિ નિશામય । કુશાસનં પુષ્ટિકરં
કામ્બલં દુઃખમોચનમ્

મૃગાજિનં જ્ઞાનકરં વેલજં શ્રીવિવર્ધનમ્ । વસ્ત્રાસનં
રોગહરં વૈયાઘ્રં સર્વસિદ્ધિદમ્

અભિચારે કૃષ્ણવર્ણં રક્તં વશ્યાદિકર્મણિ । શાન્તિકે
ધવલં પ્રોક્તં વિચિત્રં સર્વકર્મસુ

સ્તમ્ભને ગજચર્મ સ્યાન્ મારણે માહિષં તથા । મેષીચર્મ
તથોચ્ચાટે ખડ્ગિજં વશ્યકર્મણિ

વિદ્વેષે જામ્બુકં પ્રોક્તં ભવેદ્ગોચર્મ શાન્તિકે । વંશાસને ચ
દારિદ્ર્યં દૌર્ભાગ્યં દારુજાસને

ધરણ્યાં દુઃખસંભૂતિઃ પાષાણે વ્યાધિસંભવઃ ।
તૃણાસને યશોહાનિઃ પલ્લવે ચિત્તવિભ્રમઃ

ઇષ્ટકાયામથાધિઃ સ્યાદેતત્ સાધારણે જપે ।
તદુક્તમાગમાર્થાનાં સિદ્ધશૈવાગમાદિષુ

વંશાશ્મધરણીદારુતૃણપલ્લવનિર્મિતમ્ । વર્જયેદાસનં
શ્રીમાન્ દારિદ્ર્યાદ્યાધિદુઃખદમ્

કૃષ્ણાજિનં વ્યાઘ્રચર્મ કૌશેયં વેત્રનિર્મિતમ્ । વસ્ત્રાસનં
કમ્બલં વા કલ્પયેદાસનં મૃદુ

નાદીક્ષિતો વિશેત્ કશ્ચિત્ કૃષ્ણસારાસને ગૃહી ।
વિશેદ્યતિર્વનસ્થશ્ચ બ્રહ્મચારી ચ સ્નાતકઃ

કુશાજિનામ્બરેણાઢ્યં ચતુરઙ્ગલમુચ્છ્રિતમ્ । એકહસ્તં
દ્વિહસ્તં વા ચતુરસ્રં સમન્તતઃ

પ્. ૩૫) સ્વસ્તિકાદિક્રમેણેત્થં વિશેત્તત્ર નિરામયઃ ।
સ્વાસ્તિકાદીનિ વક્ષ્યામિ ચાસનાન્યથ સત્તમ

સ્વસ્તિકં પદ્મકં વીરં વજ્રંચેતિ ચતુષ્ટયમ્ । જપે
પ્રશસ્તમેતેષુ પૂજિતે પુનરાદિમે

અથૈષાં લક્ષણં વક્ષ્યે સ્વસ્ત્યાદીનાં યથાક્રમમ્ ।
જાનૂર્વોરન્તરે કૃત્વા સમ્યક્ પાદતલે ઉમે

ઋજુકાયઃ સમાસીનઃ સ્વસ્તિકં તદુદાહૃતમ્ । વામોરૂપરિ
વિન્યસ્ય દક્ષિણં ચરણં બુધઃ

વામં પુનર્દક્ષિણોરૌ વ્યુત્ક્રમસ્ય વિધાનવિત્ । ધૃત્વા
કરાભ્યામઙ્ગુષ્ઠે નિધાય ચિબુકં હૃદિ

નાસાગ્રં વીક્ષયેદ્વિદ્વાન્ પદ્માસનમિદં મતમ્ । જપાદૌ
નૈવમાખ્યાતં પદ્માસનમિદં બુધૈઃ

કૃતાઞ્જલિપુટોભૂત્વેત્યાદિવાક્યાવલોકનાત્ । વામોરૌ દક્ષિણં
પાદં ન્યસેદ્વામં તથાન્યતઃ

એતાવદેવ નિર્વાહ્ય જપહોમાદિકં ચરેત્ । વચનાદપિ સિદ્ધં
સ્યાદિદમિત્યવગમ્યતામ્

નારદીયે યતઃ પ્રાહ નારાયણમતૌ મુનિઃ ।
ઉભાભ્યામૂરૂમૂલાભ્યામગ્રપાદાવુભાવપિ

ઉપર્યારોપ્ય ચાસીત પદ્મં નામ તદાસનમ્ । એકં પાદં
તથૈકસ્મિન્ વિન્યસ્યોરુણિ સંસ્થિતમ્ । ઇતરસ્મિન્ તથા ચોરૌ
વીરાસનમુદીરિતમ્

મેઢ્રાદુપરિ વિન્યસ્ય સવ્યં ગુલ્ફં તથોપરિ । ગુલ્ફાન્તરં ચ
વિન્યસ્ય વજ્રાસનમુદીરિતમ્

અથ મુદ્રાઃ પ્રવક્ષ્યામિ દર્શનીયાઃ પ્રયત્નનઃ ।
યાભિર્વિરચિતાભિશ્ચ મોદન્તે મન્ત્રદેવતાઃ

કાશ્ચિત્કાશ્ચિત્ પ્રકાશ્યન્તે કુત્રકુત્રાપિ મુદ્રિકાઃ । બિલ્વાખ્યા
વિદધૌ વેણુંપદ્મમાલાગદાઃ ક્રમાત્

જ્ઞાનમુદ્રા ભગવતો રામસ્ય સશરં ધનુઃ ।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભૌ પર્શુર્ગારુડી મોહની પરા

નારસિંહી ચ વારાહી હયગ્રીવી ચ તત્પ્રિયા । કામમુદ્રા તથા
ચાસ્ય વિષ્ણોરેતાઃ પ્રકીર્તિતઃ

લિઙ્ગયોની ત્રિશૂલાક્ષે વરાભીતિમૃગાત્મિકા । ખટ્વાઙ્ગા ચ
કપાલા ચ ડમરુઃ શિવમુદ્રિકાઃ

સૂર્યસ્યૈકૈવ પદ્માખ્યા દન્તવિઘ્નાવપિ ક્રમાત્ । પાશાઙ્કુશૌ
પર્શુલડ્ડૂ બીજપૂરા ગણેશિતુઃ

પાશાઙ્કશવરાભીતિખડ્ગાઃ શક્તેર્ધનુઃ શરૌ । ચર્માખ્યા
મૌસલી દૌર્ગી લક્ષ્મીમુદ્રાસ્તદર્ચને

વીણાવ્યાખ્યાક્ષપુસ્તાનિ વાગ્વાદિન્યાઃ પ્રપૂજને ।
સપ્તજિહ્વાહ્વયા મુદ્રા વિજ્ઞેયા વહ્નિપૂજને

ત્રિપુરાયાસ્તુ પૂજાયાં દશમુદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સંક્ષોભમુદ્રા પ્રથમા દ્વિતીયા કર્ષિણીમતા

તૃતીયા દ્રાવિણી જ્ઞેયા ત્રિખણ્ડાવાહિની મતા । ઉન્માદિની
તથા યોનિસ્તથાવેશકરી પરા

મહાઙ્કશા ખેચરી ચ બીજમુદ્રાપરા ક્રમાત્ ।
કુમ્ભમુદ્રાભિષેકેસ્યાત્ પ્રાર્થને પ્રાર્થનાહ્વયા

પ્. ૩૭) વાસુદેવાહ્વયા ધ્યાને તન્ત્રવિદ્ભિરુદીરિતા ।
કાલકર્ણીકુમ્ભનાદબિન્દુવિસ્મયસંજ્ઞિકાઃ

કરકચ્છપિકા મુદ્રા તત્ત્વમુદ્રા પરા ભવેત્ । યુક્તા યા મુદ્રિકા
યત્ર તત્ર તાં વિનિયોજયેત્

ઉદ્દેશાનુક્રમાદાસામુચ્યન્તે લક્ષણાનિ ચ

ઉદ્ધૃતં વામકાઙ્ગુષ્ઠં દક્ષાઙ્ગુષ્ઠેન યોજયેત્ ।
તસ્યાગ્રં પીડયિત્વા ચ દક્ષહસ્તાઙ્ગુલીગણૈઃ

પીડયેત્તા વામહસ્તશાખાભિર્હૃદિ સંયતઃ ।
સ્થાપયેદુચ્ચરન્મન્ત્રં મારં બિલ્વાહ્વયા મતા

ચક્રમુદ્રાભિધાતવ્યા નિવેદ્યાર્પણકર્મણિ । વામાઙ્ગુષ્ઠન્તુ
સંગૃહ્ય દક્ષિણેન તુ મુષ્ટિના

કૃત્વોત્તાનાં તતો મુષ્ટિમઙ્ગુષ્ઠન્તુ પ્રસારયેત્ ।
વામાઙ્ગુલ્યસ્તથા શ્લિષ્ટાઃ સંયુતાઃ સુપ્રસારિતાઃ

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંશ્લિષ્ટા મુદ્રૈષા શઙ્ખસન્નિભા ।
ઓષ્ઠે વામકરાઙ્ગુષ્ઠો લગ્નસ્તસ્ય કનિષ્ઠિકા

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસંયુક્તા તત્કનિષ્ઠા પ્રસારિતા ।
તર્જનીમધ્યમાનામાઃ કિંચિત્સઙ્કોચ્ય ચાલિતાઃ

વેણુમુદ્રા ભવેદેષા સુગુપ્તા પ્રેયસી હરેઃ । પદ્માખ્યા યા
ભવેન્મુદ્રા સા વાચ્યાનુપદં પુનઃ

સ્પૃશેત્કણ્ઠાદિપાદાન્તં તર્જન્યાઙ્ગુષ્ઠનિષ્ઠયા ।
કરદ્વયેનમાલાવન્મુદ્રેયં વનમાલિકા

અન્યોન્યાભિમુખૌ કૃત્વા હસ્તૌ તુ ગ્રથિતાઙ્ગુલી । અઙ્ગુલ્યૌ
મધ્યમે ભૂયઃ સંલગ્ને સંપ્રસારિતે । ગદામુદ્રેયમુદિતા
વિષ્ણોઃ સન્તોષવર્દ્ધિની

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠકૌ સક્તાવગ્રતો હૃદિ વિન્યસેત્ । જ્ઞાનમુદ્રા
ભવેદેષા વક્તવ્યં સશરં ધનુઃ

અન્યોન્યસ્પૃષ્ટકરયોર્મધ્યમાનામિકાઙ્ગુલી । અઙ્ગુષ્ઠેન તુ
બધ્નીયાત્ કનિષ્ઠામૂલસંશ્રિતે

પ્. ૩૮) તર્જિન્યૌકારયેદેષા મુદ્રા શ્રીવત્સસંજ્ઞિકા ।
અનામાસ્પૃષ્ટસંલગ્ના દક્ષિણસ્ય કનિષ્ઠિકા

કનિષ્ઠામન્યયા બદ્ધ્વા તર્જન્યા દક્ષયા તથા ।
વામાનામાઞ્ચબધ્નીયાદ્દક્ષાઙ્ગુષ્ઠસ્ય મૂલકે

અઙ્ગુષ્ઠમધ્યમે ભૂયઃ સંયોજ્ય સરલાઃ પરાઃ ।
ચતસ્રોઽપ્યગ્રસંલગ્ના મુદ્રાકૌસ્તુભસંજ્ઞિકા

હસ્તૌ તુ વિમુખૌ કૃત્વા ગ્રથયિત્વા કનિષ્ઠિકે । મિથસ્તર્જનિકે
શ્લિષ્ટે શ્લિષ્ટાવઙ્ગુષ્ઠકૌ તથા

મધ્યમાનામિકે દ્વે તુ દ્વૌ પક્ષાવિવ ચાલયેત્ । એષા
ગરુડમુદ્રાસ્યાદ્ વિષ્ણોઃ સન્તોષકારિણી

મૂર્દ્ધસ્થાઙ્ગુષ્ઠમુષ્ટી દ્વે મુદ્રા સા મોહિની ભવેત્ ।
જાનુમધ્યે કરૌ કૃત્વા ચિબુકોષ્ઠૌ સમાવૃતૌ

મુખં વિવૃતકં કુર્યાદ્ લેલિહાનાઞ્ચ જિહ્વિકામ્ । નારસિંહી
ભવેદેષા મુદ્રા તત્પ્રીતિવર્ધિની

દેવોપરિ કરં વામં કૃત્વોત્તાનમધઃ સુધીઃ । નામયેદિતિ
સંપ્રોક્તા મુદ્રા વારાહસંજ્ઞિકા

વામે હસ્તતલે દક્ષાઙ્ગુલીસ્તુ તાસ્ત્વધોમુખીઃ । સંરોધ્ય
મધ્યમાં તાસામુન્નમ્યાથ વિકુઞ્ચયેત્

હયગ્રીવાહ્વયામુદ્રા તન્મૂર્તેરનુકારિણી । હસ્તૌ તુ
સંપુટીકૃત્ય પ્રસૃતાઙ્ગુલિકૌ તથા

તર્જન્યૌ મધ્યમાપૃષ્ઠે અઙ્ગુષ્ઠૌ મધ્યમાસ્થિતૌ ।
કામમુદ્રેયમુદિતા સર્વદેવપ્રિયઙ્કરી

મહાદેવપ્રિયાણાં તુ કથ્યન્તે લક્ષણાનિ તુ । ઉચ્છ્રિતં
દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠં વામાઙ્ગુષ્ઠેન વેષ્ટયેત્

તં ચ તત્કરશાખાભિર્ગાઢં બદ્ધ્વા વિશારદઃ ।
વામાઙ્ગલીર્દક્ષિણાભિરઙ્ગુલીભિશ્ચ બન્ધયેત્

લિઙ્ગમુદ્રેયમાખ્યાતા શિવસાંનિધ્યકારિણી । મિથઃ
કનિષ્ઠિકે બદ્ધ્વા તર્જનીભ્યામનામિકે

પ્. ૩૯) અનામિકોર્ધ્વસંશ્લિષ્ટદીર્ઘમધ્યમો (મયો) રધઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠાગ્રદ્વયં ન્યસ્યેદ્યોનિમુદ્રેયમીરિતા

અઙ્ગુષ્ઠેન કનિષ્ઠાં તુ બદ્ધ્વા શ્લિષ્ટાઙ્ગુલિત્રયમ્ ।
પ્રસારયેદક્ષમાલાઽનુપદં ચ વરાભયે

પઞ્ચાઙ્ગુલ્યો દક્ષિણાસ્તુ મિલિતા હ્યૂર્ધ્વમુન્નતાઃ ।
ખટ્વાઙ્ગપાત્રવદ્વામહસ્તં વામાઙ્ગકે ન્યસેત્

તતશ્ચોચ્છ્રિતવત્ કુર્યાત્ મુદ્રા કાપાલિકી ભવેત્ । મુષ્ટિં ચ
શિથિલાં બદ્ધ્વા કિંચિદુચ્છિરિતમધ્યમામ્

દક્ષિણાન્તૂર્ધ્વમુન્નમ્ય કર્ણદેશે પ્રચાલયેત્ । એષા મુદ્રા
ડમરુકા મૃગમુદ્રા જુહોતિષુ

હસ્તૌ તુ સમ્મુખૌ કૃત્વા સન્નતાવુન્નતાઙ્ગુલી ।
તલાન્તર્મિલિતાઙ્ગુષ્ઠા પદ્મમુદ્રા વિવસ્વતઃ

અથો ગણેશમુદ્રાણામુચ્યન્તે લક્ષણાનિ ચ । ઉત્તાનોર્ધ્વમુખી
મધ્યા સરલાબદ્ધમુષ્ટિકા

દન્તમુદ્રા નિગદિતા સર્વાગમવિશારદૈઃ ।
તર્જનીમધ્યમાસન્ધિનિર્ગતાઙ્ગુષ્ઠમુષ્ટિકા

અધોમુખી દીર્ઘરૂપા મધ્યમા વિઘ્નમુદ્રિકા ।
વામમુષ્ટિસ્થતર્જન્યા દક્ષમુષ્ટિસ્થતર્જની

સંયોજ્યાઙ્ગુષ્ઠકાગ્રાભ્યાં તર્જન્યગ્રે સ્વકેક્ષિપેત્ । એષા
પાશાહ્વયા મુદ્રા વિદ્વદ્ભિઃ પરિકીર્તિતા

અઙ્કુશાખ્યા તુ યા મુદ્રા સા વાચ્યા શંખસંસ્કૃતૌ । તલે
તલં ચ કરયોસ્તિર્યક્ સંયોજ્ય ચાઙ્ગુલીઃ

સંહતાઃ પ્રસૃતાઃ કુર્યાન્ મુદ્રેયં પર્શુસંજ્ઞિકા । લડ્ડુકા
બીજપૂરા ચ પ્રસિદ્ધત્વાદુપેક્ષિતા

શાક્તેયીનાં ચ મુદ્રાણાં કથ્યન્તે લક્ષણાનિ તુ ।
પાશાઙ્કુશૌ નિગદિતૌ પૂર્વમેવ યથાવિધિ

અધઃ કૃતો દક્ષહસ્તઃ પ્રસૃતો વરમુદ્રિકા । ઊર્ધીકૃતો
વામહસ્તઃ પ્રસૃતોઽભયમુદ્રિકા

પ્. ૪૦) કનિષ્ઠાનામિકેબદ્ધ્વા સ્વાઙ્ગુષ્ઠે નૈવ દક્ષતઃ ।
શિષ્ટાઙ્ગુલી તુ પ્રસૃતે સંમૃષ્ટે ખડ્ગમુદ્રિકા

વામસ્ય મધ્યમાગ્રં તુ તર્જન્યગ્રે નિયોજયેત્ । અનામિકાં
કનિષ્ઠાં ચ વામાઙ્ગુષ્ઠેન પીડયેત્

દર્શયેદ્વામકે સ્કન્ધે ધનુર્મુદ્રેયમીરિતા । દક્ષમુષ્ટિસ્થ
તર્જન્યા દીર્ઘયાવાણમુદ્રિકા

વામહસ્તં તથા તિર્યક્કૃત્વા ચૈવ પ્રસારયેત્ ।
આકુઞ્ચિતાઙ્ગુલિં કુર્યાચ્ચર્મમુદ્રેયમીરિતા

મુષ્ટિં કૃત્વા તુ હસ્તાભ્યાં વામસ્યોપરિ દક્ષિણમ્ । કુર્વીત
મૌશલી મૂર્ધ્નિ કૃતા દૌર્ગ્યેવ સા ભવેત્

ચક્રમુદ્રાં તથા બદ્ધ્વા મધ્ય્મે દ્વે પ્રસાર્ય ચ । કનિષ્ઠિકે
તથાનીય તદગ્રેઙ્ગુષ્ઠકૌ ક્ષિપેત્

લક્ષ્મીમુદ્રા પરાપ્યેષા સર્વસમ્પત્કરી ભવેત્ ।
વીણાવાદનવદ્ધસ્તૌ કૃત્વા સંચારયેચ્છિરઃ ।
વીણામુદ્રેયમાખ્યાતા સરસ્વત્યાઃ પ્રિયઙ્કરી

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતર્જન્યાવગ્રલગ્ને પરાઙ્ગુલીઃ । પ્રસાર્ય
સંહતોત્તાના પ્રોક્તા વ્યાખ્યાનમુદ્રિકા

વામમુષ્ટિં સ્વાભિમુખં કુર્યાત્ પુસ્તકમુદ્રિકા ।
મણિબન્ધસ્થિતૌ કૃત્વા પ્રસૃતાઙ્ગુલિકૌ કરૌ

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠયુગલે મિલિત્વાન્તઃ પ્રસારયેત્ ।
સપ્તજિહ્વાખ્યમુદ્રેયં વૈશ્વાનરપ્રિયઙ્કરી

ત્રિપુરાયાઃ પ્રવક્ષ્યામો મુદ્રાઃ સંક્ષેપતોઽધુના ।
મધ્યમામધ્યગે કૃત્વા કનિષ્ઠેઽઙ્ગુષ્ઠબો (રો) ધિતે

તર્જન્યૌ દણ્ડવત્ કુર્યાન્ મધ્યમોપર્યનામિકે । એષૈવ પ્રથમા
મુદ્રા સર્વસંક્ષોભકારિણી

મધ્યમાતર્જનીભ્યાં તુ કનિષ્ઠાનામિકે સમે ।
અઙ્કુશાકારરૂપાભ્યાં મધ્યગે પરમેશ્વરિ

પ્. ૪૧) ઇયમાકર્ષિણીમુદ્રા સર્વાકર્ષણકારિણી । પ્રથમાયાસ્તુ
મુદ્રાયા મધ્યમે સરલે યદા । જાયેતે પરમેશાનિ સર્વવિદ્રાવિણી
મતા

પરિવર્ત્ય કરૌ સ્પૃષ્ટાવઙ્ગુષ્ઠૌ કારયેત્સમૌ । અનામાન્તર્ગતે
કૃત્વા તર્જન્યૌ કુટિલાકૃતી

કનિષ્ઠિકે નિયુઞ્જીત નિજસ્થાને મહેશ્વરિ । ત્રિખણ્ડેયં
સમાખ્યાતા ત્રિપુરાહ્વાનકર્મણિ

સમ્મુખૌ તુ કરૌ કૃત્વા મધ્યમામધ્યગેઽન્તજે । અનામિકે તુ સરલે
તદ્બહિસ્તર્જનીદ્વયમ્

દણ્ડાકારૌ તતોઽઙ્ગુષ્ઠૌ મધ્યમામધ્યદેશગૌ ।
મુદ્રૈષોન્માદિની પ્રોક્તા ક્લેદિની સર્વયોષિતામ્

મધ્યમે કુટિલે કૃત્વા તર્જન્યુપરિસંસ્થિતે । અનામિકામધ્યગતે
તથૈવ હિ કનિષ્ઠિકે

સર્વા એકત્ર સંયોજ્ય અઙ્ગુષ્ઠપરિપીડિતાઃ । યોનિમુદ્રા
ભવેદેષા ત્રિપુરાતોષકારિણી

પુટાકારૌ કરૌકૃત્વા તર્જન્યાવઙ્કુશાકૃતી ।
વરિવર્ત્યકરેણૈવ મધ્યમે તદધોગતે

ક્રમેણ દેવિ તેનૈવ કનિષ્ઠાનામિકાદયઃ । સંયોજ્ય નિબિડાઃ
સર્વાઃ અઙ્ગુષ્ઠાવગ્રદેશતઃ

મુદ્રેયં પરમેશાનિ સર્વાવેશકરીમતા । ઉન્માદિન્યાસ્ત્વનામે દ્વે
અધઃ કૃત્વાઙ્કુશાકૃતી

તર્જન્યાવપિ તેનૈવ ક્રમેણ વિનિયોજયેત્ । અસૌ મહાઙ્કુશા મુદ્રા
સર્વકામાર્થસાધિની

સવ્યં દક્ષિણદેશે તુ સવ્યદેશે તુ દક્ષિણમ્ । બાહું કૃત્વા
મહેશાનિ હસ્તૌ સંપરિવર્તયેત્

કનિષ્ઠાનામિકે દેવિ યુક્ત્વા તેન ક્રમેણ ચ । તર્જનીભ્યાં
સમાક્રાન્તે સર્વોર્ધ્વમપિ મધ્યમે

અઙ્ગુષ્ઠૌ તુ મહેશાનિ સરલાવપિ કારયેત્ । ઇયં સા ખેચરી
નામ્ના મુદ્રા સર્વોત્તમોત્તમા

પ્. ૪૨) પરિવર્ત્ત્ય કરૌ સ્પષ્ટાવર્ધચન્દ્રાકૃતિ પ્રિયે ।
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયુગલં યુગપત્કારયેત્તતઃ

અધઃ કનિષ્ઠાવષ્ટબ્ધે મધ્યમે વિનિયોજયેત્ । તથૈવ કુટિલે
યોજ્યે સર્વાધસ્તાદનામિકે

બીજમુદ્રેયમચિરાત્ સર્વસિદ્ધિકરીમતા । દશાઙ્ગુષ્ઠં
પરાઙ્ગુષ્ઠે ક્ષિપ્ત્વા હસ્તદ્વયેન તુ

સાવકાશાત્મકં મુષ્ટિં કુર્યાત્ સા કુમ્ભમુદ્રિકા ।
પ્રસૃતાઙ્ગુલિકૌ હસ્તૌ મિથઃ શ્લિષ્ટે (ષ્ટૌ) ચ સંમુખૌ

કુર્યાત્સ્વહૃદયે સેયં મુદ્રા પ્રાર્થનસંજ્ઞિકા । અઞ્જલ્યા
ધ્યાનમુદ્રાસ્યાદ્વાસુદેવાહ્વયા ચ સા

અઙ્ગુષ્ઠાવુન્નતૌ કૃત્વા મુષ્ટ્યોઃ સંલગ્નયોર્દ્વયોઃ ।
તાવેવાભિમુખૌ કુર્યાત્ બાલકર્ણ્યભિરક્ષણે

મુષ્ટ્યોરૂર્ધ્વકૃતાઙ્ગુષ્ઠૌ તર્જન્યગ્રે તુ સંન્યસેત્ ।
સર્વરક્ષાકરીહ્યેષા કુન્તમુદ્રા સમીરિતા

મુષ્ટિરૂર્ધ્વીકૃતાઙ્ગુષ્ઠા દક્ષિણા નાદમુદ્રિકા ।
તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસંયોગાદગ્રતો બિન્દુમુદ્રિકા

દક્ષિણા નિબિડા મુષ્ટિઃ નામિકાર્પિતતર્જની । મુદ્રા
વિસ્મયસંજ્ઞા સ્યાત્ વિસ્મયાવેશકારિણી

હસ્તૌ તુ સંમુખૌ શ્લિષ્ટૌ તિર્યક્ સંયોજ્યચોચ્છ્રિતૌ ।
અઙ્ગુષ્ઠૌ સંહતૌ કાર્યૌ હૃદિ કચ્છપિકા ભવેત્

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકે શ્લિષ્ટે વામે વામક્રમેણ ચેત્ ।
તત્ત્વમુદ્રેયમુદિતા મહાપાતકનાશિની

જપકર્તુશ્ચ યત્કૃત્યં યચ્ચાકૃત્યં શૃણુષ્વતત્ । મન્ત્રં
સાધયમાનસ્તુ ત્રિસન્ધ્યં દેવમર્ચયેત્

દ્વિસન્ધ્યમેકસન્ધ્યં વા ન મન્ત્રં કેવલં જપેત્ । દેવી
ચિત્તગતા કાર્યા કાર્યં વ હૃદયંસ્થિરમ્

તત્ત્વજપ્તાન્નપાનીયૈઃ કુર્યાત્પાનાદિભોજનમ્ । એકગ્રામસ્થિતો
નિત્યં ગત્વા વન્દેત સ્વંગુરુમ્

પ્રણામસ્તુ દિશાન્યત્ર દેવતાવન્દનં સદા । નિત્યં નૈમિત્તિકં
કુર્યાત્ સઙ્ગમં સાધુભિઃ સહ

સ્નાયાચ્ચ પઞ્ચગવ્યેન કેવલેનામલેન વા । આજ્યેન દધ્નાક્ષીરેણ
તિલકલ્કેન વા કૃતી

પુરશ્ચર્યાવિધૌ તદ્વત્ સ્નાનં કુર્યાદ્વિશુદ્ધયે । શક્તૌ
ત્રિષવણં સ્નાનમશક્તૌ દ્વિઃ સકૃત્તથા

અસ્નાતસ્ય ફલં નાસ્તિ ન ચાતર્પયતઃ પિતૄન્ । અન્યાનિ
કામ્યકર્માણિ તથા સાધુસમાગમમ્

સ્ત્રીશૂદ્રપતિતવ્રાત્યનાસ્તિકોચ્છિષ્ટભાષણમ્ ।
અસત્યભાષણં ચોક્તિં કુટિલાં પરિવર્જયેત્

સત્યેનાપિ ન ભાષેત જપહોમાર્ચનાદિષુ । યદિ ભાષતિ તત્કાલે
સત્યૈઃ પ્રસ્તુતસાધકઃ

અન્યથાનુષ્ઠિતં સર્વં ભવત્યેવ નિરર્થકમ્ । વાઙ્મનઃ
કર્મભિર્નિત્યં નિઃસ્પૃહો વનિતાદિષુ

અભ્યઙ્ગનૃત્યગીતાદિદર્શનાદિકમુત્સૃજેત્ । વર્જયેદ્ગન્ધલેપં ચ
પુષ્પધારણમેવ ચ

પ્. ૪૪) મૈથુનં તત્કથાલાપં તદ્ગોષ્ઠીં ચ વિવર્જયેત્ ।
સ્મરણં કીર્ત્તનં કેલિઃ પ્રેક્ષણં ગુહ્યભાષણમ્

સંકલ્પોવ્યસાયશ્ચ ક્રિયાનિષ્પત્તિરેવ ચ । એવમષ્ટવિધં
પ્રોક્તં મૈથુનં તન્ત્રવેદિભિઃ

નાદદ્યાત્ કસ્યચિત્કિંચિત્ ન વિનોદી ભવેદ્બુધઃ । અસ્નાતાંશ્ચ
દ્વિજાઞ્છૂદ્રાન્ સ્ત્રિયો નૈવ સ્પૃશેત્તદા

ત્યજેદુષ્ણોદકસ્નાનમનિવેદિત ભોજનમ્ । પ્રાણહિંસાન્ન કુર્વીત
પુરશ્ચરણકૃદ્બીજઃ

ગોશુશ્રૂષાદિકં ચૈવ કલ્પોક્તં વિધિવચ્ચરેત્

તતો ભક્ષ્યમભક્ષ્યં ચ તદાની યદ્વદામ્યહમ્ । નાના
તન્ત્રાનુસારેણ મન્ત્રિણાં હિતકામ્યયા

ભૈ (ભા) ક્ષ્યં હવિષ્યં દુગ્ધાન્નં શાકં ચ દધિયાવકમ્ ।
પયો મૂલં ફલં વાપિ યદ્યદ્યત્રોપપદ્યતે

અન્યત્રાપિ સમાખ્યાતં ભક્ષ્યાણાં લક્ષણં બુધૈઃ ।
ભક્ષ્યં હવિષ્યં શાકાનિ પયોમૂલં ફલં તથા

શક્તુકં ક્ષીરમાત્રં વા પુરશ્ચરણકૃદ્બિજઃ । હૈમન્તિકં
સિતાસ્વિન્નં ધાન્યં મુદ્ગાસ્તિલા યવાઃ

કલાયકઙ્કુનીવારાઃ વાસ્તૂકં હિલમોચિકા ।
ષષ્ટિકાકાલશાકં ચ મૂલકં કેમુકેતરત્

કન્દં સૈન્ધવસામુદ્રે લવણે દધિસર્પિષી ।
પયોઽનુદ્ધૃતસારં ચ પનસામ્રહરીતકી

પિપ્પલી જીરકં ચૈવ નાગરઙ્ગં ચ તિત્તલી (તિન્તિણી) । કદલી
લવલીધાત્રીફલાન્યગુડમૈક્ષવમ્

અતૈલપક્વં મુનયો હવિષ્યાન્નં પ્રક્ષતે । હવિષ્યેષુ યવા
મુખ્યાસ્તદનુ વ્રીહયઃ સ્મૃતાઃ

માષકોદ્રવસિદ્ધાર્થાન્ ચણકોદ્દાલકાનપિ । મસૂરચીનકુલત્થાન્
સર્વાભાવેઽપિ વર્જયેત્

શ્રીમતાં દાનયુક્તાનાં શુચીનાં ધર્મધીજુષામ્ ।
સત્કુલસ્થાનજાતાનાં ભિક્ષાશીલોઽગ્રજન્મનામ્

બ્રહ્મપત્રે તુ ભુઞ્જીત મધ્યપત્રં તુ વર્જયેત્ । દક્ષં
બ્રહ્મોત્તરં વિણ્ણુર્મધ્યપત્રં મહેશ્વરઃ

ગ્રાહ્યં વહ્નિં વિનાવસ્તુ નાન્યસ્માત્ સતિ સમ્ભવે । અસમ્ભવે
વહિસ્તીર્થાત્ પ્રગૃહ્ણીયાદપર્વણિ

તત્રાસમર્થોઽનુદિનં ગૃહ્ણીયાદ્દિનભોજનમ્ ।
વિશુદ્ધાદધિકેરાગાદ્ગૃહીતે નૈવ સિધ્યતિ

મૃદુ કોષ્ણં સુપક્વં ચ કુર્યાદ્વૈલબ્ધભોજનમ્ । નેન્દ્રિયાણાં
યથા વૃદ્ધિસ્તથાભુઞ્જીત સાધકઃ

અન્યથા ભોજનાદ્દોષાત્ સિદ્ધિહાનિશ્ચ જાયતે । યદ્વા તદ્વા
પરિત્યાજ્યં દુષ્ટાન્નં મન્ત્રિભિઃ સદા

પ્રશસ્તાન્નં સમશ્નીયાન્ મન્ત્રસિદ્ધિસમીહયા ।
જલાદ્વૃદ્ધિસ્તરોર્યદ્વદિન્દ્રિયાણાં તથાન્નતઃ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શસ્તાન્નાશી ભવેન્નરઃ । મધુ માંસં
તથા ક્ષારલવણં તૈલમેવ ચ

સ્વિન્નં પર્યુષિતં ચૈવ નિઃસ્નેહં કીટ દૂષિતમ્ । કાઞ્જિકં
ગૃઞ્જનં બિલ્વં કલઞ્જં લશુનં તથા

મસૂરં કોદ્રવં માષં મન્તૂકં ચણકાદિકમ્ । તામ્બૂલં
કાંસ્યપાત્રે ચ દિવાભોજનમેવ ચ

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ જપકાલે વિવર્જયેત્ । અન્યથા ભોજનાત્તેષાં
સિદ્ધિં નાપ્નોતિ સાધકઃ

જપમાલાવિધાનં ચ સંક્ષેપેણ નિગદ્યતે । તદ્ભેદસ્તત્ફલં
ચાપિ મન્ત્રિણાં હિતકામ્યયા

પ્. ૪૭) અલ્પાયાસપ્રસાધ્યા યા બહુસિદ્ધિપ્રદાયિની । પ્રથમં
વર્ણમાલૈવ ગદ્યતે સિદ્ધિકાંક્ષિણામ્

અનુલોમવિલોમૈસ્તૈર્બિન્દુવન્માતૃકાક્ષરૈઃ । ક્ષમેરુકૈઃ
સાષ્ટવર્ગૈઃ ક્લિપ્તયા વર્ણમાલયા

પ્રત્યેકં વર્ણયુઙ્મન્ત્રાઃ જપ્તાઃ સ્યુઃ ક્ષિપ્રસિદ્ધિદાઃ ।
વૈરિમન્ત્રા અપિ નૄણામન્યે મન્ત્રાશ્ચ કિં પુનઃ

અકચટતપયશા વર્ગાદ્યાર્ણાઃ સમીરિતાઃ । મન્ત્રાણાં
વર્ણયુક્તત્વં પ્રથમં વર્ણમુચ્ચરેત્

તતઃ સમુચ્ચરેન્મન્ત્રમેવમન્યત્ર દર્શનાત્ । અનયા યોજપં કુર્યાત્
તસ્ય સિદ્ધિરદૂરતઃ

અત્રાઙ્ગુલિજપંકુર્વન્ સાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભિર્જપેત્ । અઙ્ગુષ્ઠેન
વિના કર્મ કૃતં તદફલં ભવેત્

કનિષ્ઠાનામિકા મધ્યા ચતુર્થી તર્જની મતા ।
તિસ્ત્રોઙ્ગુલ્યાસ્ત્રિપર્વાઃ સ્યુર્મધ્યમાચૈક પર્વિકા

પર્વદ્વયં મધ્યમાયા જપકાલે વિવર્જયેત્ । એતં મેરું
વિજાનીયાદ્બ્રહ્મણા દૂષિતં સ્વયમ્ । આરભ્યાનામિકામધ્યાત્
પ્રદક્ષિણમનુક્રમમ્

તર્જનીમૂલપર્યન્તં જપેદ્દશસુ પર્વસુ । અથવા
મધ્યમાનામામધ્યપર્વયુગાત્મકમ્

મેરું પ્રદક્ષિણીકુર્વન્નનામામૂલપર્વણિ ।
આરભ્યમધ્યમામૂલપર્યન્તં ગણયેદ્બુધઃ

અઙ્ગુલીર્ન વિયુઞ્જીત કિંચિત્સઙ્કોચયેત્તલમ્ । અઙ્ગુલીનાં વિયોગે
તુ ક્ષિદ્રેષુ સ્રવતે જપઃ

અઙ્ગુલ્યગ્રે તુ યજ્જપ્તં યજ્જપ્તં મેરુલઙ્ઘને । પર્વસન્ધિષુ
યજ્જપ્તં તત્સર્વં નિષ્ફલં ભવેત્

ગણનાવિધિમુલ્લઙ્ઘ્ય યો જપેત્તુ પ્રમાદતઃ । ગૃહ્ણન્તિ રાક્ષસા
યસ્માન્નિયતં ગણયેદ્બુધઃ

નિત્યં જપં કરે કુર્યાન્ન તુ કામ્યમબોધનાત્ । માલાભિસ્તુ
પ્રકુર્વીત નિત્યં કામ્યં ચ સાધકઃ

પ્. ૪૮) આદિક્ષાન્તાર્ણયોગિત્વાદક્ષમાલેતિ કીર્તિતા ।
તદ્વર્ણસંખ્યમાલાભિર્જપમાલા પ્રકલ્પયેત્

રુદ્રાક્ષૈઃ સર્વકામાપ્તિઃ શઙ્ખૈઃ કીર્તિધનાપ્તયે ।
પદ્માક્ષાઃ પુષ્ટિલક્ષ્મીદાઃ શત્રુનાશકરાઃ સદા

પુત્રઞ્જીવભવાઃ પુત્ર પશુધીધાન્યવૃદ્ધિદાઃ । મુક્તાભી
રચિતા માલા સૌભાગ્યં વિપુલાં શ્રિયમ્

મન્ત્રપ્રત્યક્ષતાસિદ્ધિં શાન્તિકં ચાનુપૌષ્ટિકમ્ । મુક્તિં ચ
તનુતે તદ્વત્ સ્ફાટિક્યપ્યક્ષમાલિકા

સારસ્વતે પદ્મરાગાઃ પુષ્કલે ચ ધને તથા । સૌવર્ણી રાજતી
માલા સર્વાન્ કામાન્ પ્રયચ્છતિ

સારસ્વતે પ્રબાલોત્થા વશ્યેઽધિકધનાગમે । પાપક્ષયકરી
કૌશી રુદ્રાક્ષાદિકુશાન્તકૈઃ

સર્વૈરેભિર્વિરચિતા માલા સ્યાન્મુક્તયે નૃણામ્ ।
ઉચ્ચાટનેઽશ્વદન્તાનાં માલાઃ પ્રોતાશ્ચબાલકૈઃ

ખરદન્તૈરધોભૂતૈર્મનુષ્યસ્નાયુતન્તુના ।
ગ્રથિતૈર્નિર્મિતામાલા શત્રૂણાં નાશિની મતા

પ્રેતદન્તૈરધોભૂતૈઃ કર્તવ્યા જપમાલિકા । સાધ્યદેહભવૈઃ
કેશૈઃ પ્રોતવ્યા દ્વેષકર્મણિ

વૈષ્ણવે તુલસીમાલા ગજદન્તૈર્ગણેશ્વરે । ત્રિપુરાયા જપે
શસ્તા ઇન્દ્રાક્ષૈરક્તચન્દનૈઃ

મહાશઙ્ખમયીજ્ઞેયા નીલસારસ્વતે મનૌ ।
અઙ્ગુલીજપસંખ્યાનમેકમેવમુદાહૃતમ્

પુત્રઞ્જીવૈર્દશગુણં શતં શંખૈઃ સહસ્ત્રકમ્ । પ્રબાલૈ
મલિરત્નૈશ્ચ દશસાહસ્રકં સ્મૃતમ્

તદેવ સ્ફાટિકૈઃ પ્રોકતં મૌક્તિકૈર્લક્ષમુચ્યતે ।
સ્વર્ણૈર્દશગુણા સૈવ સર્વૈઃ શતગુણં તથા

કુશગ્રન્થ્યા ચ રુદ્રાક્ષૈરનન્તગુણિતં ભવેત્ ।
શુદ્ધપદ્માક્ષમાલાભિરપિસ્યાદમિતં ફલમ્

પ્. ૪૯) માતૃકાવર્ણસંભૂતમાલયાપિ ચ તત્ફલમ્ । અથવા તાં
શતૈઃ કુર્યાત્સર્વસાધારણે જપે

પઞ્ચાશદ્ભિઃ કામ્યકર્મસિદ્ધિઃ સ્યાચ્ચતુરુત્તરૈઃ ।
અષ્ટોત્તરશતૈઃ સર્વસિદ્ધિરુક્તા કૃતસ્રજા

મોક્ષાર્થી પઞ્ચવિંશત્યા ધનાર્થી ત્રિંશતાજપેત્ ।
પુષ્ટ્યર્થી સપ્તવિંશત્યા પઞ્ચદશ્યાભિચારિકે

નારદીયે તુ સંપ્રોક્તં ન પઞ્ચદશ કસ્યચિત્ । અનયોઃ
પક્ષયોસ્તસ્માદ્વિકલ્પઃ સ્યાદ્વ્યવસ્થિતઃ

વ્યવસ્થા ચેયમત્રસ્યાન્નસ્યાદષ્ટાક્ષરે મનૌ । પુરુષસ્યેતિ
તસ્યાથો યા કસ્યચિદિતિશ્રુતમ્ । અથવા યોજનીયન્તન્મતભેદેન
મન્ત્રિભિઃ

અથાતો ગ્રથનં વક્ષ્યે માલાનાં તન્ત્રદર્શ્તિતમ્ । એકભુક્તં
વિદ્યાયાદૌ સાધકો ગ્રથયેત્ સ્વયમ્

સ્વયં ચ માલા ગ્રથિતેત્યાદિના યન્નિષિધ્યતે ।
તચ્ચન્દનસકાશેન પુષ્પસ્રક્પરમિષ્યતે

કૃતનિત્યક્રિયઃ શુદ્ધઃ ઉક્તેષ્વેતેષુ મન્ત્રવિત્ । યથાલાભં
યથાકામમક્ષાણ્યાનીય યત્નતઃ

મિથઃ સદૃશરૂપાણિ નાતિસ્થૂલકૃશાન્યપિ ।
કીટાદિભિરદુષ્ટાનિ ન જીર્ણાનિ નવાનિ વૈ

પ્રક્ષાલ્ય પઞ્ચભિર્ગવ્યૈસ્તાન્યક્ષાણિ પૃથક્ પૃથક્ । વિગ્રન્થિ
દ્વિજપુણ્યસ્ત્રીનિર્મિતં ત્રિગુણીકૃતમ્

ત્રિગુણીકૃત્ય તત્સૂત્રં ક્ષાલયેદ્વિધિવત્પુનઃ । શુક્લં રક્તં
તથા કૃષ્ણં વશ્યશાન્ત્યભિચારિકે

સૂત્રં સંપાદયેદ્વિદ્વાન્ પટ્ટસૂત્રમથાપિ વા ।
સ્થાપયેત્પદ્મઊપેણાશ્વત્થનવપલ્લવાન્

સૂત્રં મણીંશ્ચ ગન્ધામ્ભઃ ક્ષાલિતા&સ્તત્રનિઃક્ષિપેત્ ।
તારં શક્તિં માતૃકાં ચ સૂત્રૈ ચૈવ મણિષ્વથ

વિન્યસ્ય પ્રયજેદાજ્યૈર્જુહુયાચ્ચૈવ શક્તિતઃ । હોમાશક્તૌ
હોમસંખ્યાદ્વિગુણં જપમાચરેત્

પ્. ૫૦) ઇતિ કેચિદ્વદન્ત્યત્ર વક્ષ્યામો બાહ્યપૂજને ।
મણિમેકૈકમાદાય સૂત્રે વૈ યોજયેત્સુધીઃ

મુખં મુખેષુ સંયોજ્ય પુચ્છં પુચ્છે તુ યોજયેત્ ।
ગોપુચ્છસદૃશી કાર્યા યદ્વા સર્પાકૃતિઃશુભા

તત્સજાતીયમેકાક્ષં મેરુત્વેનાગ્રતો ન્યસેત્ । એકૈકમણિમધ્યે તુ
બ્રહ્મગ્રન્થિં પ્રકલ્પયેત્

ગાયત્રી જપને કેચિન્માલાં ગ્રન્થન્તિ માન્ત્રિકાઃ ।
ગાયત્રીમન્ત્રકથનં બ્રહ્મગ્રન્થિપ્રકલ્પને

સામાન્યતઃ કથં બાધ્યમિતિ તેષામિહાશયઃ । જપમાલાં
વિધાયેત્થં તસ્યાસ્ત્વતિશયાર્થકાન્

કુર્યુર્વાચ્યવિધાનેન સંસ્કારાન્ ક્રમબોધિતાન્ ।
ક્ષાલયેત્પઞ્ચગવ્યેન સદ્યોજાતેન સજ્જલૈઃ

ચન્દનાગુરુગન્ધાદ્યૈર્વામદેવેન ઘર્ષયેત્ । ધૂપયેત્તામઘોરેણ
તર્પયેત્ પુરુષેણ તુ

મન્ત્રયેદીશમન્ત્રેણ પ્રત્યેકં ચ શતં શતમ્ । સુમેરું
પઞ્ચમેનૈવ તતો મન્ત્રેણ મન્ત્રયેત્

સંસ્કૃત્યૈવં બુધો માલાં તત્પ્રાણાંસ્થાપયેત્તતઃ । એવં
કૃતાક્ષમાલાયાં જપેન્માતૃકયા સુધીઃ

માતૃકાવર્ણભેદેભ્યઃ સર્વે મન્ત્રાઃ પ્રજજ્ઞિરે । અતઃ
સકલમન્ત્રાણાં જપઃ કાર્યોઽનયાસ્રજા

ગુરું સંપૂજ્ય તસ્માત્તાં ગૃહ્ણીયાત્સર્વસમ્પદે । અશુચિર્ન
સ્પૃશેદેનાં કરભ્રષ્ટાં ન કારયેત્

અઙ્ગુષ્ઠસ્થામક્ષમાલાં ચાલયેન્મધ્યમાગ્રતઃ । તર્જન્યા ન
સ્પૃશેત્સોઽયં મુક્તિદો ગણનક્રમઃ

ભુક્તૌ મુક્તૌ તથાઽકૃષ્ટૌ મધ્યમાયાં જપેત્સુધીઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ જપેદુત્તમ કર્મણિ

જપાન્યકાલ ઇમાં માલાં પુજયિત્વા તુ ગોપયેત્ । ગોપયેચ્ચ નિજં
મન્ત્રં ગોપયેચ્ચ નિજં ગુરુમ્

પ્. ૫૧) ગોપયેદક્ષમાલાં તુ ગોપયેન્નિજમુદ્રિકામ્ । ગુરું
પ્રકાશયેદ્વિદ્વાન્ મન્ત્રં નૈવ પ્રકાશયેત્

અક્ષમાલાં તુ મુદ્રાં ચ ગુરોરપિ ન દર્શયેત્ ।
ભૂતરાક્ષસવેતાલાઃ સિદ્ધગન્ધર્વચારિ(ર)ણાઃ

હરન્તિ પ્રકટં યસ્માત્તસ્માદ્ગુપ્તં જપેત્સુધીઃ । દૃઢં
સૂત્રં પ્રયુઞ્જીત ન ત્રુટ્યતિ જપે યથા

હસ્તાન્નચ્યવતે યદ્વજ્જપતઃ સ્રક્ તથાચરેત્ । હસ્તાચ્ચ્યુતે
ભવેદ્વિઘ્નં છિન્નાયાં મરણં ધ્રુવમ્

જીર્ણે સૂત્રે પુનઃ સૂત્રં ગ્રથયિત્વા શતં જપેત્ ।
પ્રમાદાત્પતિતે હસ્તાચ્છતમષ્ટોત્તરં જપેત્

તાવન્નિષિદ્ધસંસ્પર્શે ક્ષાલયિત્વા યથોદિતમ્ ।
શતાદિજપસંખ્યાત્ર માતૃકાયા વિધીયતે

પ્રક્રમાત્તજ્જપસ્યૈવ સર્વત્રાસ્યૈવ બોધનાત્ । અપવાદકબાધેન
સિદ્ધવચ્ચન્દ્રિકાકૃતઃ । ચન્દ્રિકાયા વિવરણેષ્વિમમર્થમુદાહરન્

જપમાલાં નિગદ્યેત્થં વક્ષ્યામિ જપલક્ષણમ્ । જપઃ
સ્યાદક્ષરાવૃત્તિઃ સ ચ ત્રિવિધ ઈરિતઃ

વાચિકશ્ચ ઉપાંશુશ્ચ માનસશ્ચ ત્રિધા સ્મૃતઃ । ત્રયાણાં
જપયજ્ઞાનાં શ્રેયાન્સ્યાદુત્તરોત્તરઃ

યદુચ્ચનીચસ્વરિતૈઃ સ્પષ્ટશબ્દવદક્ષરૈઃ ।
મન્ત્રમુચ્ચારયેદ્વ્યક્તં વાચિકઃ સ જપઃ સ્મૃતઃ

શનૈરુચ્ચારયેન્મન્ત્રમીષદોષ્ઠૌ પ્રચાલયેત્ ।
કિંચિચ્છ્રવણયોગ્યઃ સ્યાદુપાંશુઃ સજપઃ સ્મૃતઃ

ધિયા યદુચ્ચરેન્મન્ત્રં સ જપો માનસઃ સ્મૃતઃ ।
ઉચ્ચૈર્જપોઽવિશિષ્ટઃ સ્યાદુપાંશુર્દશભિર્ગુણૈઃ

સહસ્રો માનસઃ પ્રોક્તઃ ફલમેષાં પ્રચક્ષતે । વાચિકો મારણે
ચૈવ પુષ્ટિકામ ઉપાંશુકઃ

માનસઃ સિદ્ધિકામસ્ય પ્રશસ્તો જપ ઈરિતઃ । ગૃહેજપઃ
સમઃપ્રોક્તો ગોષ્ઠે દશગુણઃ સ્મૃતઃ

પુણ્યારણ્યે તથારામે સહસ્રગુણ ઈરિતઃ । અયુતં પર્વતે પુણ્યે
નદ્યાં લક્ષમુદીરિતમ્

કોટિં દેવાલયે પ્રાહુરનન્તં શિવસન્નિધૌ । અસંખ્યાતાચ્ચ
સંખ્યાતઃ સહસ્રગુણ ઉચ્યતે

સંખ્યાતાદપિ સાહસ્ર ઉર્ધ્વપુણ્ડ્રાવૃતો જપઃ । દેવતાં
હૃદ્ગતાં કૃત્વા કૃત્વા ચ હૃદયં સ્થિરમ્

શિવાદીંશ્ચ ગુરું નત્વા જપેન્મન્ત્રં સમાહિતઃ । શનૈઃ
શનૈરવિસ્પષ્ટમદ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્

પ્. ૫૩) ન ન્યૂનં નાધિકે વાપિ જષં કુર્યાદ્દિને દિને ।
નૈરન્તર્યવિધિઃ પ્રોક્તો ન દિનં વ્યતિલઙ્ઘયેત્

દિવસાતિક્રમાત્તેષાં સિદ્ધિરોધઃ પ્રજાયતે । બ્રહ્મચર્યપરઃ
શાન્તો વિરતઃ પરદૂષણે

વૃથા કથાસુ સન્મૌની સકૃદેવ હવિષ્યમુક્ । અનન્યમાનસઃ
પ્રાતઃકાલાન્મધ્યંદિનાવધિ

ક્રોધાદિદોષરહિતો જપેન્મન્ત્રમનન્યધીઃ । જપસ્તુ સર્વકર્મેભ્યઃ
પરમોધર્મ ઉચ્યતે

અહિંસયા હિ ભૂતાનાં જપયજ્ઞઃ પ્રવર્તતે । ક્રુદ્ધો
ભ્રાન્તસ્ત્વરાયુક્તઃ શયાનો વા નિરાસનઃ

ઉપાનદૂઢપાદોવા રથ્યાયામાસવસ્થલે । ઉષ્ણીષી કઞ્ચુકી
વાપિ મુક્તકેશો ગલાવૃતઃ

અપવિત્રકરોઽશુદ્ધઃ પ્રલપન્ન જપેન્મનુમ્ । યાનશય્યાગતોવાપિ
ગચ્છન્નુત્થિત એવ વા

અપ્રાવૃત્તૌ કરૌ કૃત્વા શિરસા પ્રાવૃતોઽપિ વા ।
ચિન્તાવ્યાકુલચિત્તો વા ન મન્ત્રં પ્રજપેદ્બુધઃ

ન વદન્નબ્રજન્નાન્યમાશ્રયં કમપિ સ્મરન્ । ન
ક્ષજ્જૃમ્ભણહિક્કાદિવિકલીકૃતમાનસઃ

મન્ત્રસિદ્ધિમવાપ્નોતિ તસ્માદ્યત્નપરોભવેત્ । શયનં
દર્ભશય્યાયાં વિન્યસેચ્છુચિરાત્મનઃ

તદ્વાસઃ ક્ષાલયેન્નિત્યમન્યથા વિઘ્નમાવહેત્ ।
ઉપર્યધોબહિર્વસ્ત્રવિપર્યાસં ન કારયેત્

વિપર્યાસવિધાનેન ભવેદનિયમઃ ક્વચિત્ । પુરશ્ચરણકાર્યે ચ
વર્જયેત્તં પ્રયત્નતઃ

અતિપ્રયાસજનકં વર્જયેત્કર્મસાધકઃ । પ્રસાર્ય ન
જપેત્પાદાવુત્કટાસન એવ વા

નૈકવાસાજપેન્મન્ત્રં બહુવસ્ત્રાકુલોઽપિવા । એવમાદીનિ ચાન્યાનિ
જપકાલે વિવર્જયેત્

પ્. ૫૪) પતિતાનામન્ત્યજાનાં દર્શને ભાષણેશ્રુતે ।
શ્રુતેઽધોવાયુગમને જૃમ્ભણેજપમુત્સૃજેત્

ઉત્થાયાચમ્ય તત્પ્રાપ્તૌ પ્રાણાયામં ષડઙ્ગકમ્ । કૃત્વા
સમ્યગ્જપેચ્છેષં યદ્વા સૂર્યાદિદર્શનમ્

મન્ત્રી મન્ત્રજપં કુર્વન્ન્શુચિં યદિ પશ્યતિ । પ્રાણાયામં
સકૃત્કૃત્વા જપશેષં સમાપયેત્ । અષ્ટાક્ષરવિધાવુક્તમિતિ
શ્રીનારદીયકે

અથ છિન્નાદિ દોષાણાં શાન્તયે વિધિરુચ્યતે । તથા છિન્નાદયો
દોષાઃ કથ્યન્તે સિદ્ધિબોધિનઃ

આદૌ દોષસ્ય હેયત્વાત્તસ્ય લક્ષણમુચ્યતે ।
મનોર્યસ્યાદિમધ્યાન્તેષ્વાનિલં બીજમુચ્યતે

સંયુક્તં વા વિયુક્તં વા સ્વરાક્રાન્તં ત્રિધા પુનઃ । ચતુર્ધા
પઞ્ચધાવાથ સમન્ત્રશ્છિન્નસંજ્ઞકઃ

આદિમધ્યાવસાનેષુ ભૂબીજદ્વન્દ્વલાઞ્છિતઃ । રુદ્ધમન્ત્રઃ સ
વિજ્ઞેયો ભુક્તિમુક્તિવિવર્જિતઃ

માયાત્રિતત્ત્વં વા બીજરાવહીનસ્તુ યો મનુઃ । શક્તિહીનઃ સ
કથિતો યસ્ય મધ્યેન વિદ્યતે

કામબીજં મુખે માયા શિરસ્યઙ્કુશમેવ વા । અસૌ પરાઙ્મુખઃ
પ્રોક્તો હકારો બીજ સંયુતઃ

આદ્યન્તમધ્યેષ્વિન્દુર્વા ન ભવેદ્વધિરઃ સ્મૃતઃ । પઞ્ચવર્ણો
મનુર્યઃ સ્યાદ્રેફાર્કેન્દુવિવર્જિતઃ

નેત્રહીનઃ સ વિજ્ઞેયો દુઃખશોકામયપ્રદઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ હંસઃ પ્રાસાદવાગુરૌ

હકારો બિન્દુમાન્ જીવો વારં વાપિ ચતુષ્કલમ્ । માયા નમામિ ચ
પદં નાસ્તિ યસ્મિન્ સ કીલિતઃ

એકં મધ્યે દ્વયં મૂર્ધ્નિ યસ્મિન્નસ્ત્રપુરન્દરૌ । ન વિદ્યેતે સ
મન્ત્રઃસ્યાત્ સ્તમ્ભિતઃ સિદ્ધિબો(રો)ધકઃ

વહ્નિર્વાયુસમાયુક્તો યસ્ય મન્ત્રસ્ય મૂર્ધનિ । સપ્તધા દૃશ્યતે
તં તુ દગ્ધં મન્વીત મન્ત્રવિત્

પ્. ૫૬) અસ્ત્રં દ્વાભ્યાં ત્રિભિઃ
ષડ્ભિરષ્ટાર્ભિદૃશ્યતેક્ષરૈઃ । સ્રસ્તઃ સોઽભિહિતો યસ્ય
મુખેન પ્રણવઃ સ્થિતઃ

શિવો વા શક્તિરથવા ભીતાખ્યઃ સ પ્રકીર્તિતઃ ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ ભવેન્નાર્ણચતુષ્ટયમ્

યસ્ય મન્ત્રઃ સ મલિનો મન્ત્રવિત્તં વિવર્જયેત્ । યસ્ય મધ્યે દકારો
વા ક્રોધો વા મૂર્ધનિ દ્વિધા

અસ્ત્રં તિષ્ઠતિ મન્ત્રઃ સ તિરસ્કૃત ઉદીરિતઃ । ભ્યોદ્વયં
હૃદયે શીર્ષે વષટ્વૌષટ્ ચ મધ્યતઃ

યસ્યાસૌ ભેદિતો મન્ત્રસ્ત્યાજ્યઃ સિદ્ધિષુ સૂરિભિઃ । ત્રિવર્ણો
હંસહીનો યઃ સુષુપ્તઃ સ ઉદાહૃતઃ

મન્ત્રોવાઽપ્યથવા વિદ્યા સપ્તાધિકદશાક્ષરઃ । ફટ્કાર
પઞ્ચકાદિર્યો મદોન્મત્ત ઉદાહૃતઃ

તદ્વદસ્ત્રં સ્થિતં મધ્યે યસ્ય મન્ત્રઃ સ મૂર્છિતઃ ।
વિરામસ્થાનગં યસ્ય હૃતવીર્યઃ સ કથ્યતે

આદૌ મધ્યે તથા મૂર્ધ્નિ ચતુરસ્ત્રયુતો મનુઃ । જ્ઞાતવ્યો હીન
ઇત્યેષ યઃ સ્યાદષ્ટાદશાક્ષરઃ

એકોનવિંશત્યર્ણો વા યો મન્ત્રસ્તારસંયુતઃ ।
હૃલ્લેખાઙ્કુશબીજાઢ્યસ્તં પ્રસુપ્તં પ્રચક્ષતે

સપ્તવર્ણો મનુબલિઃ કુમારોઽષ્ટાક્ષરસ્તુ યઃ । ષોડશાર્ણો
યુવા પ્રૌઢશ્ચત્વારિંશલ્લિપિર્મનુઃ

ત્રિંશદર્ણશ્ચતુઃ ષષ્ટિવર્ણો મન્ત્રઃ શતાક્ષરઃ ।
ચતુઃશતાક્ષરશ્ચાપિ વૃદ્ધ ઇત્યભિધીયતે

નવાક્ષરો ધ્રુવયુતો મનુર્નિશ્ચિત્રશ ઈરિતઃ । યસ્યાવસાને
હૃદયં શિરો મન્ત્રૌ ચ મધ્યતઃ

શિખા વર્મ ચ સંસ્યાતાં વૌષટ્ ફટ્કાર એવ વા ।
શિવશક્ત્યર્ણહીનો વા સ નિર્બીજ ઇતિ સ્મૃતઃ

એષુ સ્થાનેષુ ફટ્કારઃ ષોઢા યસ્મિન્ પ્રદૃશ્યતે । સ મન્ત્રઃ
સિદ્ધિહીનઃ સ્યાન્મન્દઃ પંક્ત્યક્ષરો મનુઃ

પ્. ૫૭) કૂટ એકાક્ષરો મન્ત્રઃ સ એવોક્તો નિરંશકઃ । દ્વિવર્ણઃ
શક્તિહીનઃ સ્યાચ્ચતુર્વર્ણસ્તુ કેકરઃ

ષડક્ષરો બીજહીનસ્ત્વબન્ધઃ સપ્તાક્ષરો મનુઃ ।
સાર્ધદ્વાદશવર્ણો વા ધૂમિતઃ સ તુ નિન્દિતઃ

સાર્ધબીજસ્ત્રયસ્તદ્વદેકવિંશતિવર્ણકઃ ।
વિંશત્યર્ણસ્ત્રિંશદર્ણો યઃ સ્યાદાલિઙ્ગિતસ્તુ સઃ

દ્વાત્રિંશદક્ષરો મન્ત્રો મોહિતઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ચતુર્વિંશતિવર્ણો યઃ સપ્તવિંશતિવર્ણકઃ

(ક્ષુધાર્તઃ સ તુ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્વિંશતિ વર્ણકઃ) ।
એકાદશાક્ષરી વાપિ પઞ્ચ વિંશતિસંખ્યકઃ

ત્રયોવિંશતિવર્ણો વા મન્ત્રો દૃપ્ત ઉદાહૃતઃ ।
ષડ્વિંશત્યક્ષરો ષટ્ત્રિંશદ્વર્ણકસ્તથા

ત્રિંશદેકોનવર્ણોવાઽપ્યઙ્ગહીનોઽભિધીયતે ।
અષ્ટાવિંશદક્ષરો યઃ એકત્રિંશદથાપિ વા

અતિક્રુદ્ધઃ સ ગદિતો નિન્દિતઃ સર્વકર્મસુ । (ત્રિંશદક્ષરકો
મન્ત્રસ્ત્રયસ્ત્રિંશદથાપિ વા

અતિક્રૂરઃ સ ગદિતો નિન્દિતઃ સર્વકર્મસુ ।) ચત્વારિંશતમારભ્ય
ત્રિષષ્ટિર્યાવદાપતેત્

તાવત્સંખ્યા નિગદિતા મન્ત્રાઃ સવ્રીડસંજ્ઞકાઃ ।
પઞ્ચષષ્ટ્યક્ષરાયેસ્યુર્મન્ત્રાસ્તે શાન્તમાનસાઃ

એકોનશતપર્યન્તં પઞ્ચષષ્ટ્યક્ષરાદિતઃ । યે મન્ત્રાસ્તે
નિગદિતાઃ સ્થાનભ્રષ્ટાહ્વયાબુધૈઃ

ત્રયોદશાક્ષરા યે સ્યુર્મન્ત્રાઃ પઞ્ચદશાક્ષરાઃ ।
વિકલાસ્તેઽભિધીયન્તે શતં સાર્ધ શતસ્તુ (ન્તુ) વા

શતદ્વયં દ્વિનવતિરેકહીનાથવાપિ સા । શતત્રયં વા
યત્સંખ્યા નિસ્નેહાસ્તે સમીરિતા

ચતુઃ શતાન્યથારભ્ય યાવદર્ણસહસ્રકમ્ । અતિવૃદ્ધઃ સ
યાગેષુ પરિત્યાજ્યઃ સદા બુધૈઃ

પ્. ૫૮) સહસ્રાદધિકા મન્ત્રા દણ્ડકાઃ પીડિતા મતાઃ ।
દ્વિસહસ્રાધિકા મન્ત્રાઃ ખણ્ડશઃ શતધા મતાઃ

જ્ઞાતવ્યાઃ સ્તોત્રરૂપાસ્તે મન્ત્રાસ્તે સ્યુસ્તથા મતાઃ । તથા
વિદ્યાશ્ચ બોદ્ધવ્યા મન્ત્રિભિઃ સર્વકર્મસુ

બન્ધેન યોનિમુદ્રાયા દોષાન્ છિન્નાદિકાન્ હરેત્ ।
તદાવશ્યકમેવાત્ર તદ્વ્યક્તં શારદાદિકે

દોષાનિમાનવિજ્ઞાય યો મન્ત્રંભજતે જનઃ । સિદ્ધિર્ન જાયતે
તસ્ય કલ્પકોટિશતૈરપિ

ઇત્યાદિદોષદુષ્ટાંસ્તાન્મન્ત્રાનાત્મનિ યોજયેત્ ।
શોધયેદૂર્ધ્વપવનો બદ્ધયા યોનિમુદ્રયા

અથવા દોષશુદ્ધ્યર્થં પ્રકારમિમમાચરેત્ । મન્ત્રાદિષુ ચ
સર્વેષુ હૃલ્લેખા કામબીજકમ્

શ્રીબીજં વા વિનિઃક્ષિપ્ય જપેન્મન્ત્રં વિશુદ્ધયે ।
તારસંપુટિતો વાથ દુષ્ટમન્ત્રોઽપિ સિદ્ધ્યતિ

અથ વક્ષ્યે યોનિમુદ્રાબન્ધયોગમનુત્તમમ્ । જિત્વાદાવાત્મનઃ
શત્રુન્કામાદીન્ યોગમભ્યસેત્

કામક્રોધૌ લોભમોહૌ તત્પરં મદમત્સરમ્ । વદન્તિ
દુઃખદાનેતાનરિષડ્વર્ગમાત્મનઃ

યોગાષ્ટાઙ્ગૈરિમાન્ જિત્વા યોગિનો યોગમાપ્નુયુઃ ।
યમનિયમાસનપ્રાણાયામાઃ તતઃ પરમ્

પ્રત્યાહારં ધારણાં ચ ધ્યાનં સાર્ધં સમાધિના ।
અષ્ટાઙ્ગાન્યાહુરેતાનિ યોગિનો યોગસાધને

અહિંસાસત્યમસ્તેયં બ્રહ્મચર્યં કૃપાર્જવમ્ । ક્ષમા
ધૃતિર્મિતાહારઃ શૌચં ચેતિ યમા દશ

તપઃ સન્તોષ આસ્તિક્યં દાનં દેવસ્યં પૂજનમ્ ।
સિદ્ધાન્તશ્રવણં ચૈવ હ્રીર્મતિશ્ચજપોદ્ગ(વ્ર)તમ્

દશૈતે નિયમાઃ પ્રોક્તા યોગશાસ્ત્રવિશારદૈઃ । ઇન્દ્રિયાણાં
વિચરતાં વિષયેષુ નિરર્ગલમ્

પ્. ૫૯) બલાદાહરણં તેભ્યઃ પ્રત્યાહારો વિ(ભિ)ધીયતે ।
અઙ્ગુષ્ઠગુલ્ફજાનૂરુસીવનીલિઙ્ગનાભિષુ

હૃદ્ગ્રીવાકણ્ઠદેશેષુ લમ્બિકાયાં તતો નસિ । ભ્રૂમધ્યે
મસ્તકે મૂર્ધ્નિ દ્વાદશાન્તે યથા વિધિ

ધારણં પ્રાણમરુતો ધારણેતિ નિગદ્યતે । સમાહિતેન મનસા
ચૈતન્યાન્તરવર્તિના

આત્મન્યભીષ્ટદેવસ્ય ધ્યાનં ધ્યાનમિહોચ્યતે । સમત્વભાવના
નિત્યં દેવાત્મપરમાત્મનોઃ

સમાધિમાહુર્મુનયઃ પ્રોક્તમષ્ટાઙ્ગલક્ષણમ્ ।
યુક્તાહારવિહારસ્ય યુક્તચેષ્ટસ્ય કર્મસુ

યુક્તસ્વપ્નાવબોધસ્ય યોગોભવતિ દુઃખહા । પ્રાણાયામં
સમારભ્ય વિશુધાન્તરનાડિકઃ

આસને સાધકો દક્ષપાદપાર્ષ્ણિં નિવેશયેત્ । ગુદમાર્ગે તથા
લિઙ્ગે વામપાર્ષ્ણિમ (થ) ન્યસેત્

નિવર્તયેદિન્દ્રિયાણિ વિષયેભ્યઃ સમાહિતુઃ । ઋજુકાયશિરોગ્રીવઃ
કાકચઞ્ચુયુતક્રમાત્

સમાહૃત્યજગત્પ્રાણમુદરં પરિપૂરયેત્ । અઙ્ગુષ્ઠાભ્યામથો
કર્ણૌ તર્જનીભ્યાં તુ લોચને

નાસારન્ધ્રે મધ્યમાભ્યામવશિષ્ટાભિરાનનમ્ ।
અઙ્ગુલીભિર્નાતિદૃઢમવરુધ્ય સ્વકં મનઃ

મૂલાધારે સ્થિરીકૃત્ય યથાશ્વો ગુદપદ્ધતિમ્ । સંકોચયતિ
સંત્યજ્ય પુરીષન્તુ પુનઃ પુનઃ

તથા સઙ્કોચયેદેનમઙ્ગલગ્નકરસ્તતઃ । ભૂયો ભૂયો
હૂ&કૃતેનોચ્ચારયેદ્ગુદમારુતમ્

ઉન્મીલયતિ સુષુમ્ના સુ(મુ)ખમભ્યસ (સ્ય)તઃ ક્રમાત્ । વાયુસ્તત્ર
પ્રવિશ્યાજગ્રન્થિં ભિત્વાજપઙ્કજમ્

કરોત્યૂર્ધ્વમુખંતસ્મિન્ પ્રવિષ્ટેઽન્તરથોધ્વનિઃ ।
ક્રમાન્મેઘનિનાદાભો જાયતે તેન બુધ્યતે

પ્. ૬૦) સુપ્રસુપ્તા કુણ્ડલિની તતો યોન્યન્તકે સ્મરમ્ । ભ્રમન્તં
વિકસદ્બન્ધુજીવપુષ્પાભમુજ્જ્વલમ્

શિવસ્વરૂપં સંચિન્ત્ય હંસરૂપં વિચિન્તયેત્ ।
તયૈકીકૃતમાત્માનં યોગી કુણ્ડલિનીં તતઃ

વિધાય ચિત્કલાયુક્તાં હંસેન સહિતાં નયેત્ । એતામૂર્ધ્વં
ચિત્રનાડ્યા સહસ્રદલપઙ્કજમ્

ચક્રાણિ ષટ્ ચ લિઙ્ગાનિ ત્રીણિ ભિત્વા પૃથક્ પૃથક્ । ગત્વા
તત્કર્ણિકાસંસ્થશિવસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

સહસ્રારોર્ધ્વસર્ગાખ્યસ્થાનસ્થિતસુધાકરાત્ ।
નિપતંત્રીં(ન્તીં)મન્ત્રમયીં લોહિતામૃતવિશ્રુ(સ્રુ)તિમ્

પીત્વા તેનૈવ માર્ગેણ તાસ્તાઃ ષટ્ચક્રદેવતાઃ । પ્રા (પરા)
વૃત્ય પ્રીણયન્તી સ્વસ્થાનમધિગચ્છતિ

ઇત્થં ગતાગતં યોગી ભૂયો ભૂયઃ સમાચરન્ ।
મન્ત્રજાપવિધાનેન દોષાન્ છિન્નાદિકાન્ હરેત્

અભ્યસેદ્યોનુદિવસં યોગમેનં સમાહિતુઃ । જિત્વા દુરિતરોગાદીન્
ચિરંજીવેત્સ્મરાત્મકઃ

સાધયેત્સકલાન્મન્ત્રાન્મૌની નીલશિરોરુહઃ । ગુદધ્વજાન્તરે
પદ્મં બ્રહ્મણો ભૂષિતં દલૈઃ

ચતુર્ભિર્હેમસંકાશૈર્વાદિસાન્તૈર્વિભૂષિતૈઃ । સબિન્દુભિરિયં
પ્રાહુર્મૂલાધારં તુ યોગિનઃ

ધ્વજમૂલે રસદલૈર્બાદિલાન્તૈઃ સબિન્દુભિઃ । વર્ણૈર્યુતં
શિવસ્થાનં સ્વાધિષ્ઠાનસમાહ્વયમ્

નીલાઞ્જનાભૈર્દશભિર્યુક્તૈર્ડાદ્યૈઃ સબિન્દુભિઃ ।
દશાક્ષરૈર્દલૈર્યુક્તં નાભિસ્થં મણિપૂરકમ્

હૃદીન્દ્રગોપસન્ધ્યામ્બુવાહસિન્દૂરદીધિતિ ।
દલૈરાદિત્યસંખ્યાભિઃ કાદિવર્ણૈર્વિભૂષિતૈઃ

સદન્તૈઃ કમલં પ્રાહુરનાહતમિદં બુધાઃ । વિશુદ્ધાખ્યં તુ
નલિનં કણ્ઠેઽલિરુચિભિર્યુતમ્

પ્. ૬૧) દલૈઃ ષોડશભિર્યુક્તં સ્વરૈર્ભગવતીગૃહમ્ ।
શરચ્ચન્દ્રમયુખાભમાજ્ઞાનામસરોરુહમ્

ભ્રૂમધ્યેદ્વિદલં સેન્દુવર્ણાન્ત્યદ્વયભૂષિતમ્ ।
ષટ્ચક્રકમિદં પ્રોક્તં યોગશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

બ્રહ્મા શિવો ગદાપાર્ણિહંસોભગવતી તથા । બિન્દુઃ ક્રમેણ
ચક્રેશાઃ ષડત્ર પરિકીર્તિતાઃ

બ્રહ્માવિષ્ણુસ્તથારુદ્ર ઈશ્વરોઽથ સદાશિવઃ । બિન્દુઃ ક્રમેણ
ચક્રેશાઃ ક્વચિદેવમુદીરિતાઃ

ડાકિની રાકિની ચૈવ લાકિની કાકિની તથા । શાકિની હાકિની
ચેતિ ક્રમાત્ ષટ્ચક્રદેવતાઃ

સ્વયમ્ભુના સ્વયં લિઙ્ગં યોનિમધ્યવિલાન્તરે ।
હૃદિબાલા(ણા)દ્વયં લિઙ્ગમિતરઞ્ચા(ચ્ચા)ન્તરાલકે

સર્ગાધો રક્તકિઞ્જલ્કસહસ્રદલપઙ્કજમ્ । નિષ્કલઙ્કં
સ્ફુરદ્રશ્મિ ત્રિશૃઙ્ગ(ઙ્ગં)હિમરશ્મિકમ્

ગુદધ્વજાન્તરે લિઙ્ગમુત્સેધાદ્દ્વ્યઙ્ગુલં વિદુઃ । તસ્ય
દ્વિગુણવિસ્તારવૃત્તરૂપેણ વેષ્ટિતમ્

નાડ્યસ્તત્ર સમુત્પન્ના મુખ્યાસ્તિસ્રઃ પ્રકીર્તિતાઃ । ઇડા નાડી
શ્રિતાભાગં તનોર્વામં તુ દક્ષિણમ્

પિઙ્ગલાથ તનોર્મધ્યે પૃષ્ઠવંશસમાશ્રિતા । સુષુમ્ના
બ્રહ્મરન્ધ્રં તુ ચિત્રા નાડી તદન્તરે

પઞ્ચવર્ણોજ્જ્વલા સૂક્ષ્મા દેવૈર્યુક્તાથ પઞ્ચભિઃ । બ્રહ્મા
જનાર્દનો રુદ્રઃ શિવસાદાખ્યકાવપિ

ચિત્રાખ્યનાડ્યન્તરસ્થા પઞ્ચભૂતાધિદેવતાઃ । કન્દમધ્યે
ત્રિકોણાસ્તિ યોનિર્લોહિતદીધિતિઃ

બાલાર્કકોટિકિરણશમ્પેવ ચપલદ્યુતિઃ । કામઃ પરિશ્રમસ્તત્ર
ચિન્તનીયસ્તડિન્નિભઃ

અતિસૂક્ષ્માભમૂર્ધ્વે સ્યાચ્છક્તિર્દીપશિખાકૃતિઃ । પરિસ્ફુરન્તી
તન્મધ્યે શિવશક્તિસ્વરૂપિણી

પ્. ૬૨) સૂર્યકોટિપ્રતીકાશા સર્વદેવમયી વિભુઃ ।
પ્રસુપ્તભુજગાકારા શંખાવર્તભ્રમાન્મુખમ્

વેષ્ટયન્તી સુષુમ્નાયા ધ્યેયા કુણ્ડલિની શુભા । સંક્ષિપ્ય
યોનિમુદ્રાયા બન્ધ એવં પ્રકીર્તિતઃ

કથ્યન્તે મન્ત્રસંસ્કારા શારદાતિલકા દશ । જનનં જીવનં
પશ્ચાત્તાડનં બોધનં તથા

અથાભિષેકો વિમલીકરણાપ્યાયને તથા । તર્પણં દીપનં
ગુપ્તિર્દશૈતા મન્ત્રસંસ્ક્રિયાઃ

ચન્દનાદિભિરાલિખ્ય પાત્રે સ્વર્ણાદિનિર્મિતે ।
મન્ત્રીસૌવર્ણલેખિન્યા માતૃકાર્ણાન્ યથાક્રમમ્

તતોક્ષરાણિ સંગૃહ્ય લિખેદભિમતં મનુમ્ ।
અવશિટૈર્માતૃકાર્ણૈઃ સંપુટીકૃત્ય તં જપેત્

એતજ્જનનમાખ્યાતં સમ્પ્રદાયાનુસારિભિઃ । પ્રણવાન્તરિતાન્
કૃત્વા મન્ત્રવર્ણાન્ જપેત્સુધીઃ

એતજ્જીવનમિત્યાહુર્મન્ત્રશાસ્ત્રવિશારદાઃ । મન્ત્રવર્ણાન્
સમાલિખ્ય તાડયેચ્ચન્દનામ્ભસા

પ્રત્યેકં વાયુના મન્ત્રી તાડનં તદુદાહૃતમ્ । મન્ત્રવર્ણાન્
સમાલિખ્ય પ્રસૂનૈઃ કરવીરજૈઃ

તન્મન્ત્રાક્ષરસંખ્યાતૈર્હન્યાત્સ્યાત્તેન બોધનમ્ ।
અશ્વત્થપલ્લવૈર્મન્ત્રમભિષિઞ્ચેદ્વિશુદ્ધયે

સંચિન્ત્યમનસા મન્ત્રં મૂલે તેજસ્ત્રયાત્મકમ્ ।
યોનિબન્ધોર્દ્ધ્વપવનસ્તદુત્થજ્યોતિષા તતઃ

હૃદમ્ભોજસ્થિતે વાચ્યજ્યોતિર્મન્ત્રેણ નિર્દહેત્ । મન્ત્રે મલત્રયં
મન્ત્રી વિમલીકરણં ત્વિદમ્

તારં વ્યોમાગ્નિમનુયુગ્દન્તીજ્યોતિર્મનુર્મતઃ । કુશોદકેન જપ્તેન
પ્રત્યર્ણં પ્રોક્ષણં મનોઃ

તેન મત્રેણ વિધિવદેતદાપ્યાયનં મતમ્ । મન્ત્રેણ વારિણા
તન્ત્રે તર્પણં તર્પણં મતમ્

તારમાયારમાયોગો મનોર્દીપનમુચ્યતે । જપ્યમાનસ્ય મન્ત્રસ્ય
ગોપનં ત્વપ્રકાશનમ્

ઇતિ મન્ત્રસ્ય સંસ્કારા દશોક્તાઃ સિદ્ધિદાયકાઃ । યાન્ કૃત્વા
વિધિના મન્ત્રી યથોક્તફલમશ્નુતે

અથ શૈવાગમાદ્યુક્તાસ્ત્રન્યાસવિધિરુચ્યતે । અભયં વામતો
દદ્યાદ્ વરં દક્ષે નિવેશયેત્

દેવસ્ય પૃષ્ઠદેશે તુ તૂણં સમ્યઙ્નિવેશયેત્ । શાલિં ચ
નવનીતં ચ દધિભાણ્ડં તથા ગુડમ્

અક્ષમાલાં મૃગં ટઙ્કં દક્ષિણે વિનિવેશયેત્ । શુકં
વીણાં તથા નાગં વ્યઞ્જનં ચ કમણ્ડલુમ્

તર્જનીં વામતસ્તદ્વદાસનં દક્ષતો ન્યસેત્ । વેદં ચ
પક્ષિણં મુદ્રાં દક્ષિણે વિનિયોજયેત્

શંખં ચક્રં ન્યસેત્તદ્વત્ કુશાન્ પદ્મં દ્વયોરપિ । દ્વયોઃ
પાશં ચ પુસ્તં ચ પાત્રં વામે વિચિન્તયેત્

કપાલં વામતો દક્ષે જપમાલાં સમર્પયેત્ । દક્ષે શક્તિં
ફલં ખડ્ગં ત્રિશૂલં ડમરું તથા

વનમાલાં સુરાપાત્રં શૃ (સૃ)ણિં ચાપિ શરં ન્યસેત્ ।
ધનુર્વાણં ચોભયોર્હસ્તકઙ્કણં મુદ્રિકાં ગદામ્

કશાં તુ વામતો ન્યસ્ય ખેટકં શૃઙ્ખલં તથા ।
અર્ઘપાત્રં ચોભયોસ્તુ દદ્યાત્પુષ્પાઞ્જલિં તથા

ભૂષાન્યુભયોર્દદ્યાદ્વસ્ત્રં ચિત્રિતમીરિતમ્ । શુભ્રં વા
સર્વદેવાનાં પીતં વિષ્ણોઃ સમીરિતમ્

શં ચ ગોપીશ પં ગં ચ શ પ ચં ગં શ ગો પ ચં । શ પ
ચં ગં ગ પં શં ચ શંખાદ્યાઃ ષટ્ પ્રદક્ષિણાઃ

કે મ સં દા રામ પ્રદ્યુવિભાઽનિ પુર્વધોજનાઃ । ગો ત્રિ શ્રી હૃ
નૃસિંહાચ્યુ વા ના ગો પે હ કૃ ક્રમાત્

અથ જાપ્યવિધાનં તુ ક્રમોક્તં પ્રતિપદ્યતે । યેન
સિદ્ધિર્ભવેદાશુ અભાગ્યસ્યાપિ દેહિનઃ

ભૂમેઃ પરિગ્રહં કુર્યાત્ પરિમાણં ચ સર્વવિત્ ।
તથાસ્યામુકગોત્રસ્ય પુરશ્ચરણસિદ્ધયે

મયેયં ગૃહ્યતે ભૂમિર્મન્ત્રો મે સિધ્યતામિતિ । વિષમં મણ્ડલં
વાપિ ક્રોશં ગવ્યૂતિમેવ વા

નદી પર્વતવૃક્ષાદૌ પરિમાણે નખાન્તતમ્ । પુરશ્ચર્યાભુવો
માનં ક્વચિન્માનં ન વિદ્યતે

તદાહ ચન્દ્રિકાકારો નાનામન્ત્રાનુસારતઃ । ગ્રામે ક્રોશમિતં
સ્થાનં ક્રોશયુગ્મમથાપિ વા

અહોરાત્રિવિહારાર્થં તાવતીં ભૂમિમાક્રમેત્ । વિતસ્તિપ્રમિતાન્
કૃત્વા પ્રત્યેકં વૈ કદાપિ વા

ક્ષીરવૃક્ષોદ્ભવાન્ કીલાનસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતાન્ । તેષુ
ચાસ્ત્રં સમભ્યર્ચ્ય મન્ત્રી પઞ્ચોપચારકૈઃ

તાનષ્ટૌ સર્વદિગ્ભાગે નિખનેન્મધ્ય ઉદ્ધરેત્ । ક્ષેત્રે તુ કીલિતે
મન્ત્રી ન વિઘ્નૈઃ પરિભૂયતે

અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાઃ ક્ષીરશાખિનઃ । ક્ષેત્રપાલં
સ્વવર્ગેણ સંપૂજ્ય વિધિવત્તતઃ

દિક્પતિભ્યો બલિં દદ્યાત્ તતઃ ક્ષેત્રં સમાશ્રયેત્ । જપસ્થાનં
સમાશ્રિત્ય કૂર્મચક્રં વિચિન્તયેત્

વર્તુલં નવકોષ્ઠં તત્ કૃત્વા કૂર્માકૃતિં લિખેત્ । કાદીન્
વર્ગાન્ લક્ષમીશે મધ્યકોષ્ઠે તથા લિખેત્

પ્. ૬૭) સ્વરાનનુક્રમેણૈવ પૂર્વાદ્યષ્ટહરિદ્ગતાન્ ।
ક્ષેત્રનામાદ્યવર્ણં (ર્ણઃ) તુ યસ્મિન્ કોષ્ઠે સ્થિતો ભવેત્

મુખં તત્તસ્ય જાનીયાત્ હસ્તાવુભયતઃ સ્થિતૌ । કોષ્ઠે કુક્ષી
ઉભે પાણૌ દ્વે શિષ્ટં પુચ્છમીરિતમ્

મુખસ્થો લભતે સિદ્ધિં કરસ્થઃ સ્વલ્પજીવનઃ । કુક્ષિસ્થિતો
હ્યુદાસીનઃ પાર્શ્વસ્થોદુઃખમાપ્નુયાત્

પુચ્છસ્થઃ પીડ્યતે મન્ત્રી બન્ધનોચ્ચાટનાદિભિઃ ।
કૂર્મચક્રમિદં પ્રોક્તં મન્ત્રિણાં સિદ્ધિસાધનમ્

મુખં તસ્ય સમાશ્રિત્ય જપહોમાદિકં ચરેત્ । ગ્રામે વા વિપિને
વાપિ યત્ર કુત્રાવલોયન્

દીપસ્થાને જપઃ કાર્યઃ સર્વકામમભીપ્સતા ।
કૂર્મચક્રમવિજ્ઞાય યઃ કુર્યાજ્જપહોમકમ્

તસ્ય જાપ્યફલં નાસ્તિ સર્વાનર્થાય કલ્પતે । દેહશુદ્ધિં
વિધાયાદાવેકભુક્તં સમાચરેત્

પ્રાતઃ સ્નાત્વાથ ગાયત્રીં યથાશક્તિ સુચિર્જપેત્ ।
સ્વર્ણદાનાદિકં કુર્યાદથવા સર્વકામદમ્

જ્ઞાતાજ્ઞાતસ્ય પાપસ્ય ક્ષયાર્થં પ્રથમં તતઃ । વિપ્રાન્
સન્તર્પયેત્ સમ્યક્ ભોજનાચ્છાદનાભિઃ

પશ્ચાત્ તદનુજ્ઞાપુરસ્સરમ્

પુરાપિ ન વિરુદ્ધં સ્યાદનુજ્ઞાગ્રહણં ગુરોઃ । અસન્નિધાને
સ્વગુરોર્મનસૈવ સમાચરેત્

અથવા ગુરુસમ્બદ્ધં ગુરું કઞ્ચન કલ્પયેત્ । એકભુક્તં
પ્રકુર્વીત હવિષ્યાન્નેન તદ્દિને

અથ પ્રાતઃ સમુત્થાય શ્રીમાન્ બ્રાહ્મમુહૂર્ત્તકે ।
કૃતાવશ્યક્રિયો ધીરઃ ઉપવિશ્યાસને શુભે

સહસ્રદલસંશોભિબ્રહ્મરન્ધ્રસ્થપઙ્કજે । શ્રીગુરું
પરમાત્માનં વ્યાખ્યામુદ્રાલસત્કરમ્

પ્. ૬૮) ધ્યાયેદ્દ્વિનેત્રં દ્વિભુજં પ્રીતં સકલસિદ્ધિદમ્ । એવં
ધ્યાત્વા ચ તત્પાદસ્રુતપીયૂષધારયા

સ્થિરધીઃક્ષાલિતં દેહં નિજં સંચિન્ત્ય દેવતામ્ । સ્વકીય
હૃદયે ધ્યાત્વા દેહં સ્વં પરિચિન્તયેત્

તત્કાન્તિપટલવ્યાપ્તં નત્વા દેવં તદાજ્ઞયા । ઋષ્યાદીન્
વિન્યસેત્પશ્ચાન્ મન્ત્રાર્થં સંસ્મરન્બુધઃ

ગત્વા તીર્થં સ્વશાખોત્થવર્ત્મના સ્નાનમાચરેત્ ।
પશ્ચાત્સ્વમન્ત્ર-ઋષ્યાદિન્યાસપૂર્વકમાદરાત્

ધ્યાત્વેષ્ટદેવતાં તીર્થમાવાહ્યાઙ્કુશમુદ્રયા । અમૃતીકૃત્ય
તત્તીર્થં મુદ્રયા ધેનુસંજ્ઞયા

વમિત્યમૃતબીજેન રક્ષયેત્તચ્છરેણ વૈ । તજ્જલે દેવતામૂર્તિં
ધ્યાત્વા તચ્ચરણસૃ(સ્રુ)તે

તીર્થે નિમજ્ય ત્રિર્વિદ્વાન્મનસા મન્ત્રમુચ્ચરન્ ।
કૃત્વાઘમર્ષણં પશ્ચાદુત્થાયાચમ્ય વાસસી । પરિધાય તતો
મન્ત્રી કુર્યાત્સન્ધ્યાદિકાં ક્રિયામ્

યથાશાખં સમાપ્યૈતદૃષ્યાદિન્યાસપૂર્વકમ્ । જપ્ત્વા
મૂલમનું ત્વષ્ટાવિંશતિ પ્રમિતં તતઃ

મન્ત્રી વક્તવ્યમાર્ગેણ તાવદેવ પ્રતર્પયેત્ । અભિષિઞ્ચેત્ત્રિશો
મૂર્ધ્નિ તદ્વત્કલશમુદ્રયા

તત્તદ્દેવસ્ય ગાયત્રીં પ્રજપેત્પંક્તિ સંખ્યયા । કામાન્તે
ત્રિપુરાદેવિ વિદ્મહે પદમીરયેત્

કામેશ્વરિ વદેત્પશ્ચાત્ ધીમહીતિ વદેત્તતઃ । તન્ન
ઇત્યભિધાયાથ વદેત્ ક્લિન્ને પ્રચોદયાત્

ત્રિપુરાયા ઇયં પ્રોક્તા ગાયત્રી સર્વસિદ્ધિદા ।
ત્રૈલોક્યમોહનાયેતિ વિદ્મહે પદમીરયેત્

સ્મરાય ધીમહિ તતસ્તન્નો વિષ્ણુઃ પ્રચોદયાત્ । ગાયત્રી
શ્રીહરેઃ પ્રોક્તા સકલાર્થપ્રદાયિની

દાશરથાય વિદ્મહે સીતાકાન્તાય ધીમહિ । તન્ન
ઇત્યભિધાયાન્તે વદેદ્રામઃ પ્રચોદયાત્

પ્. ૬૯) રામસ્યૈષા સમુદ્દિષ્ટા ગાયત્રી સર્વસિદ્ધિદા ।
કામદેવાય વિદ્મહે પુષ્પબાણાય ધીમહિ

ઇત્યુચ્ચાર્ય વદેત્પશ્ચાત્તતોઽનઙ્ગઃ પ્રચોદયાત્ । કામદેવસ્ય
ગાયત્રી પ્રોક્તા સકલસિદ્ધિદા

તત્પુરુષાય વિદ્મહે વામદેવાય ધીમહિ । અભિધાય પુનર્બ્રુયાત્
તન્નો રુદ્રઃ પ્રચોદયાત્

શઙ્કરસ્ય સમાખ્યાતા ગાયત્રી સકલાર્થદા । સુદર્શનાય
વિદ્મહે મહાજ્વાલાય ધીમહિ

અભિધાય બુધો બ્રૂયાત્તન્નશ્ચક્રઃ પ્રચોદયાત્ । સુદર્શનસ્ય
ગાયત્રી પ્રોક્તા સર્વસમૃદ્ધિદા

ચણ્ડઘણ્ટાય વિદ્મહે ચણ્ડેશ્વરા (ય) ધીમહિ । ઉક્ત્વા તદન્તે
પ્રવદેત્તન્નશ્ચણ્ડઃ પ્રચોદયાત્

ઇયં ચણ્ડેશ ગાયત્રી સર્વસિદ્ધિકરી મતા । ષખોલ્કાય વિદ્મહે
દિવાકરાય ધીમહિ

તતઃ સમુચ્ચરેદ્ધીમાન્ તન્નઃ સૂર્યઃ પ્રચોદયાત્ । સૂર્યસ્યૈષા
સમુદ્દિષ્ટા ગાયત્રી સર્વસિદ્ધિદા

યસ્ય મન્ત્રસ્ય ગાયત્રી કલ્પે ન પરિદૃશ્યતે ।
તન્મન્ત્રદેવતાનામ્ના ગાયત્રીં તત્ર કલ્પયેત્

મન્ત્રિણા મન્ત્ર ગાયત્રી પ્રોચ્યતેઽત્ર નિદર્શનમ્ । ઓં ઘૃણિ (ઃ)
સૂર્ય-આદિત્યેત્યષ્ટાર્ણેન ચ ભાનવે

અર્ઘં દત્ત્વાથ મૂલેન દશધા મન્ત્રિતૈર્જલૈઃ । આચમ્ય
દિક્પતીન્નત્વા તતઃ સંકલ્પમાચરેત્

સિદ્ધિકામોઽસ્ય મન્ત્રસ્ય ઇયત્સંખ્યં જપં તતઃ । દશાંશં
હવનં હોમાદ્દશાંશં તર્પણં તતઃ

દશાંશં માર્જનં તસ્માદ્દશાંશં વિપ્રભોજનમ્ ।
પુરશ્ચરણમેવં હિ કરિષ્યે પ્રાગુદઙ્મુખઃ

કુશાક્ષતજલૈરેવં કરિષ્યે પ્રાગુદઙ્મુખઃ ।
કુશાક્ષતજલૈરેવં સંકલ્પઃ શાસ્ત્રદર્શિતઃ

પ્. ૭૦) અન્યેષાં તુ યથાયોગ્યં સંકલ્પ્ય વચનં મતમ્ ।
ઇતોઽન્યથા વદન્ત્યેકે સમ્પ્રદાયાનુસારિણઃ

દશાંશતા પુનસ્તેષાં જપસ્યૈવ વિશેષતઃ । ન તુ સન્નિધિ
ભાવેનાપ્યુત્તરોત્તરશંસિતા

અશ્વયુક્કૃષ્ણપક્ષે તુ શ્રાદ્ધં કુર્યાત્ દિને દિને ।
ત્રિભાગહીનં પક્ષં વા ત્રિભાગં ત્વર્ધમેવ વા

ઇત્યાદૌ સર્વશિષ્ટાનાં સમ્મતે તદદર્શનાત્ । ભોજનં
બ્રાહ્મણાનાં તુ ન કર્મવિનિવેશિતમ્

સર્વક્રિયાણામઙ્ગત્વાદન્યથા ચ તદિષ્યતે । પરન્તુ મન્ત્રદેવસ્ય
જપસ્યૈવ દશાંશતઃ

ચિન્તનં મન્ત્રિભિઃ કાર્યં તદુક્તં મન્ત્રિસત્તમૈઃ ।
દશાંશેનાપિ વિદ્યાયા દેવતાં ચિન્તયેદપિ

પઞ્ચાઙ્ગતા તુ તેનૈવ પુરશ્ચરણકર્મણઃ । પાદૌ
પ્રક્ષાલયેદ્ગત્વા તતો મણ્ડપસંનિધિમ્

આચમ્ય વિધિના કુર્યાત્સામાન્યર્ઘં તુ તદ્યથા । અસ્ત્રેણ પાત્રં
સંશોધ્ય હૃન્મન્ત્રેણ પ્રપૂર્ય ચ

તીર્થમન્ત્રેણ ચાવાહ્ય તીર્થં સવિતૃમણ્ડલાન્ । તજ્જલે
ગન્ધપુષ્પાણિ નિઃક્ષિપેત્તારમુચ્ચરન્

અસ્ત્રેણ શોધયિત્વૈતત્ સ્પૃષ્ટ્વા મૂલંજપેત્ત્રિશઃ ।
દર્શયેત્તત્વમુદ્રાં ચ સામાન્યાર્ઘમિદં ભવેત્

તજ્જલૈરસ્ત્રમન્ત્રેણ દ્વારમભ્યુક્ષ્ય પૂજયેત્ । દ્વારસ્ય દક્ષિણે
વામે ગણેશં ચ સરસ્વતીમ્

ઊર્ધ્વોદુમ્બરકે મધ્યે તયોદ્વારશ્રિયં યજેત્ । તતો
દક્ષિણશાખાયાં વિઘ્નં ક્ષેત્રેશમન્યતઃ

તયોઃ પાર્શ્વગતે ગઙ્ગાયમુને પુષ્પવારિભિઃ । ધાતારં ચ
વિધાતારં શંખપદ્મનિધી તથા

દેહલ્યામર્ચયેદસ્ત્રં પ્રતિદ્વારમિતિ ક્રમાત્ । તતસ્તદ્દેવતાયાસ્તુ
તત્તદ્વારાધિપાન્ યજેત્

પ્. ૭૧) વિષ્ણોર્દ્વારાધિપાનન્દસુનન્દચણ્ડસંજ્ઞકાઃ ।
પ્રચણ્ડોઽથબલશ્ચૈવ પ્રબલો ભદ્ર ઇત્યપિ

સુભદ્રશ્ચૈવ સંપ્રોક્તઃ શૈવા દ્વારાધિપાઃ પુનઃ ।
નન્દિસંજ્ઞો મહાકાલો ગણેશો વૃષભસ્તથા

ઘૃઙ્ગી રિટિસ્તથા સ્કન્દ ઉમા ચણ્ડેશ્વરસ્ત્વમી ।
વક્રતુણ્ડશ્ચૈકદંષ્ટ્રો મહોદરગજાનનૌ

લમ્બોદરોઽથ વિકટો વિઘ્નરાજાહ્વયોઽપરઃ । ધૂમ્રવર્ણસ્ત્વિમે
વિઘ્નાઃ શાક્તેયાઃ માતરઃ સ્મૃતાઃ

બ્રાહ્મી માહેશ્વરી ભૂયઃ કૌમારી વૈષ્ણવી તથા ।
વારાહ્યનન્તરેન્દ્રાણી ચામુણ્ડા સપ્તમી તથા

અષ્ટમી સ્યાન્મહાલક્ષ્મી પ્રોક્તા વિશ્વસ્ય માતરઃ । ઇન્દ્રો
યમોઽથ વરુણઃ કુબેરસ્ત્રૈપુરા મતાઃ

દ્વારં યદ્યેકમેવસ્યાત્તદા સાધારણો વિધિઃ ।
સકૃત્સ્યાદ્દ્વારપાલાંશ્ચ સર્વાંસ્તત્રૈવ પૂજયેત્

દ્વારપૂજાં વિધાયેત્થં મૂલમન્ત્રં જપન્ ધિયા ।
દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમાંસ્તુ સર્વવિઘ્નાન્નિવારયેત્

શિવાજ્ઞયા ઇતોઽન્યત્ર વ્રજન્તુ સર્વ એવ હિ । પાર્ષ્ણિધાતત્રયં
કૃત્વા સ્વાઙ્ગં સંકોચયન્ સુધીઃ

વામશાખાં સ્પૃશન્નન્તઃ પ્રવિશેદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રિણા ।
દ્વારાપેક્ષં તુ વામત્વમિત્યેતન્નાનુ મન્યતે

પુરુષાપેક્ષયા તસ્મિન્ બાધકાનામભાવતઃ । દક્ષાંશેન
સ્પૃશેદેતદ્વ્યાખ્યાનમપિ મન્ત્રિણામ્

[અજ્ઞાનગહનધ્વાન્તસઙ્ગતન્નૈવ યુજ્યતે] । તૂર્ણ્ણાયાગે તુ
સંપ્રોક્તં પાર્ષ્ણિઘાતપુરઃસરમ્ । સિદ્ધાર્થાક્ષતસંયુક્તં
નારાચાસ્ત્રધિયા બુધઃ

અપસર્પન્તુ તે ભૂતા યે ભૂતા હ્યત્રસંસ્થિતાઃ । વિઘ્નકર્તારો
યે ભૂતાસ્તે નશ્યન્તુ શિવાજ્ઞયા

ઇત્યન્તેઽસ્ત્રં સમુચ્ચાર્ય મણ્ડપાન્તઃ પરિક્ષિપેત્ । નૈર્-ઋત્યાં
દિશિ વાસ્ત્વીશં બ્રાહ્મણં ચ સમર્ચયેત્

પ્. ૭૨) પઞ્ચગવ્યાર્ઘતોયાભ્યાં પ્રોક્ષયેદ્યાગમણ્ડપમ્ । અથાવા
યે ભવન્ત્યત્ર સાલસા મિતબુદ્ધયઃ

દ્વારપૂજાવસાનં તે વિદધ્યુર્ન્નૈવ માનવાઃ । એવં વિધાય
વિધિના જપસ્થાને સમાચરેત્ । પૂજાદિકં જપસ્યાઙ્ગં તત્કૃત્વા
જપમાચરેત્

પરિષ્કૃત્ય સ્થલં રમ્યં ગોમયેનોપલેપિતમ્ । ઉપચારાન્ પ્રકુર્વીત
તાનાહુસ્ત્રિવિધાન્ બુધાઃ

આસનં સ્વાગતં ચાર્ઘં પાદ્યમાચમનીયકમ્ ।
મધુપર્કાચમનસ્નાનવસનાભરણાનિ ચ

સુગન્ધસુમનોધૂપદીપનૈવેદ્ય વન્દનમ્ ।
પ્રયોજયેદર્ચનાયામુપચારા&શ્ચ ષોડશ

અર્ઘપાદ્યાચમન મધુપર્કા ચ માન્યથ । સુગન્ધ
સુમનોધૂપદીપનૈવેદ્યવન્દનમ્

પ્રયોજયેદર્ચનાયામુપચારાન્ દશ ક્રમાત્ । ગન્ધાદયો નિવેદ્યાન્તા
પૂજા પઞ્ચોપચારિકી

પૂર્વોક્તમાસનં મન્ત્રી વેદિકાયાં પ્રવિન્યસેત્ ।
પ્રક્ષાલ્યપાણિચરણૌ સુપવિત્રકરઃ શુચિઃ

આગત્ય વેદિકાસ્થાનં પૂજાઙ્ગં વિધિવચ્ચરેત્ ।
તીક્ષ્ણદંષ્ટ્ર મહાકાય કલ્પાન્તદહનોપમ

ભૈરવાય નમસ્તુભ્યમનુજ્ઞાં દાતુમર્હસિ । ઇત્યનુજ્ઞાં
ગૃહીત્વાસ્ય સ્થાનશોધનમાચરેત્

વીક્ષણાદિચતુષ્કેણ સમ્પ્રોક્ષ્યાસનમાદરાત્ ।
આધારશક્તિમારભ્ય પૃથિવ્યન્તાઃ પ્રપૂજયેત્

દેવતાસ્તત્ર મન્ત્રજ્ઞો ગન્ધપુષ્પાક્ષતૈર્જલૈઃ । મેરુપૃષ્ઠ
ઋષિશ્ચ્છન્દઃ પૃથિવ્યાઃ સુતલં મતમ્

દેવતા કૂર્મ આખ્યાતઃ સંસ્મરેદૃષિપૂર્વકાન્ । વિનિયોગોઽસ્ય
મન્ત્રસ્ય આસને પરિકીર્તિતઃ

પૃથ્વિત્વયા ધૃતા લોકા દેવિત્વં વિષ્ણુના ધૃતા । ત્વં ચ
ધારય માં ભદ્રે પવિત્રીકુરુ ચાસનમ્

પ્. ૭૩) ઇતિ મન્ત્રં જપન્ પીઠે પ્રાઙ્મુખોવાઽપ્યુદઙ્મુખઃ ।
સ્વસ્તિકાદિક્રમેણૈવ ઋજુકાયો વિશેદ્બુધઃ

ગુરોઃ શિવસ્ય સૂર્યસ્ય યથા વિભવતો બુધઃ । દીપસ્ય
જ્વલિતસ્યાપિ સંનિધાનં પ્રકલ્પયેત્

પીઠાગ્ન્યેયાદિકોણેષુ પૂર્ણકુમ્ભચતુષ્ટયમ્ । સંપ્રાપ્ય
પૂજયેત્તેષુ ગણેશં ચ સરસ્વતીમ્

દુર્ગાં ક્ષેત્રાધિપં ચાપિ વિધિવત્સાધકોત્તમઃ । કુમ્ભાનાં
સ્થાપનં ચૈતત્ પુરશ્ચર્યાપરં મતમ્

સ્થાપયેદ્દક્ષિણે ભાગે પૂજાદ્રવ્યાણિ સાધકઃ ।
સુવાસિતામ્બુસમ્પૂર્ણં સવ્યે કુમ્ભં સુશોભનમ્

પ્રક્ષાલનાય કરયોઃ પશ્ચાત્ પાત્રં નિવેશયેત્ ।
ઘૃતપ્રજ્વલિતાન્દીપાન્ સ્થાપયેત્પરિતઃ શુભાન્

દર્પણાદિકમન્યદ્યત્ વિધિવત્તત્ પ્રકલ્પયેત્ । કૃતાઞ્જલિપુટો
ભૂત્વા વામદક્ષિણપાર્શ્વયોઃ

નમેદ્ગુરું ગણેશાનં પુરતઃ સ્વેષ્ટદેવતામ્ । યદ્વા વામે
ગુરું દક્ષે ગણેશં પુરતોઽમ્બિકામ્

પશ્ચિમે ક્ષેત્રપાલં ચ નમસ્કુર્યાદ્વિધાનવિત્ । સુદર્શનસ્ય
મન્ત્રેણ રક્ષાં કુર્યાત્ સમન્તતઃ

ઓં સહસ્રારવર્માસ્ત્રં સુદર્શનમનુર્મતઃ । સુગન્ધિપુષ્પમદ્દે
(ર્દ્દે)ન સુરભીકૃત્ય હસ્તકૌ

ક્ષિપેદુત્તરતઃ પુષ્પં મન્ત્રી નારાચમુદ્રયા । અસ્ત્રમન્ત્રેણ
સંશોધ્ય કુર્યાત્તાલત્રયં તતઃ

કૃત્વોર્ધ્વોદ્ધ્વં ચ તેનૈવ દિગ્બન્ધનમથાચરેત્ ।
જ્યોતિર્જ્ઞાનસમુદ્ભૂતં સત્યજ્ઞાનસુખાત્મકમ્

આત્મનઃ પરિતો વહ્નિપ્રાકારં ત્રાણનાય ચ ।
ભૂતપ્રેતપિશાચેભ્યો વિધાય તદનન્તરમ્

અદ્ભિઃ પુષ્પાક્ષતૈશ્ચૈવ વહ્નિબીજાસ્ત્રમન્ત્રિતૈઃ ।
પ્રક્ષિપેત્પરિતો વહ્નિવિગમાયાથ સાધકઃ

પ્. ૭૪) ભૂતશુદ્ધિં પ્રકુર્વીત તત્પ્રકારાન્ બ્રવીમ્યહમ્ । પાદતો
જાનુપર્યન્તં ચતુરસ્રં સવજ્રકમ્

લં સંયુતં પીતવર્ણં ભૂમિસ્થાનં વિચિન્તયેત્ ।
જાન્વોરાનાભિ ચન્દ્રાર્ધનિભં પદ્મેન લાઞ્છિતમ્

શુક્લવર્ણં સ્વબીજેન યુતં ધ્યાયેદથો જલમ્ । નાભિતઃ
કણ્ઠપર્યન્તં ત્રિકોણં રક્તવર્ણકમ્

સસ્વસ્તિકં સ્વબીજેન યુતં વહ્નેસ્તુ મણ્ડલમ્ ।
કણ્ઠાદ્ભ્રૂમધ્યપર્યન્તં કૃષ્ણં વાયોસ્તુ મણ્ડલમ્

ષટ્કોણં બિન્દુભિઃ ષડ્ભિર્યુક્તં બીજેન ચિન્તયેત્ ।
ભ્રૂમધ્યાદ્બ્રહ્મરન્ધ્રાન્તં વર્તુલં ધ્વજલાઞ્છિતમ્

ધૂમ્રવર્ણં સ્વબીજેન યુક્તં ધ્યાયેન્નભઃ સ્હલમ્ । એવં
ધ્યાત્વા પુનસ્તાનિ બૂતાનિ પ્રવિલાપયેત્

પૃથ્વીમપ્સુ ચ તા વહ્નૌ વહ્નિં વાયૌ સમીરણમ્ । પ્રવિલાપ્ય
તથાકાશે આકાશં પ્રકૃતૌ પુનઃ

અપરબ્રહ્મરૂપાં તાં માયાશક્તિં પરાત્મનિ । પ્રવિલાપ્ય
પરબ્રહ્મરૂપસ્તિષ્ઠેત્ કિયત્ક્ષણમ્

પુનરુત્પાદયેદ્દેહં પવિત્રં પરમાત્મનઃ । શબ્દબ્રહ્માત્મિકા યા
સા માતૃકા પ્રકૃતિઃપરા

અજાયત જગન્માતુરાકાશં નભસોઽનિલઃ ।
સમીરણાદભૂદગ્નિર્વહ્નેરાપસ્તતો મહી

સ્વીયમેભ્યોઽપિ ભૂતેભ્યસ્તેજોરૂપં કલેવરમ્ ।
દેવતારાધનેનૈવમુત્પન્નમિતિ ચિન્તયેત્

તસ્મિન્ દેહે પરાત્માનં સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિમત્ ।
સમસ્તદેવતારૂપં સર્વદેવમયં વિભુમ્

આત્મરૂપેણ દેહે સ્વે બીજભાવેન તિષ્ઠતિ । ઇત્યેષા ભાવના
મુખ્યા ભૂતસુદ્ધિરુદીરિતા

[પૂર્ણમચ્છિદ્રમવ્યક્તં તેજસ્તત્પ્રણવાત્મકમ્ ।
સર્વમન્ત્રનિદાનં તુ ગુણત્રયવિવર્જિતમ્

પ્. ૭૫) આધારહૃદયાચ્ચૈવ ભ્રૂમધ્યાન્મન્ત્રિસત્તમૈઃ ।
દ્વાદશાન્તપદે નીત્વા સ્થાણુવદ્ભાવયેદ્વપુઃ

નાભિસ્થાનવાયુના મન્ત્રી સપાપંશોધયેત્તતઃ । વહ્નિના
હૃદયસ્થેન દહેછુષ્કં કલેવરમ્

સહસ્રારે મહાપદ્મે લલાટે ચ સ્થિતં વિધુમ્ ।
સંપૂર્ણમણ્ડલં શુભ્રં ચિન્તયેદમૃતાત્મકમ્

તસ્માદ્ગલિતધારાભિઃ પ્લાવયેદ્ભસ્મસાદ્વપુઃ ।
અપિવર્ણમયૈશ્ચૈવ પઞ્ચભૂતાત્મકં વપુઃ

પૂર્વવદ્ભાવયેદ્દેવિ શ્રુતં વિજ્ઞાનમન્ત્રિતમ્ । મણ્ડલાનિ ચ
ભૂતાનાં દેહે સ્વે પરિચિન્તયેત્

પૂર્વવન્મોહને વોક્તમેવં ભૂતવિશોધનમ્ ।] અથવાન્યપ્રકારેણ
ભૂતશુદ્ધિર્વિધીયતે

આનન્દકન્દસંભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્ ।
ઐશ્વર્યાષ્ટદલં ચૈવ પરં વૈરાગ્યકર્ણિકમ્

સ્વીયહૃત્કમલં ધ્યાયેત્પ્રણવેન પ્રકાશિતમ્ । કૃત્વા
તત્કર્ણિકાસંસ્થં પ્રદીપકલિકાનિભમ્

સુષુમ્નાવર્ત્મનાત્માનં પરમાત્મનિ યોજયેત્ । યોગયુક્તેન વિધિના
સોઽહં મન્ત્રેણ સાધકઃ

આકાશવાયુતેજાંસિ જલપૃથ્વીનભાંસિ ચ ।
ત્વક્ચક્ષૂરસનઘ્રાણમુખપાણિપુરઃસરમ્

પાદં પાયું તથોપસ્થં શબ્દસ્પર્શૌ યથાયથમ્ । રૂપં
રસં ચ ગન્ધં ચ વાગાદાને ગતિં તથા

વિસર્ગં ચ તથાનન્દં તથાન્યેતાનિ સંયુતમ્ । વ્યુત્ક્રમાદ્
બીજભાવેન તત્ર લીનાનિ ચિન્તયેત્

વામનાસાપુટે વાયોર્બીજં યમિતિ ચિન્તયેત્ । ધૂમ્રં
કન્દગતૈર્વાતૈરેકીભૂતં નભસ્વતમ્

મણ્ડલસ્થં પૂરકાખ્યે કુમ્ભકેતુ વિચિન્તયેત્ । શુષ્કં
શરીરં સ્થિરધીર્દક્ષિણેન તુ રેચયેત્

પ્.૭૬) તતો દક્ષપુટે વહ્નેર્બીજં રમિતિ ચિન્તયેત્ । રક્તં
વિલીનપવનં વહ્નિમણ્ડલસંસ્થિતમ્

હૃદિસ્થવહ્નિના મન્ત્રી સમ્ભાવ્યૈકં તનું તતઃ ।
ધ્યાયેદનલસમ્પૂર્ણાં કુમ્ભકે રેચકે ચ તામ્

દગ્ધાં વિચિન્તયેદ્યોગી ભસ્મના સહ રેચયેત્ । વામનાસાપુટે
ચૈવં નિશ્ચલાઙ્ગો જિતેન્દ્રિયઃ

તતો વામપુટે સોમબીજં ઠમિતિ ચિન્તયેત્ । શ્વેતં
પાથોમણ્ડલસ્થમમૃતેનૈકતાં ગતમ્

સમ્ભાવ્યપૂરકે બીજં નીત્વા ભાલસુધારુચિમ્ । પીયૂષબીજં
પ્રજપ - [ન્નથ કિન્નહિ રૂપ્યતે

તદેવ પૂરકં બીજં ધ્યાને કિઞ્ચ નિયામકમ્ ।
કિઞ્ચાત્રમન્ત્રજાપેષુ ધ્યાનમ્વ નિયામકમ્

વર્ણાનાં યાદિસંજ્ઞાનાં જપ્યત્વં કથમન્યથા । અત્રોચ્યતે
શારદાદિનિબન્ધ સ્વરસો યતઃ

ધ્યાનમાત્રમતસ્તસ્ય સ્વધાબીજં જપં મતમ્ ।
વિશેષવિધિમુત્સૃજ્ય તદુક્તં શારદાદિકે

તતો વમિતિ બીજેન પ્લાવયેત્સકલાં તનુમ્ । પક્ષયોરનયોર્ધીર
વિકલ્પઃ કિં ન કલ્પ્યતે

ન ભવત્યેકવાક્યત્વં યત્ર યત્ર વિકલ્પ્યતે । દીપિકાદૌ સ્ફુટં
ચૈતત્] કુમ્ભકે વર્ણમિશ્રિતામ્

ચન્દ્રાન્નિપાતયેદ્ વૃષ્ટિમમૃતસ્ય પુનઃ પુનઃ ।
શરીરદોષજાતાનિ વિશ્લેષં કારયેત્તનુમ્

દિવ્યામુત્પાદ્યાચરણમામસ્તકમુદારધીઃ । અમૃતેન પરિપ્લાવ્ય
વાયું દક્ષેણ રેચયેત્

કનિષ્ઠાનામિકાઙ્ગુષ્ઠૈર્યન્નાસાપુટધારણમ્ ।
પ્રાણાયામઃ સ વિજ્ઞેયસ્તર્જનીમધ્યમે વિના

અંશત્રયાત્મકઃ પ્રોક્તઃ પૂરકુમ્ભકરેચકૈઃ ।
બાહ્યાદાપૂરણં વાયોરુદરે પૂરકો મતઃ

પ્. ૭૭) સંપૂર્ણકુમ્ભવદ્વાયોર્ધારણં કુમ્ભકો મતઃ ।
બહિર્યદ્રેચનં વાયોરુદરા (દ્રે) ચકોપિ સઃ

પ્રાણાયામમિમં દ્વેધા પ્રાહુર્યોગ વિશારદાઃ । સગર્ભં
તદ્વિગર્ભં ચ તદ્દ્વયં કથ્યતે યથા

જપધ્યાનાદિભિર્યુક્તં સગર્ભં તં વદન્ત્યમી । તદપેતં ચ
વિગર્ભં ચ યોગશાસ્ત્રવિશારદાઃ

સગર્ભે જપસંખ્યાનમીરિતં દીપિકાદિષુ । આદ્યે
ષોડશધાજપ્યાત્ કુમ્ભકે તચ્ચતુર્ગુણમ્

તદધર્મવસાને તુ વિગર્ભં માત્રયેરિતમ્ । કાલેન યાવતા સ્વીયો
હસ્તઃ સ્વં જાનુમણ્ડલમ્

પર્યેતિ માત્રા સા તુલ્યા સ્વયૈકશ્વાસમાત્રયા । ભૂયો ભૂયઃ
ક્રમાત્તસ્ય વ્યત્યાસેન સમાચરેત્

યેનૈવ સંત્યજેત્તેન પૂરયેદ્ધારયેત્તતઃ । રેચયેચ્ચ તતોઽન્યેન
શનૈરેવં પુનઃ પુનઃ

યથા સિંહો ગજો વ્યાઘ્રો ભવેદ્ધાર્યઃ શનૈઃ શનૈઃ । તથૈવ
ચલિતો વાયુરન્યથા હન્તિ સાધકમ્

પ્રાણાયામેન યુક્તેન સર્વરોગક્ષયો ભવેત્ । અયુક્તાભ્યાસયોગેન
સર્વરોગસમુદ્ભવઃ

હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ શિરઃ કર્ણાક્ષિવેદનાઃ । ભવન્તિ
વિવિધા રોગાઃ પ્રાણાયામ વ્યતિક્રમાત્

અતઃ શાસ્ત્રોક્ત માર્ગેણ પ્રાણાયામં સમભ્યસેત્ । તતો લીનાનિ
તત્ત્વાનિ સ્વસ્વસ્થાનં સમાનયેત્

હંસેન જીવં પરમાત્મનઃ સ્વસ્થાનમાનયેત્ । કેચિદત્રાન્યથા
પ્રાહુર્ન સ્વદેહં વિશોધયેત્

તતઃ પુરુષનિભં પાપમનાદિભવસંચિતમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાશિરસ્કં ચ સ્વર્ણસ્તેયભુજદ્વયમ્

સુરાપાન હૃદા યુક્તં ગુરુતલ્પકટિદ્વયમ્ ।
તત્સંયોગિપદદ્વન્દ્વમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગ પાતકમ્

પ્. ૭૮ ) ઉપપાતકરોમાણં રક્તશ્મશ્રુવિલોચનમ્ ।
ખડ્ગચર્મધરં કૃષ્ણં કુક્ષૌ દક્ષિણતઃ સ્મરેત્

તતઃ સંશોધયેદેનં પૂરકાદિક્રમેણ વૈ । ભૂતશુદ્ધિરિયં
પ્રોક્તા યોગશાસ્ત્રવિશારદૈઃ

અથવાન્ય પ્રકારેણ ભૂતશુદ્ધિર્વિધીયતે । સુષમ્નાવર્ત્મના
જીવં પુષ્કરસ્થે સદાશિવે

સંયોજ્ય હંસમન્ત્રેણ વહ્નિબીજેન ભસ્મસાત્ । વિદધીત ધિયા
ગાત્રં સર્વં તદ્ભસ્મ વાયુના

અપનયન્ વાયુબીજેન અખિલં ભુવનં બુધઃ । સંપ્લાવયન્
બલભિદા સ્વમાત્માનં વિચિન્તયેત્

જલેતિ બુદ્બુદાકારં દૃઢં યોગવિશારદઃ । તતો
બુદ્બુદમધ્યસ્થં પ્રસ્ફુરત્કાન્તિમણ્ડલમ્

અણ્ડમાજં બુધો ધ્યાયેત્તદન્તર્ભુવનાન્યપિ । વિચિન્ત્ય ભૂતલં
રમ્યં તદન્તશ્ચિન્તયેદ્બુધઃ

શોભિતં સ્મિતપુષ્પેણ હૃદ્યગન્ધેન ચોત્કટમ્ । સમન્તતો
યતમનાશ્ચિન્તયેન્નીપકાનનમ્

તદન્તર્મણ્ડિતં રત્નૈઃ સૌવર્ણં મણ્ડપં બુધઃ ।
માર્ત્તણ્ડમણ્ડલરુચિં ચતુર્દ્વારસુશોભનમ્

તોરણૈર્મણિસમ્ભિન્નૈશ્ચતુર્ભિઃ પરિશોભિતમ્ ।
ઉદ્યદિન્દુદ્યુતિસિતં વિતાનવરલાઞ્છિતમ્

દ્વારિ દ્વારિ સ્થિતૌ યસ્ય માલ્યામ્બરવિભૂષિતૌ । અન્વિતૌ
પરિવારેણ ક્ષેત્રેશ્વર ગણેશ્વરૌ

દ્વારપાલિસ્થ દેવસ્ય સ્વસ્વદ્વારિ વિચિન્તયેત્ ।
તતોઽન્તરમરસ્ત્રીણાં ગણાન્ ધ્યાયેદનાકુલઃ

સઙ્ગીતાદિરતાન્મન્ત્રી ગન્ધર્વપ્રમુખાનપિ । મધ્યે સિંહાસને
તસ્ય પદ્મમષ્ટદલં બુધઃ

ઉદ્યદાદિત્યસંકાશં ધ્યાયેદરુણકેસરમ્ । કર્ણિકાયાં
સ્વાસનસ્થાં ચિન્તયિત્વેષ્ટદેવતામ્

પ્. ૭૯) આત્મનૈકતયા ધ્યાયેદ્યોગશાસ્ત્રવિશારદઃ ।
અન્યત્રાપ્યેવમેવસ્યાદ્યદ્રૂપાં સ્વેષ્ટદેવતામ્

યોગયુક્તેન મનસા તદભેદં વિચિન્તયેત્ । હૃદમ્ભોજં પુનર્જીવં
સાધકો હંસરૂપિણમ્

આનયેત્ પુષ્કરામ્ભોજનિવિષ્ટપરમાત્મનઃ । ભૂતશુદ્ધિરિયં
પ્રોક્તા તત્ત્વજ્ઞૈર્માન્ત્રિકોત્તમૈઃ

એષામન્યતમં પક્ષમાશ્રિત્ય પરિશોધયેત્ । એવં વપુઃ
સાધકવરો દેવતારાધનોદ્યતઃ

ભૂતશુદ્ધિરિયં કાર્યા પૂજાદૌ સર્વથા બુધૈઃ ।
ભૂતશુદ્ધિં વિના કર્તુર્જપહોમાર્ચનક્રિયાઃ

ભવન્તિ નિષ્ફલાઃ સર્વાઃ પ્રકારેણાપ્યનુષ્ઠિતાઃ ।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠયા પશ્ચાજ્જીવં દેહે નિધાપયેત્

ઇતિ જ્ઞાનાર્ણવપ્રોક્ત વચનાદાત્મનોઽપ્યસૂન્ ।
સ્થાપયેદુક્તમન્ત્રેણ યથાવદિતિ માન્ત્રિકાઃ

અથો વક્ષ્યામિ વિન્યાસં માત્રિકાયા યથાવિધિ । જપાદ્યં
સર્વમન્ત્રાણાં વિન્યાસેન વિના લિપેઃ

કૃતં તન્નિષ્ફલં વિદ્યાત્તસ્માત્પૂર્વં લિપિં ન્યસેત્ । ન્યાસં
વિના જપં પ્રાહુઃ નિષ્ફલં સકલાસુરમ્

ઋષિર્બ્રહ્મા સમુદ્દિષ્ટો ગાયત્રી છન્દ ઈરિતમ્ । સરસ્વતી
સમાખ્યાતા દેવતા દેશિકોત્તમૈઃ

અક્લીબહ્રસ્વદીર્ઘાન્તર્ગતૈઃ ષડ્વર્ગકૈઃ ક્રમાત્ । ષડઙ્ગાનિ
વિધેયાનિ જાતિયુક્તાનિ દેશિકૈઃ

લલાટમુખવૃત્તાક્ષિશ્રુતિઘ્રાણેષુ દન્તયોઃ ।
ઓષ્ઠદન્તોત્તમાઙ્ગાસ્યે દોઃપત્સંધ્યગ્રકેષુ ચ

પાર્શ્વયોઃ પૃષ્ઠતો નાભૌ જઠરે હૃદયેંઽસકે । કકુદ્યં સે
ચ હૃત્પૂર્વં પાણિપાદયુગે તતઃ

જઠરાનનયોર્ન્યસ્યેન્માતૃકાર્ણાન્ યથાક્રમમ્ । યાદિવર્ણેષુ
સર્વેષુ હૃત્પૂર્વત્વસમન્વયઃ

એતજ્જ્ઞાનાર્ણવઃ પ્રાહ માલામન્ત્રે સ્ફુટક્રમાત્ । દીપિકાયાં
માત્રિકાયા વિન્યાસેઽપીતિ કેચન

[ચતુર્ણામેવ તત્રાપિ હૃત્પૂર્વત્વસમન્વયઃ ।
નૈતત્સમાસાક્રાન્તત્વાત્ પૃથગન્વયવૈશસાત્]

ન્યસેત્સર્ગાન્વિતાં સૃષ્ટ્યા ધ્યાત્વા દેવીં યથાવિધિ ।
સર્ગર્બિન્દ્વન્તિકાં ન્યસેત્ ટાર્ણાદ્યાં સ્થિતિવર્ત્મના

વિદ્યાત્પૂર્વોદિતાન્મન્ત્રી ઋષ્યાદીનઙ્ગસંયુતાન્ ।
સર્વંકર્તુમશક્તશ્ચેત્ સૃષ્ટિમાત્રં લિપિં ન્યસેત્

પ્. ૮૧) દેવભાવાર્પકાવેતૌ પૂજનાદિષુ મન્ત્રિણામ્ । આવશ્યકૌ
તતો જ્ઞેયો પૂજનાદિષુ મન્ત્રિભિઃ

ઇત્યચ્યુતીકૃતતનુરિત્યાદિ ક્રમદીપિકા - - વાક્યેન દેવતાભાવ
કારિતા ગમ્યતે તયોઃ

દેવો ભૂત્વા યજેદ્દેવં નાદેવો દેવમર્ચયેત્ । ઇત્યાદિ શ્રુતિવાક્યેન
નિત્યત્વમવગમ્યતે

જપાદ્યં સર્વમન્ત્રાણામિત્યાદિવચનાદપિ ।
પ્રત્યેકાદુભયોરાવશ્યકત્વમિતિ ગમ્યતે

નિત્યત્વમેવ ચૈકસ્ય વિન્યાસશ્ચેતિ કશ્ચન્ । તદસત્ફલબાધેન
ચતુર્ણામપિ કીર્તનાત્

યથાનુકલ્પસંપ્રાપ્તેરનિત્યત્વમિહેષ્યતે ।
સ્નાનસંધ્યાદિકેપ્યેવમનિત્યત્વં ભવિષ્યતિ

બહુના કિમિહોક્તેન પૂજાનાવશ્યકી ભવેત્ । ફલમસ્તીતિ
ચેદ્વાચ્યં તત્ત્વન્યાસેઽપિ કા ગતિઃ

તતઃ કલ્પસ્થિતાન્મન્ત્રી ન્યાસાનન્યાન્ સમાચરેત્ । યથા હિ
વૈષ્ણવીતન્ત્રે તત્ત્વન્યાસં વિદુર્બુધાઃ

પ્રાણાયામં તતઃ કુર્યાન્મન્ત્રી જિતજિતેન્દ્રિયઃ । તે નૈવ
મનુવર્યેણ યં મન્ત્રં જપ્તુમિચ્છતિ

અથવા સાધકઃ કુર્યાત્પ્રણવેનાસુસંયમમ્ । સ્ત્રીભિઃ
શૂદ્રૈશ્ચ કર્તવ્યો લૌકિકેનાસુસંયમઃ

ન વૈદિકં પઠેચ્છૂદ્રઃ સ્ત્રિયશ્ચૈવ કદાચન । તત્ર શક્તસ્ય
પૂર્વોક્તા સંખ્યાઽશક્તસ્ય ચાન્યથા

યુક્તં યુક્તં પિબદ્વાયું યુક્તં યુક્તં ચ ધારયેત્ । યુક્તં
યુક્તં ત્યજેદેનમેવં સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

ઇત્યનેન યથાશક્તિ જપસંખ્યાનમીરિતમ્ । પરન્તુ યાવતા પૂરઃ
કુમ્ભકશ્તચ્ચતુર્ગુણઃ

પૂરકદ્વિગુણસ્ત્યાગઃ સર્વસાધારણો વિધિઃ ।
રેચકાદિકમેકેઽત્ર પ્રાણાયામે ક્રમં વિદુઃ

પ્. ૮૨) રેચકાદિત્રયં ચ સ્યાદિતિ વાક્યપ્રમાણકાઃ ।
તદસત્પૂરકાભાવે રેચકાનુપપત્તિતઃ

શારીરસ્યૈવ વાયોઃ સ્યાદ્રેચનં નેતિ યુજ્યતે ।
ઇડયાકર્ષયેદ્વાયું બાહ્યં ષોડશમાત્રયા

ઇત્યાદૌ પૂરકાદ્યેષુ બાહ્યેસ્મિન્ કર્મતાશ્રુતેઃ ।
પ્રાણાયામમિમં પ્રાહુરિતિ ચ ક્રમબોધનાત્

નાપિ નાનાર્થતૈવાસ્ય ગૌરવેણાવસીયતે । પ્રાથમ્યે રેચકે
કિંચ શેષે પવનસંયમે

કુમ્ભકે રેચકાકાંક્ષા પવનેન નિવર્તતે । તસ્માન્ન રેચકાદિતિ
ક્રમતાત્પર્યકં વચઃ । તદેતત્ ષણ્ઢમુદ્વાહ્ય મુગ્ધયા
પુત્રયાચનમ્

ઋષ્યાદીન્વિસેન્મન્ત્રી પ્રાણાયામં તતશ્ચરેત્ ।
તતશ્ચમાતૃકાં ન્યસ્યેદિતિ તન્ત્રેષુ કેષુચિત્

અન્તઃ પૂજામથો કર્તું પીઠન્યાસં સમાચરેત્ ।
આધારશક્તિમારભ્ય વેદિકાન્તં હૃદિન્યસેત્ । ધર્માદીનં
સયોરૂર્વોરધર્માદીન્ પ્રવિન્યસેત્

મુખપાર્શ્વનાભિપાર્શ્વેષુ પ્રાદક્ષિણ્યેન સાધકઃ । શેષાદિ
પીઠમન્ત્રાન્તં હૃદિવિન્યસ્ય તં સ્મરેત્

ધર્મમારભ્ય સંપ્રોક્તં પૂજનં ન્યસનં ક્વચિત્ । તતો મન્ત્રસ્ય
ૠષ્યાદીન્વિનિયોગાવધિ સ્મરેત્

યદ્યેન ઋષિણા દૃષ્ટં સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા ચ યેન વૈ । મન્ત્રેણ
તસ્ય તત્પ્રોક્તમૃષેર્ભાવસ્તદાર્ષકમ્

છાદનાચ્છન્દ ઉદ્દિષ્ટં વાસસી ઇવ ચાકૃતેઃ । આત્મા
સંછાદિતો દેવૈઃ પુરા મૃત્યોસ્તુ વૈ ભયાત્

આદિત્યૈર્વસુભિ રુદ્રૈસ્તેન છન્દાંસિ તાનિ વૈ । યસ્ય યસ્ય તુ
મન્ત્રસ્ય તદ્દિષ્ટા યા તુ દેવતા

તદાકારં ભવેત્તસ્ય દેવત્વં દેવતોચ્યતે । પુરાકલ્પે સમુત્પન્ના
મન્ત્રાઃ કર્માર્થમેવ ચ

પ્. ૮૩) અનેનેદં તુ કર્ત્તવ્યં વિનિયોગઃ સ ઉચ્યતે ।
ઋષિચ્છન્દોદૈવતાનિ શિરોવદનહૃત્સુ ચ

વિન્યસ્ય કરવિન્યાસો યદિ કલ્પો ભવેત્તદા । ન્યસ્ય
તત્કલ્પસંપ્રોક્તૈરઙ્ગમન્ત્રૈઃ કરદ્વયે

અઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં તલયોસ્તત્ પ્રવિન્યસેત્ । હૃદયાય
નમઃ પૂર્વ શિરસે વહ્નિવલ્લભા

શિખાયૈ વષડિત્યુક્તં કવચાય હૂમિતીરિતમ્ ।
નેત્રયોર્વૌષડિત્યુક્તમ્ અસ્ત્રાય ફડિતિ ક્રમાત્

અઙ્ગમન્ત્રાઃ સકૃદ્દિષ્ટાઃ સર્વત્રાગમવેદિભિઃ ।
મન્ત્રશાસ્ત્રં તથા ચોક્તં પ્રાપ્તમન્ત્રેણ ધીમતા

યસ્ય મન્ત્રસ્ય યે ન્યાસાઃ કર્તવ્યાઃ સિદ્ધિમિચ્છતા ।
જપતર્પણહોમાર્ચાસિદ્ધમન્ત્રકૃતા અપિ

અઙ્ગન્યાસાદિભિર્હીના ન દાસ્યન્તિ ફલાન્યમી । અતઃ કર્તવ્યતા
તેષાં સર્વથૈવ પ્રકીર્તિતા

અસ્ત્રં ચ તત્રયોર્ન્યસ્ય કુર્યાત્તાલત્રયં તતઃ । દિશસ્તેનૈવ
બધ્નીયાચ્છોટિકાભિઃ સમન્તતઃ

પઞ્ચાઙ્ગેઽસ્ત્રમનુન્યાસં કનિષ્ઠાયાં સમાચરેત્ ।
દીપિકાયાં વિન્યસેત્પઞ્ચાઙ્ગમઙ્ગુલિપઞ્ચકે

ઇતિ વાક્યાનુસારેણ ચાસ્ત્રં તુ તલયોર્ન્યસેત્ । ઇતિ
યચ્છારદાવાક્યં તત્ષડઙ્ગપરં ભવેત્

ઇત્યાહુઃ કેચિદપરે લક્ષમન્ત્રે ચ મન્ત્રિણઃ । સામાન્યસ્ય હિ
સઙ્કોચો બાધકેન વિધીયતે

ન ચાત્ર બાધકં કિઞ્ચિદ્દીપિકાત્ર ન બાધિકા ।
ઉપક્રમાનુસારેણ વિશેષપરતા ભવેત્

તસ્યાઃ સામાન્યસંપ્રાપ્તેઃ સઙ્કોચોઽનુપપત્તિતઃ । કલ્પ્યોઽતો
વિરહાત્તસ્યાસ્તદભાવવિનિશ્ચયાત્

ઇતિ ચિત્તં સમાધાય વિલોકયતુ યુક્તિમાન્ । ઉરઃ શિરઃ શિખા
વર્મ્મ નેત્ર પાણિતલેષ્વપિ

પ્. ૮૪) અઙ્ગમન્ત્રાંસ્તતો ન્યસ્યેત્પઞ્ચાઙ્ગે નયનં ત્યજેત્ ।
અઙ્ગહીનસ્ય મન્ત્રસ્ય સ્વેનૈવાઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

જપારમ્ભે તુ મન્ત્રાણાં સામાન્યે યં પ્રકલ્પના ।
કરયોરઙ્ગવિન્યાસેઽગ્રાઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગમુલ્લિખેત્

સર્વત્ર હૃદયાદિભ્યઃ કરાદીનાં યથાયથમ્ । અવિશેષાદિતિ
પ્રાહુઃ કેચિદુત્તાનવેદિનઃ

ઉચ્યતે હૃદયાદીનાં ઙેયુતાનાં નમોમુખૈઃ । જાતિત્વં
તત્કથં તત્રાઙ્ગુષ્ઠાદ્યુલ્લેખ ઇષ્યતે

આધારત્વેન તેષાં ચેત્તર્હિસ્યાન્માતૃકાલિપેઃ । વિન્યાસેઽપિ
લલાટાદેરુલ્લેખસ્તુલ્યતાબલાત્

અર્થાસઙ્ગતિરપ્યત્ર ન તથા તન્નિગદ્યતે

હૃદયં બુદ્ધિગમ્યત્વં પ્રણામઃ સ્યાન્નમઃ પદમ્ । ક્રિયતે
હૃદયેનાતો બુદ્ધિગમ્યનમસ્ક્રિયા

તુઙ્ગાર્થકં શિરઃ પ્રોક્તં વિષયાહરણે દ્વિઠમ્ ।
શિરોમન્ત્રેણ ચોત્તુઙ્ગં વિષયાહૃતિરીરિતા

શિખા તેજઃ સમુદ્દિષ્ટા વર્ષાઽત્યઙ્ગમુચ્યતે । તત્તેજા
(જોઽ)સ્ય તનુઃ પ્રોક્તા શિખામન્ત્રેણમન્ત્રિણઃ

કવગ્રહણ ઇત્યસ્માદ્ધાતોઃ કવચસંભવઃ । હૂંતેજસ્તેજસા
દેવો ગૃહ્યતે કવચન્તતઃ

નેત્રં દૃષ્ટિઃ સમુદ્દિષ્ટા વૌષડ્દર્શનમુચ્યતે । દર્શનં
દૃશિયેન સ્યાત્તત્તેજો નેત્રવાચકમ્

અમુત્ર સાદિકૌ ધાતૂસ્તઃ ક્ષેપચલનાર્થકૌ ।
તાભ્યામનિષ્ટમાક્ષિપ્ય ચાલયેત્ફટ્પદાગ્નિના

પ્રોક્તાનીત્યઙ્ગમન્ત્રાણિ સર્વતન્ત્રેષુ સૂરિભિઃ ।
શ્રીગાર્ગ્યસંહિતાપ્યેનમર્થં સાક્ષાદુવાચ વૈ

અઙ્ગન્યાસકરન્યાસાવઙ્ગમન્ત્રૈઃ સમાચરેત્ । છિન્નમસ્તામનૌ
તન્ત્રે પ્રોક્તં કણ્ઠરવેણતત્

અથ પ્રવક્ષ તે મુદ્રાઃ ષડઙ્ગાનાં યથાવિધિ ।
અઙ્ગુષ્ઠરહિતાઃ પાણિશાખા હૃદયશીર્ષયોઃ

પ્. ૮૫) અધોઙ્ગુષ્ઠા કૃતામુષ્ટિઃ શિખાયાં મુદ્રિકા મતા ।
કરયોરુભયોઃ શાખાઃ કવચે પરિકીર્ત્તિતાઃ

યત્રાક્ષિણી મતે તત્ર તર્જની મધ્યમે મતે । નેત્રત્રયં
ભવેદ્યત્ર તત્રાનામાપિ સંસ્મૃતા

નારા ચ મુષ્ટિનોત્થાપ્ય બાહુયુગ્મં વિધાનવિત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠતર્જનીભ્યાં ય(ત્) વિષ્વગ્જનયતિ ધ્વનિમ્

વિભક્તમસ્ત્રમુદ્રા સા કીર્તિતાગમવેદિભિઃ । એતાઃ
ષડઙ્ગમુદ્રાસ્તુ સર્વમન્ત્રેષુ યોજયેત્

તતો મન્ત્રાદિવિન્યાસો યદા તમપિ સાધકઃ ।
કુર્યાદ્વિશેષકલ્પોક્તં પદન્યાસાદિકં તથા

તત્તત્કલ્પવિશેષોક્તાનન્યાન્ ન્યાસાન્ સમાચરેત્

મનુના પુટિતૈર્વર્ણૈર્માતૃકાયાઃ સબિન્દુભિઃ । વર્ત્મના
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિન્યસેન્મન્ત્રવિત્તતઃ

અથર્ષ્યઙ્ગકરન્યાસસ્તતો મુદ્રાઃ પ્રદર્શયેત્ । તતોઽસ્ત્રમનુના
મન્ત્રી કુર્યાદ્દિગ્બન્ધનં સુધીઃ

ઓ& નમઃ સુદર્શનાસ્ત્રાયાસ્ત્રાન્તં મનુરીરિતઃ ।
ધ્યાત્વેષ્ટદેવતારૂપમાત્માનમથપૂજયેત્

માનસૈરર્ઘપાદાદ્યૈર્વિધિના ભક્તિભાવિતઃ । માનસૈઃ
કુસુમૈરર્ત્ર્યા (ર્ચા) સાત્ત્વિકી સાશુભા મતા

અનિર્માલ્યાપરા શુદ્ધા મોક્ષદા સિદ્ધિદાશુભા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન માનસં પૂજનં શુભમ્

આત્માન્તર્યાગયોર્વૈશ્વદેવમિચ્છન્તિ કેચન । ભોજનાનન્તરં
ચાન્તર્વૈશ્વદેવં સમાચરેત્

મૂલાધારગતે કુણ્ડે દેવતાગ્નિસમુજ્જ્વલે । ધર્માધર્માન્વિતે
ત્ર્યસ્તે મૂલમન્ત્રપુરસ્સરમ્

ઇદન્તાપાત્રસમ્પૂર્ણ મહન્તાપરમામૃતમ્ । પરાહન્તામયે વહ્નૌ
જુહોમિ શિવરૂપતઃ

એવં સંચિન્ત્યમનસા યહાવન્માન્ત્રિકોત્તમઃ । અમું જુહોમિ સ્વાહેતિ
પ્રત્યેકં જુહુયાત્તતઃ

અહન્તાસત્યપૈશુન્ય કામક્રોધાદિકં હવિઃ । મન એવ સ્રુવઃ
પ્રોક્તઃ સુષુમ્ના સ્રગુદીરિતા

તદન્તે તન્મયો ભૂત્વા જપેદિચ્છાનુરૂપતઃ । તં જપં
સર્વસમ્પત્ત્યૈ ગુહ્યેત્યાદિ સમર્પયેત્

પ્. ૮૭) તતસ્તુ દેવતારૂપો ભૂત્વા તિષ્ઠેત્કિયત્ક્ષણમ્ ।
વિજ્ઞાનેશ્વરસિદ્દાન્તે ત્વન્યથામાર્ચનેરિતા

દેહધીવાયુવૃત્તીનાં દેવતાયાં યદર્પણમ્ । ચિત્તયાગે
તદેવસ્યાદર્ઘાદિ ત્રયમુત્તમમ્

દ્વાદશાન્તમહાપદ્મસિતદીધિતિમણ્ડલાત્ । ગલિતૈઃ સલિલૈઃ
સેકક્રિયા સ્નાન મિહેષ્યતે

અર્ચનાયાઃ સમસ્તાયાઃ સગુણાયાઃ સમર્પણમ્ । દેવતાયા
ભવેદ્ગન્ધઃ સપર્યાસુ મહેશ્વરિ

સમસ્તશબ્દસંયુક્ત ગગનસ્યાપિ ચેતસા । દેવતાયાં નભઃ
પુષ્પપૂજાસ્યાદિહ કથ્યતે

ભવેતાં ધૂપદીપૌ ચ પવનાગ્ન્યાત્મકૌ ધિયા ।
સમર્પયેત્સમન્તાત્તૌ મનુવિત્ સ્થિરમાનસઃ

રસૈરનેકૈર્યુક્તસ્ય જલતત્ત્વસ્ય સાદરમ્ । સમર્પણં
સ્યાત્સર્વસ્ય નિવેદ્યં પ્રીતિદાયકમ્

હોમે ભેદોન્વ (નુ) લક્ષ્યોઽત્ર દેવતાયૈ શિવાનને (નલે) ।
નૃત્યમજ્ઞત્વધિ * * * ગીતં વાક્ પરિપૂર્ણતા

એવં યન્માનસં પ્રોક્તં દીપિકાદૌ સમર્ચનમ્ । તદેવમપિ
સમ્પન્નમિત્યાહુઃ સામ્પ્રદાયિકાઃ

તતોર્ઘસ્થાપનં કુર્યાદિષ્ટદેવાર્થમાદરાત્ ।
ગન્ધપુષ્પાક્ષતયવકુશાગ્રતિલસર્ષપૈઃ

સદૂર્વૈઃ સર્વદેવાનામેતદર્ધ્ય મુદીરિતમ્ । અસ્ત્રેણ શંખં
પ્રક્ષાલ્યવામતો વહ્નિમણ્ડલે

સ્થાપયિત્વા હૃદા તત્ર ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિકાન્ । નિઃક્ષિપ્ય
પ્રતિલોમેન મૂલાન્તે માતૃકાં જપન્

સબિન્દુકાં જગદ્બીજ બિન્દુસ્રુતસુધાધિયા ।
તોયૈરાપૂરયેચ્છુદ્ધૈઃ યોગશાસ્ત્રવિશારદઃ

દીપિકાદિમતેત્વત્ર મૂલમન્ત્રો ન પઠ્યતે । કેચિન્મૂલં
પઠન્ત્યેવ વિધાને માતૃકામનોઃ

આધારં પાવકં શંખં સૂર્યં તોયં સુધાકરમ્ ।
ચિન્તયિત્વા કલાસ્તેષાં તત્ર તત્ર વિચિન્તયેત્

તતો દશકલાત્માનં વહ્નિમણ્ડલમાશ્રયેત્ ।
દિવાકરકલાત્માનં તથા વૈ ભાનુમણ્ડલમ્

નિશાકરકલાત્માનં તથા નૈશાકરં યજેત્ । મમાદ્યબીજં
વિજ્ઞેયમં દ્વિતીયં પ્રકીર્તિતમ્

તૃતીયમ્બં (મું) સમાખ્યાતમેતાન્યાદૌ નિયોજયેત્ ।
આવાહયેત્તત્તો મન્ત્રી તીર્થમઙ્કુશમુદ્રયા

માર્તણ્ડમણ્ડલાત્તીર્થમનુસ્તત્રૈવ કલ્પ્યતે । ગઙ્ગે ચ યમુને
ચૈવ ગોદાવરિ સરસ્વતિ । નર્મદે સિન્ધુ કાબેરિ જલેઽસ્મિન્
સન્નિધિંકુરુ

અયં તીર્થમનુઃ પ્રોક્તો દુરિતૌઘ વિનાશનઃ । ઋજ્વીં ચ
મધ્યમાં કૃત્વા તર્જનીમધ્યપર્વણિ

પ્. ૮૯) સંયોજ્યાકુઞ્ચયેત્કિઞ્ચિત્ મુદ્રૈષાઙ્કુશ સંજ્ઞિકા ।
તત્રેષ્ટ દેવતાં મન્ત્રી સ્વીયહૃત્કમલાદપિ

આવાહ્ય ગાલિનીં મુદ્રાં શિખામન્ત્રેણ દર્શયેત્ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ સક્તૌ કરયોરિતરેતરમ્

તર્જનીમધ્યમાનામસંહતા ભુગ્નવર્જિતાઃ । મુદ્રૈષા ગાલિની
પ્રોક્તા શઙ્ખસ્યોપરિચાલિતા

કરાભ્યામવગુણ્ઠ્યૈતદમૃતીકૃત્ય મુદ્રયા ।
સુરભેર્મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રયેત્સલિલં તતઃ

દક્ષિણા નિબિડા મુષ્ટિર્દીર્ઘાધોમુખ તર્જની ।
અવગુણ્ડનમુદ્રેયમભિતો ભ્રામિતા મતા

અન્યોન્યાભિમુખાશ્લિષ્ટકનિષ્ઠાનામિકે પુનઃ । તથૈવ તર્જની
મધ્યા ધેનુમુદ્રા સમીરિતા

વિન્યાસેનાઙ્ગમન્ત્રાણાં સકલીકૃત્ય રક્ષયેત્ । અસ્ત્રમસ્ત્રેણ
ગન્ધાદ્યૈર્હૃદા તત્રેષ્ટદેવતામ્

સંપૂજ્ય દેવતારૂપં તજ્જલં મત્સ્યમુદ્રયા । આચ્છાદ્ય
સંસ્પૃશન્નષ્ટવારં મૂલં જપેત્તતઃ

અધોમુખો દક્ષહસ્તે તાદૃશો વામહસ્તકઃ । મત્સ્યમુદ્રા નિગદિતા
શંખ સંસ્કરણે મતા

દક્ષિણે પ્રોક્ષણીપાત્રં નિધાયાબ્ભિઃ પ્રપૂરયેત્ ।
કિઞ્ચિદર્ઘામ્બુ દત્ત્વાત્ર હસ્તેનાઙ્ગાનિ ચાત્મનઃ

સાધનાન્યભિષિઞ્ચેયુર્દેહપૂજામથાચરેત્ । નિજનાથં શિરોદેશે
આધારે ગણપં યજેત્

ઇષ્ટ્વા ન્યાસવિધાનેન પીઠાર્થં તમથાદરાત્ । આધારે
હૃદયે મધ્યે ભ્રુવો મૂલમનોર્યજેત્

મૂલેન તેજસ્ત્રિતયં બીજેનૈકીકૃતસ્તુ (ન્તુ) તત્ ।
તત્તત્કલ્પવિશેષોક્ત પ્રકારાન્યન્તવિગ્રહમ્

અભ્યર્ચયેદાસનાદ્યૈર્ભૂષાં તૈરથ તત્તનૌ । યજેદઙ્ગાદિકં
મન્ત્રી તત્તત્કલ્પપ્રકાશિતમ્

પ્. ૯૦) વિના નિવેદ્યં ગન્ધાદ્યૈરુપચારૈઃ સમર્ચયેત્ । અભ્યર્ચ્ય
ગન્ધપુષ્પાભ્યાં બિન્દુસ્રુતસુધારસૈઃ

દેવં તુ પ્રીણયેદેતદુવાચ ક્રમદીપિકા । અભ્યર્ચ્ય પ્રાણમાયમ્ય
જપેન્મન્ત્રં યથાક્ષણમ્

પ્રાણાયામં પુનઃ કૃત્વા જપમેવ સમર્પયેત્ ।
બીજમષ્ટોત્તરશતં જપેત્ પ્રણવસંપુટમ્

શેષં વક્તવ્યમાર્ગેણ વિદધ્યાદવિરોધિનમ્ । અગસ્ત્ય
સંહિતાયાં તુ પ્રોક્તમાવરણાર્ચનમ્

આત્મયાગં વિધાયોક્તં તથા વાન્તર પૂજનમ્ । તતો વિજ્ઞાપ્ય
દેવેશં પરિવારા&શ્ચ પૂજયેત્

એવં સંપૂજિતો દેવઃ સર્વાન્ કામાન્ પ્રયચ્છતિ । બાહ્યપૂજાં
તતઃ કુર્યાદ્દૈ(દૈ) હિકાભ્યુદયાય વૈ

યુક્તં ચૈતત્ પ્રધાને તુ પૂજ્યમાનેઙ્ગપૂજનમ્ । બાધ્યતે કેન
માનેન નાપ્યનુક્તિર્નિવેદનાત્

યો યદ્ભક્ત ઇતિન્યાયાન્મહાદાનાદિકર્મણિ । યથા ગ્રહપદેનૈવ
સાધિપ્રત્યધિદેવતાઃ । ગૃહ્યન્તે દેવતાસ્તદ્વદિતિ તન્ત્રવિદો વિદુઃ

સર્વમેતત્પ્રયુઞ્જીત પ્રોક્ષણીસ્થેન વારિણા । વિસૃજ્ય
પ્રોક્ષણીતોયં સલિલૈઃ પરિપૂરયેત્

કિઞ્ચિદર્ઘામ્બુ દત્ત્વાત્ર ઉપચારાન્ પ્રકલ્પયેત્ । અર્ઘસ્યોત્તરતઃ
પાદ્યં કાર્યમાચમનીયકમ્

તથૈવ મધુપર્કશ્ચ પુનરાચમનાદિકમ્ । આત્મનઃ પુરતઃ
શંખં પૂર્વતઃ સુસમાહિતઃ

પાદ્યાદ્યર્થં ન્યસેત્પાત્રાણ્યેવં ક્વચિદુદીરિતમ્ । એકસ્મિન્નથવા
પાત્રે પાદ્યાદીનિ પ્રકલ્પયેત્

તત્ત્વ સાગરસમ્પ્રોક્તં પાત્રલક્સણમુત્તમમ્ । હૈરણ્યં રાજતં
તામ્રં કાંક્ષ્યં પાલાશપત્રકમ્

રત્નોદ્ભવં શંખજં વા પદ્મપત્રમથાપિ વા ।
પાત્રમષ્ટવિધં પ્રોક્તં સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્

પ્. ૯૧) સર્વેષ્વેવ ચ પાત્રેષુ શંખપાત્રં વિશિષ્યતે ।
ષટ્ત્રિંશદઙ્ગુલીપાત્રમુત્તમં પરિકીર્તિતમ્

મધ્યમં તત્રિભાગોન મધમં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ ।
વસ્વઙ્ગુલિવિહીનં તુ ન પાત્રં કારયેત્ક્વચિત્

દક્ષભાગે પ્રવિન્યસ્યેત્ પુષ્પપાત્રં પુરઃ પુનઃ ।
ગન્ધાક્ષતાદિકં મન્ત્રી સાધનં સકલં ન્યસેત્

બાહ્યપૂજામથો વક્ષ્યે મન્ત્રિણાં હિતકામ્યયા । આદૌ
લિખેદ્યન્ત્રરાજં તત્તત્કલ્પોક્તરૂપવત્

કામક્રોધાદિ નિઃશેષમનોમલનિયન્ત્રણાત્ । યન્ત્રમિત્યાહુરેતસ્મિન્
દેવઃ પ્રીણાતિ પૂજિતઃ

તત્તત્કલ્પોક્તદ્રવ્યેણ લિખેદ્યન્ત્રમનુત્તમમ્ । સૌવર્ણે રાજતે
તામ્રે પીઠે ભૂર્જે પટે ભુવિ

વિના યન્ત્રેણ ચેત્પૂજા દેવતા ન પ્રસીદતિ । નોક્તં યન્ત્રં યદા
કલ્પે તદા ભૂપુરસંયુતમ્

અષ્ટપત્રં શુભં પદ્મં ચતુર્દ્વારં વિભૂષિતમ્ । તન્ત્રોક્ત
વિધિનાલિખ્ય પૂજયેદિષ્ટદેવતામ્

પદ્મસંલિખનં ચૈતચ્છક્તિપૂજાનુરોધતઃ ।
પૂજાધારતયોક્તત્વાદાવશ્યકમિહોચ્યતે

ઉત્તરસ્યામથ ગુરૂન્ દક્ષિણે ગણનાયકમ્ । ઊર્ધ્વમૂર્ધ્વં
મધ્યભાગે તતઃ સમ્પૂજયેદ્બુધઃ

અધઃ કૂર્મશિલારૂઢાં શતચન્દ્રનિભપ્રભામ્ ।
આધારશક્તિં પ્રયજેત્પઙ્કજદ્વયધારિણીમ્

પ્રકૃતિં પૂજયેન્મન્ત્રી તતઃ કલ્પોક્તવર્ત્મના । મૂર્ધ્નિતસ્યાઃ
સમાસીનં કૂર્મં નીલાભમર્ચયેત્

ઊર્ધ્વં બ્રહ્માસનાસીનમનન્તં કુન્દસન્નિભમ્ । યજેચ્ચક્રધરં
મૂર્ધ્નિ ધારયન્તં વસુન્ધરામ્

તમાલશ્યામલાં તત્ર નીલેન્દીવરધારિણીમ્ ।
અભ્યર્ચયેદ્વસુમતીં સ્ફુરત્સાગરમેખલામ્

પ્. ૯૨) ક્ષીરસિન્ધું રત્નદ્વીપં તતઃ કલ્પમહીરુહાન્ । અધસ્તાત્
પૂજયેત્તેષાં વેદિકાં મણ્ડલોજ્જ્વલામ્

રક્તશ્યામ હરિદ્રેન્દ્રનીલાભાન્ પાદરૂપિણઃ ।
વૃષકેસરિભૂતેભરૂપાન્ ધર્માધિકાન્ ભજેત્

ગાત્રાણિ પૂજયેત્તા&સ્તુ અપૂર્વાનુક્તલક્ષણાન્ । આગ્નેયાદિષુ
કોણેષુ દિક્ષુ ચાથામ્બુજં યજેત્

આનન્દકન્દં પ્રથમં સંવિન્નાલમનન્તરમ્ । સર્વતત્ત્વાત્મકં
પદ્મમભ્યર્ચ્ય તદનન્તરમ્

મન્ત્રી પ્રકૃતિ પત્રાણિ વિકારમયકેસરાન્ ।
પઞ્ચાશદ્વર્ણબીજાઢ્યાં કર્ણિકાં ચ પ્રપૂજયેત્

ધર્માદિપૂજનાન્તે તુ પ્રોચ્યાનન્તસમર્ચનમ્ । કેચિત્પદ્મપદેનૈવ
પદ્મપૂજનમૂચિરે

પ્રણવાંશૈસ્ત્રિભિઃ સૂર્યમણ્ડલાદીનિ પૂજયેત્ । આદ્યેન
સૌરં સંપૂજ્ય તં તાપિન્યાદિ તત્કલાઃ

પરેણાભ્યર્ચ્ય શાશાઙ્ક(ઙ્કા) મમૃતાદિકલાં યજેત્ । ઓંષ
(ઉષ)ર્બુધં તૃતીયેન ધૂમ્રાર્ચિઃ પ્રભૃતીઃ કલાઃ

સિતરક્તાસિતાઃ પ્રોક્તા ગુણાઃ પીઠોપરિસ્થિતા । સત્ત્વં
રજસ્તમઃ પ્રોક્તા આદિબીજૈઃ સમર્ચયેત્

આત્માનમન્તરાત્માનં પરમાત્માનમાદરાત્ । આદિબીજાદિકાનેતાન્
યથાવિધિ સમર્ચયેત્

જ્ઞાનાત્માનં યજેન્મન્ત્રી માયાદિમથ સંયજેત્ । કિઞ્જલ્કેષુ
તથા મધ્યે શક્તીર્નંવ યથાક્રમમ્

સ્વમન્ત્રેણ તતઃ પીઠં મૂર્તિં મૂલેન કલ્પયેત્ ।
કલ્પોક્તૈરથવા મન્ત્રૈર્મૂલમુચ્ચાર્ય સાધકઃ

છાયાયાં કલ્પવૃક્ષસ્ય ગન્ધાદ્યૈર્મૂર્તિમર્ચયેત્ । દેવતાં
કલ્પસંપ્રોક્તરૂપાં ધ્યાયેત્તતઃ પરમ્

ધ્યાનમાત્મેષ્ટદેવસ્ય મનસા વેદનં મતમ્ । તદપિ દ્વિવિધં
પ્રોક્તં સગુણં નિર્ગુણં તથા

પ્. ૯૩) યજ્જીવબ્રહ્મણોરૈક્યે સોઽહંસ્યામિતિ વેદનમ્ । તદેવં
નિર્ગુણં ધ્યાનમિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ

આત્મનો હૃદયામ્ભોજં કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્ । પ્રફુલ્લં
સોમસૂર્યાગ્નિમણ્ડલેન વિરાજિતમ્

સ્વીયેષ્ટદેવતાં તત્ર ધ્યાયેદાગમવેદિતામ્ । એવં યદ્વેદનં
તદ્ધિ સગુણં ધ્યાનમુચ્યતે

મૂલાધારે પ્રદીપાભં દેવતેજો વિચિન્તયેત્ । મૂલમન્ત્રેણ
તત્તેજઃ સુષુમ્નાવર્ત્મના શિવે

સંયોજ્યાનીય ભાલાન્તં ચિન્તયિત્વેન્દુસન્નિભમ્ ।
નાસિકારન્ધ્રમાર્ગેણ નિર્ગતં સુમનોહરમ્

કરણ્ડપુષ્પસંભારે માતૃકામ્ભોજરૂપિણિ । સંયોજ્ય
બ્રહ્મરન્ધ્રેણ મૂર્તૌ તસ્યાં વિધાનતઃ

આવાહનં બુધઃ કુર્યાદાવાહનસ્ય મુદ્રયા । આવાહ્ય સ્થાપયેત્
સમ્યક્ સંસ્થાપનાખ્યમુદ્રયા

પશ્ચાત્તં સન્નિધીકૃત્ય સન્નિધાપનમુદ્રયા । સંનિરુધ્ય
નિરોધિન્યા સમ્મુખીકૃત્ય મુદ્રયા

સમ્મુખીકરણ્યા પશ્ચાત્ સકલીકૃત્ય સાધકઃ । સકલીકરણ્યા
પશ્ચાદવગુણ્ઠનમુદ્રયા

અવગુણ્ઠ્યામૃતીકૃત્યામૃતીકરણમુદ્રયા । પરમીકરણીં
બદ્ધ્વા વિદધ્યાત્ પરમીકૃતિમ્

ઉદ્દેશાનુક્રમાદાસામુચ્યન્તે લક્ષણાનિ તુ । હસ્તાભ્યામઞ્જલિં
બદ્ધ્વાનામિકામૂલપર્વણોઃ

અઙ્ગુષ્ઠં નિઃક્ષિપેત્સેયં મુદ્રાત્વાવાહની મતા । અધોમુખી
ત્વિયં ચેત્સ્યાત્સ્થાપિની મુદ્રિકા મતા

ઉચ્છ્રિતાઙ્ગુષ્ઠમુષ્ટ્યોશ્ચ સંયોગાત્સન્નિધાપિની । અન્તઃ
પ્રવેશિતાઙ્ગુષ્ઠા સૈવ સંબો(રો)ધિની મતા

ઉત્તાનમુષ્ટિયુગલા સમ્મુખીકરણી મતા । દેવતાઙ્ગે
ષડઙ્ગાનાં ન્યાસઃ સ્યાત્સકલીકૃતિઃ

પ્. ૯૪) અવગુણ્ઠનિકા મુદ્રા ધેનુમુદ્રા પ્રકીર્ત્તિતા । અન્યોન્ય
ગ્રથિતાઙ્ગુષ્ઠા પ્રસારિત પરાઙ્ગુલિઃ

મહામુદ્રેયમુદિતા પરમીકરણે બુધૈઃ । પ્રયોજયેદિમા મુદ્રા
દેવતાહ્વાનકર્મણિ

શાલગ્રામે સ્થાવરે ચ નાવાહન વિસર્જને । શાલગ્રામશિલાયાં
તુ નિત્યં સન્નિહિતો હરિઃ

ઇતિ કેચિદ્વદન્ત્યત્ર બૌધાયન નિદર્શનાત્ । સર્વત્ર પરિપૂર્ણસ્ય
તત્ત્વરૂપસ્ય તેજસઃ

સાદરં સમ્મુખીભાવ આવાહનમુદીરિતમ્ । ઇતિ
સિદ્ધાન્તસારીયવચનસ્યાનુરોધતઃ

શિલાદાવપિ કુર્વન્તિ કેચિદાવાહનં બુધાઃ ।
શિવસ્યાવાહિતસ્યાસ્ય વિદ્યાદ્દેહેઽત્ર સન્નિધિમ્

સ્થિરીકરણમુદ્દિષ્ટં સ્થાપનં ભક્તિતોઽર્ચને । પૂજાં
પ્રપૂજ્યમાનાં તુ ગૃહીત્વા નિગ્રહાદિકમ્

કર્તું સામર્થ્યમસ્યેહ તત્સાન્નિધ્યં પ્રચક્ષ્યતે । આસમાપ્તેસ્તુ
પૂજાયાં તાન્નિધ્યં હિ શિવસ્ય યત્

સ સન્નિબો (રો) ધ ઉદ્દિષ્ટો વિભોરપ્યસ્ય ભક્તિતઃ ।
આનન્દાયતનં તત્ત્વં સચ્ચિદાનન્દલક્ષણમ્ । તદત્ર સકલે
વ્યાપ્તં ધ્યેયં સ્યાદવગુણ્ઠનમ્

અપિ ભિન્નસ્વભાવાનાં તદભિન્નપ્રયોજનમ્ । અઙ્ગાનામઙ્ગિના
સાર્ધમમૃતીકરણં મતમ્

ક્ષમા તસ્યાપરાધાનાં વિજ્ઞેયા પરમાકૃતિઃ ।
આવાહનાદિકાર્યાણામયમર્થઃ પ્રકાશિતઃ

વ્યોમેન્દ્વૌરસ મા (ના લા) વર્ણૈઃ કર્ણિકાભિર્દ્વિધા દ્વિધા ।
કેસરાઃ પઞ્ચવર્ગેણ યશના (લા)ર્ણાદિકૈરપિ

પત્રાણિ ભૂષિતાનિસ્યુરાશાસ્વાશ્રષુ (સ્વસ્ત્રેષુ) ચ ક્રમાત્ ।
નાસ્તાનાઙ્ગલિનૌજ્ઞેયાતદ્વત્ ક્ષોણીપુરસ્ય વૈ

પ્. ૯૫) માતૃકામ્ભોજમાખ્યાતં સર્વાપદ્વિનિવારણમ્

દેવદેહાદ્બહિર્ભૂતં પરિવારગણં બુધઃ । સ્ફુલિઙ્ગરૂપિણં
સ્થાને સ્વે સ્વે મન્ત્ર્યુપવેશયેત્

અથોપચારાન્ કુર્વીત મૂલમન્ત્રપુરઃસરમ્ । મૂલમન્ત્રં
સમુચ્ચાર્ય પીઠં તસ્યૈ નિવેદયેત્

તત્ર તત્ર જલં દદ્યાદુપચારાન્તરાન્તરે । નન્વેતજ્જલદાનં
સ્યાત્ ક્વચ (ક્વાચિ) ત્કોવા નિયામકઃ

નિયમવ્યતિરેકેણ દાનં નાતિપ્રસઙ્ગતઃ । તસ્માત્કુત્ર જલં
દેયં કથં સ્યાદેષ નિર્ણયઃ

ઉચ્યતે તત્ર તત્રેતિ વાક્યે વીપ્સાદ્વયશ્રુતેઃ । સ્થાનં
નિયમયત્યેકા પરા સાકલ્યબોધિકા

તથા ચ યત્ર દાનં સ્યાદુપચારસ્ય વા યથા । તથા તત્રૈવ
દાતવ્યં જલમિત્યવગમ્યતે

સર્વોપચારવસ્તૂનામભાવે ભાવયેદ્ધિયા । ઉપચારપ્રદાનેષુ
વિશિષ્ટો નાસ્તિચેન્મનુઃ

તારાદ્યાં ઙેસમાયુક્તાં નમોઽન્તાં દેવતાભિધામ્ ।
સમુચ્ચરેદયં મન્ત્રો મૂલાદિઃ પરિકીર્તિતઃ

સ્વાગતં કુશલં ચાપિ નિગદેદથ સાધકઃ । અર્ધં દિશેત્તતો
મૂર્ધ્નિ શિરોમન્ત્રેણ સંસ્કૃતમ્

પાદ્યં પાદામ્બુજે દદ્યાદ્દેવસ્ય હૃદયાનુના । તચ્ચ
શ્યામાકદૂર્વાબ્જવિષ્ણુક્રાન્તાજલૈર્મતમ્

સ્વધાનુના તતસ્તુણ્ડે દદ્યાદાચમનં ત્રિધા ।
જાતીલવઙ્ગકક્કોલૈસ્તદુક્તં મન્ત્રવેદિભિઃ

ક્વચિદર્ઘપ્રદાનાન્તે પાદ્યમાચમનીયકમ્ । પ્રયચ્છેદિતિ
સંપ્રોક્તં વિકલ્પસ્ત્વનયોર્દ્વયોઃ

તૂર્ણાયાગાદિકે પ્રોક્તં કુર્યાદર્ઘાદિકેષ્વપિ ।
મન્ત્રાન્નમોન્વિતાનેવ તદુક્તં તત્ર મન્ત્રિભિઃ

નમઃ સ્વધા ચ સ્વાહા ચ વૌષડિતિ યથાક્રમમ્ । હૃત્ પુરઃ
સરમુચ્ચાર્ય પાદ્યાદીનિ પ્રકલ્પયેત્

પ્. ૯૬) હૃન્મન્ત્રેણાથ શિરસિ અર્ઘં દૂર્વાક્ષતાન્વિતમ્ । અર્ઘ્યં
નમ ઇતિ પ્રોચ્ય દદ્યાત્પાદ્યં ચ પાદયોઃ

હૃત્પુરઃસરમિત્યેતદન્યથાસઙ્ગતં ભવેત્ । યદિ ન
સ્યાત્પુનસ્તસ્યોચ્ચારણાર્થમિદં વચઃ

સ્વધાપદેન તદ્બીજં લક્ષ્યમિત્યપિ કશ્ચન । સ્વધેત્યા
ચમનીયં ચ ત્રિવારં મુખપઙ્કજે

એવં વિધાદિવાક્યાનામનુ રોધાન્મનુર્મતઃ ।
સ્વધેત્યારાધ્યચરણાઃ પ્રદીપે વ્યક્તમૂચિરે

સ્વધાનુના તતઃ કુર્યાન્મધુપર્કં મુખામ્બુજે । આજ્યં
દધિમધૂન્મિશ્રં મધુપર્કઃ સમીરિતઃ

યથોક્તવસ્ત્વત્લાભે તુ ગ્રાહ્યં તદનુકારિ યત્ । યવાનામિવ
ગોધૂમા વ્રીહીણામિવ શાલયઃ

તદલાભેઽપિ ગન્ધાદ્યૈઃ સદૃશં પરિકલ્પયેત્ । તેનૈવ મનુના
દદ્યાદબ્ભિરાચમનીયકમ્

સ્નાનાય પ્રાર્થ્ય યચ્છેત સ્નાનવસ્ત્રં સુશોભનમ્ ।
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનં કુર્યાન્મહારાજોપચારવત્

ગન્ધાબ્ભિઃ કારયેત્ સ્નાનં દદ્યાદાચમનીયકમ્ ।
કેશાન્ગમાર્જનં વસ્ત્રં દત્ત્વા સૂક્ષ્મે દુકૂલકે

યજ્ઞસૂત્રં તતો દત્ત્વા દદ્યાદાચમનં પુનઃ ।
સંસ્થાપ્યમણ્ડલે રમ્યે દિવ્યમાલ્યાનુલેપનૈઃ

અન્યૈરાભરણૈર્દિવ્યૈર્નાનારત્નસમન્વિતૈઃ । અલઙ્કૃત્ય તતો
મન્ત્રી તત્તત્કલ્પપ્રકાશિતમ્

અઙ્ગાદિકં યજેદ્દેહે દેવતાયા વિધાનવિત્ । ચન્દનં
મલયોત્પન્નમનાઘ્રાતં સુશીતલમ્

કર્પૂરાગુરુસન્મિશ્રં તતો મન્ત્રી નિવેદયેત્ । ન્યાસક્રમેણ મનુના
પુટિતૈર્માતૃકાક્ષરૈઃ

તં યજેદ્ગન્ધ પુષ્પાદ્યૈરિતિ તન્ત્રેષુ કેષુ ચિત્ ।
ઉત્તમાઙ્ગહૃદાધારપાદસર્વાઙ્ગકૈઃ ક્રમાત્

પ્. ૯૭) પઞ્ચકૃત્વસ્તતઃ કુર્યાત્પુષ્પાઞ્જલિમનન્યધીઃ । કમલે
કરવીરે દ્વે કુમુદે તુલસીદ્વયમ્

જાતીદ્વયં કેતકે દ્વે કલ્હારં ચમ્પકોત્પલે ।
કુન્દમન્દારપુંનાગ પાટલાનાગ ચમ્પકમ્

આરગ્વધં કર્ણિકારં પારન્તી નવમાલિકા । સૌગન્ધિકં
સકોરણ્ટં પલાશાશોકમલ્લિકાઃ

ધૂત્થુરં સર્જકં બિલ્વમર્જુનં મુનિપત્રકમ્ । અન્યાન્યપિ
સુગન્ધીનિ પુષ્પપત્રાણિ સાધકઃ

ઉપદિષ્ટાનિ પૂજાયામાદદીત વિચક્ષણઃ । મલિનં
ભૂમિસંસ્પૃષ્ટં કૃમિકેશાદિ દૂષિતમ્

સ્પૃષ્ટમઙ્ગેન ચાઘ્રાતં મુકુલં ચોષિતં ત્યજેત્ । દેવસ્ય
મસ્તકં કુર્યાત્કુસુમોપહિતં સદા

પૂજાકાલે દેવતાયા નોપરિ ભ્રામયેત્ કરમ્ । ગોપાલસ્ય તુ
પૂજાયાં કુસુમાઞ્જલિપઞ્ચકે

અન્યથા કીર્તિતો ધીરૈઃ પ્રકારઃ સ નિગદ્યતે । તુલસીયુગલં
દદ્યાત્પાદદ્વન્દ્વે વિધાનવિત્

મધ્યે હયારિયુગલં શીર્ષે પદ્મયુગં તથા । સર્વેઃ સર્વતનૌ
દદ્યાત્પરિવારાનથાર્ચયેત્

[પાદયોરેક એવ સ્યાદઞ્જલિઃ પરમાર્થતઃ । કિન્તુ
ષડ્ભિરપીત્યુક્તેર્મૂર્ધ્નિસ્યાદઞ્જલિદ્વયમ્

દીપિકાર્થ ઇતિ સ્પષ્ટો નિરટઙ્કીહ માહશૈઃ ।]
અથેષ્ટદેવતાનુજ્ઞાં ગૃહીત્વાઙ્ગાનિ પૂજયેત્ । પ્રાયઃ
પ્રથમતા તેષાં ક્વચિદેવાન્યથા ભવેત્

કેસરેષ્વગ્નિકોણાદિ હૃદયાદીનિ પૂજયેત્ । નેત્રમગ્રે
દિક્ષુચાસ્ત્રમઙ્ગમન્ત્રૈર્નમોઽન્તકૈઃ

અસ્ત્રમન્ત્રં મહાદિક્ષુ નેત્રમીશાનગોચરે । સ્ફુટેમેવેતિ યત્પ્રાહ
પૂજને ગાર્ગ્યસંહિતા

અઙ્ગાન્યેવ પ્રકુર્વીત નમોન્તાનીતિ કેચન । તુષાર
સ્ફટિકશ્યામનીલકૃષ્ણારુણત્વિષઃ

પ્. ૯૮) વરદાભયદાયિન્યઃ પ્રધાનતનવઃ સ્ત્રિયઃ । ધ્યાતવ્યા
વિદુષાઽનેન ક્રમેણૈવાઙ્ગદેવતાઃ

નનુ પૂર્વાદિકં ગ્રાહ્યં કિં દેવસ્યાથવાત્મનઃ । નિયામકસ્ય
વિરહાત્ સન્દેહોઽત્ર વિજાયતે

અત્રોચ્યતે દેવતાયા ગ્રાહ્યં પૂર્વાદિકં બુધૈઃ । જ
(ય)ષ્ટુરભિમુખાદેવા દેવાભિમુખતો દશ । પ્રાચ્યાદિ હરિતો
જ્ઞેયાઃ પૂજાહોમાદિકર્મણિ

ઇતિ સર્વાભ્યુપેતસ્ય વચનસ્યાનુરોધતઃ । યત્રૈવાનુપપત્તિઃ
સ્યાત્તત્રૈવં દિક્પ્રકલ્પના

અન્યત્ર પ્રકૃતા એવ ગ્રાહ્યાઃ પ્રાચ્યાદિકાદિશઃ । ઇત્યેકે
મન્ત્રિણઃ પ્રાહુરપરે તુ સમન્તતઃ

પ્રોક્તવાક્યાનુરોધેન દિશાં નિયમમૂચિરે ।
પશ્ચાદભ્યર્ચનાયાઃસ્યુઃ કલ્પોક્તા વૃત્તયઃ ક્રમાત્

તતો યજેલ્લોકપાલાન્મૂલપારિષદાન્વિતાન્ ।
હેતિજાત્યાધિપોપેતાનન્થથા કશ્ચિદિચ્છતિ

પત્રાધીશ્વરવર્ણાસ્ત્ર પરિવારાઙ્ગ સંયુતાન્ । ઇન્દ્રાય
વજ્રહસ્તાય સુરાધિપતયે પદમ્

સવાહનપદં પશ્ચાત્ પરિવારાય ઇત્યપિ । નમોન્તં
ચૈવમન્યેષાં વાહનાદિકમુદ્ધરેત્

તૂર્ણાયાગેષુ સમ્પ્રોક્તમેવમિન્દ્રાદિપૂજનમ્ । ઇન્દ્રો વહ્નિર્યમો
યક્ષો વરુણઃ પવનો વિધુઃ

ઈશાનઃ પન્નગાધીશસ્ત્વધ ઊર્ધ્વં પિતામહઃ । પીતો
રક્તોઽસિતો ધૂમ્રઃ શુક્લો ધૂમ્રસિતાવુભૌ

ગૌરોરુણઃ ક્રમાદેતે વર્ણતઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

કરપદ્મસ્થિતસ્વાસ્ત્રા દિવ્યવેશાઃ સ્રગુજ્જ્વલાઃ । વજ્રં શક્તિં
દણ્ડમસિં પાશમઙ્કુશકં ગદામ્ । શૂલં ચક્રં
પદ્મમેષામાયુધાનિ ક્રમાદ્વિદુઃ

પીતશુક્લ સિતાકાશ વિદ્યુદ્રક્ત સિતાસિતાઃ । કુરુવિન્દ
પાટલાભા વજ્રાદ્યાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ

પ્. ૯૯) સ્વસ્વાયુધાભયયુતપાણિપદ્માઃ સુશોભનાઃ ।
ઐરાવતસ્તથા મેષો મહિષઃ પ્રેતસંજ્ઞકઃ

મકરાખ્યો મૃગઃ પશ્ચાદુરગો વૃષભસ્તથા । કૂર્મો હંસઃ
ક્રમાદેષાં વાહનાનિ વિદુર્બુધાઃ

ક્વચિન્નૈવેદ્યદાનાન્તે પ્રોક્તમાવરણાર્ચનમ્ । સામ્પ્રદાયિક એવાસૌ
વિકલ્પેનાન્વિતો ભવેત્

સમસ્તપરિવારાણાં યો ન પૂજાવિધૌ ક્ષમઃ । સ
ઇહાઙ્ગેન્દ્રવજ્રાદ્યૈઃ પૂજયેદિષ્ટદેવતામ્

પ્રાવૃતીઃ પરિપૂજ્યાથ ધૂપાદીન્ વિનિવેદયેત્ । નીચૈર્ધૂપં
પ્રકુર્વીત તામ્રકાંસ્યાદિનિર્મિતે

ભાજને દ્વિપદે ભુગ્નનાલપદ્માકૃતૌ શુભે ।
સારાઙ્ગારવિનિઃક્ષિપ્તૈર્ગુગ્ગુલ્વગુરુવૃક્ષજૈઃ

નિર્યાસાદ્યુત્થિતૈરન્યૈર્ગન્ધદ્રવ્યૈરથોદિતૈઃ ।
અનન્યાર્પિતધૂપોઽયં શસ્યતેઽર્ચનકર્મણિ

દીપોઽપિ ધૂપવત્ પાત્રે પદ્માકાર વિનિર્મિતે । પ્રતિપત્રં
પ્રદીપ્તશ્ચ વર્ત્યા ગવ્યઘૃતાક્તયા

કર્પૂરગર્ભયા દીપ્ત ઉચ્ચૈર્દેયઃ સુસૌરભઃ ।
શારદાયામતિસ્પષ્ટં લક્ષણં ધૂપદીપયોઃ

સગુગ્ગુલ્વગુરૂશીરશર્કરામધુચન્દનૈઃ ।
ધૂપયેદાજ્યસંમિશ્રૈર્નીચૈર્દેવસ્ય દેશિકઃ

વર્ત્યાકર્પૂર ગર્ભિણ્યા સર્પિષા તિલજેન વા । આરોપ્ય
દર્શયેદ્દીપાનુચ્ચૈઃ સૌરભશાલિનઃ

તતઃ પુષ્પાઞ્જલિં દત્ત્વા પાદ્યમાચમનીયકમ્ । નૈવેદ્યસ્ય
પ્રદાનાર્થં પ્રાર્થયેદિષ્ટ દેવતામ્

સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે કાંસ્યે રત્નાદિ નિર્મિતે । પાત્રે નિધાય
નૈવેદ્યં મૃદુ સોષ્ણં સુપાચિતમ્

સ્વાદૂપદંશં વિમલં પાયસં સહૃશર્કરમ્ ।
કદલીપનસામ્રાદિ દધિ દુગ્ધં પ્રપાનકમ્

પ્. ૧૦૦) સંસ્થાપ્ય પુરતઃ પ્રોક્ષ્ય તારેણ સુમનો ન્યસેત્ ।
અસ્ત્રોક્ષિતં ચક્રમુદ્રારક્ષિતં વાયુવારિણા

વિશોષ્ય વહ્નિના દગ્ધ્વા દક્ષિણપાણિના । વામહસ્તે
સુધાધારાપૂર્ણં મૂલામૃતીકૃતમ્

સ્પૃષ્ટ્વા ત્રિશો જપેન્મન્ત્રં મુદ્રયા ધેનુસંજ્ઞયા ।
અમૃતીકૃત્ય ગન્ધાદ્યૈર્નૈવેદ્યમથ પૂજયેત્

અથ સમ્પ્રાર્થયેદેવમસ્યસ્યાદ્વિસરેન્મહ (સ્યાદ્વિસરન્મહઃ) ।
સ્વાહાન્તં મૂલમુચ્ચાર્ય જલં દત્ત્વા નિવેદયેત્

નિવેદયામિ ભવતે જુષાણેદં હવિર્હરે । નિવેદ્યાર્પણમન્ત્રોઽયં
સર્વાર્ચાસુ નિજાખ્યયા

અથામૃતોપસ્તરણમસીત્યાચમયેત્તતઃ । ગ્રાસમુદ્રાં
વામદોષ્ણા વિકચોત્પત્રસન્નિભામ્

પ્રદર્શયેદ્દક્ષિણેન પ્રાણાદીનાં ચ દર્શયેત્ । મુદ્રાઃ
કનિષ્ઠિકાનામે અઙ્ગુષ્ઠશિરસા સ્પૃશેત્

તેનાદ્યા જાયતે તાસુ પરા તર્જનિમધ્યમે । તૃતીયાનામિકામધ્યે
મધ્યાતર્જન્યનામિકાઃ

ચતુર્થી સકનિષ્ઠાસ્તાઃ પઞ્ચીસમુદીરિતા । પ્રાણાપાન
વ્યાનોદાનસમાનાસ્તારપૂર્વિકાઃ

ચતુર્થ્યગ્નિવધૂયુક્તાઃ પ્રાણાદિમનવસ્ત્વમી । ઉક્તાઃ
પ્રાણાદિકા મુદ્રા દર્શનીયાઃ ક્રમેણ વૈ

હસ્તૌ તુ સમ્મુખૌ કૃત્વા સંલગ્નૌ સમ્પ્રસારિતૌ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ યુક્તૌ મુદ્રૈષા ચક્રસંજ્ઞિતા

તતો નિવેદ્યમુદ્રિકાં પ્રધાનયા કરદ્વયે । સ્પૃશન્નનામિકાં
નિજાં મનું જપન્ પ્રદર્શયેત્

ધ્વૌ& નમઃ પરાય પદમાભાષ્ય વામને વદેત્ । અનિરુદ્ધાય
ચાભાષ્ય નિવેદ્યં કલ્પયામિ ચ

મન્ત્રોઽયં વૈષ્ણવે તન્ત્રે શૈવાદાવેવમૂહયેત્ । તતઃ
પિષ્ટકસંજાતાન્ સમવર્તિસમન્વિતાન્

પ્. ૧૦૧) ઘૃતાદિજ્વાલિતાન્મન્ત્રી ઉચ્ચૈર્દીપાન્ પ્રદર્શયેત્ ।
પારાવતભ્રમાકારાનતિદીપ્તિસમન્વિતાન્

આદાય પાણિના ધ્યાયન્ મૂર્ધ્નિનીરાજયેત્ પ્રભુમ્ । આરાત્રિકમિતિ
પ્રોક્તં ઘણ્ટાવાદનપૂર્વકમ્

દક્ષિણે સ્થણ્ડિલં કુર્યાત્તત્રાધાય હુતાશનમ્ । સંસ્કૃત્ય
વિધિવદ્વિદ્વાન્ વૈશ્વદેવં સમાચરેત્

તત્ર સમ્પૂજ્ય ગન્ધાદ્યૈર્દેવતામુક્તવિગ્રહામ્ ।
તારવ્યાહૃતિભિર્હુત્વા મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્

સસર્પિષા પાયસેન પઞ્ચવિંશતિ સંખ્યયા ।
પુનર્વ્યાહૃતિભિર્દત્ત્વા ગન્ધાદ્યૈઃ પુનરર્ચયેત્

તાં યોજયિત્વા પીઠસ્થાં મૂર્તૌવહ્નિં વિસર્જયેત્ ।
અવશિષ્ટેન હવિષા વિકિરેત્ પરિતો બલિમ્

દેવતાયાઃ પારિષદેભ્યો ગન્ધપુષ્પાક્ષતાન્વિતમ્ । હોમાશક્તૌ
હોમસંખ્યાદ્વિગુણં જપમાચરેત્

યદ્યદઙ્ગં વિહીયેત તત્સંખ્યાદ્વિગુણો જપઃ । ઇતિ
વાક્યાનુસારેણ સર્વત્રાહુર્મનીષિણઃ

કેચિન્નાસ્માકમત્રાર્થે સમ્મતિસ્તદ્વચો યતઃ ।
પુરસ્ક્રિયાઙ્ગવૈગુણ્યપ્રવૃત્તિં નૈવ ગચ્છતિ

અન્યત્રાતિપ્રઙ્ગેન ન ચેન્ન નિયમો ભવેત્ । નાપ્યસ્ય
વચનન્યાયસઙ્કોચો નિષ્પ્રમાણકઃ

પ્રયોગાદ્યનુરોધેન તસ્યાવશ્યકતાસ્થિતેઃ । કદાપિ
ભૂતશુદ્ધ્યાદૌ ત્વેતચ્છિષ્ટૈર્ન સમ્મતમ્

ન વાચ્યં નિત્યહોમેઽસ્મિન્નનુકલ્પસ્થલો (લં) ભવેત્ ।
ઇષ્ટાપત્તેર્નતસ્યાસ્તિ નિયમો નિત્યકર્મણઃ । તસ્માદાચાર એવાસ્ય
કરણે શરણીભવેત્

પાનીયમમૃતીકૃત્ય મુદ્રયા ધેનુસંજ્ઞયા ।
ચુલ્લુકોદકમમૃતાપિધાનમસિ ઠદ્વયમ્

પ્. ૧૦૨) અનેન દેવતા હસ્તે તતો દત્ત્વા મુખોદ્ભવમ્ ।
મુખમુદ્વાસયેત્તેજોજલં દત્ત્વા વિચિન્તયેત્ । ગતસારં ચ
નૈવેદ્યં તતશ્ચૈતત્સમુદ્ધરેત્

ઉચ્છિષ્ટં તદ્ભુજે દત્ત્વૈશાન્યાં સ્થાનં વિશોધયેત્ ।
વિષ્વકૃસેનઃ સ્મૃતો વિષ્ણોસ્તેજશ્ચણ્ડો વિવશ્વતઃ

ચણ્ડેશ્વરી તથા શક્તેઃ ચણ્ડેશઃ શઙ્કરસ્ય ચ । લમ્બોદરો
ગણપતેરભી ઉચ્છિષ્ટભોજિનઃ

ગણ્ડૂષં દન્તધવનમાચામમ્મુખમાર્જનમ્ । હસ્તાનુલેપનં
તુણ્ડવાસકં માલ્યભૂષણમ્

અર્પયિત્વા બુધસ્તાનિ જલદાનપુરઃસરમ્ । કર્પૂરસકલૈર્મિશ્રં
તામ્બૂલં ચ નિવેદયેત્

ચન્દનાદિ પ્રદીપાન્તૈરુપચારૈઃ પુનર્યજેત્ ।
પ્રસન્નાર્ચેયમાખ્યાતા સર્વદેવપ્રસાદિની । અર્ઘંદત્ત્વા
પ્રયચ્છેત પુષ્પાઞ્જલિમનન્યધીઃ

પઞ્ચોપચારૈઃ પૂજેયમિત્યેવમપરે વિદુઃ । પૂજને
પાર્ષદાર્ચાયાં વિવદન્તેઽત્ર કેચન

ગન્ધાદિભિઃ સપરિવારમેતેન ક્રમદીપિકા । વાક્યેનૈવાનુકલ્પાઃ
સ્યુરતો નેહ બહૂચ્યતે

તત્તદ્દેવં સ્તવૈઃ સ્તુત્વા પ્રદક્ષિણમથાચરેત્ ।
એકહસ્તપ્રણામં ચ એકં વાપિ પ્રદક્ષિણમ્ । અકાલે દર્શનં
વિષ્ણોઃ હન્તિ પુણ્યં પુરાકૃતમ્

તતઃ પ્રણામં કુર્વીત વસ્વઙ્ગં વા શરાઙ્ગકમ્ । દોર્ભ્યાં
પદાભ્યાં જાનુભ્યામુરસા વચસા દૃશા

શિરસા મનસા ચેતિ પ્રણામોષ્ટાઙ્ગ ઈરિતઃ । બાહુભ્યાં (ચ)
સજાનુભ્યાં શિરસા વચસા ધિયા । પઞ્ચાઙ્ગકઃ પ્રણામઃ
સ્યાત્પૂજાસુ પ્રવરાવિમૌ

અથોપચારમુદ્રાણાં લક્ષણં સમ્યગુચ્યતે । પદ્મમુદ્રા નિગદિતા
હૃત્સ્થા સૈવાસને ભવેત્

પ્. ૧૦૩) ઈષન્નમ્રાઙ્ગુલિર્દક્ષા સંયોજ્યાઙ્ગુલકં વરમ્ ।
સ્વાગતસ્વસ્તિકા મુદ્રા મધ્યામૂલગલા (તા)ઙ્ગુલિઃ

સ્વસ્તિમુદ્રા દ્વિહસ્તેન મુદ્રા ત્વર્ઘસ્ય કીર્તિતા । તૌ ચ પ્રસારિતૌ
હસ્તૌ પાદ્યમુદ્રા સમીરિતા

દેશિનીમૂલગાઙ્ગુષ્ઠા દક્ષિણાધઃ કનીયસી । પ્રસાર્ય
મધ્યમાસ્તિસ્રો મુદ્રાચામે પ્રકીર્ત્તિતા

યુક્તાવનામિકાઙ્ગુષ્ઠૌ તિસ્રોઽન્યાઃ સમ્પ્રસારિતાઃ । મધુપર્કે
તુ સા મુદ્રા સંકલ્પ્ય કલસં કરે

કૃત્વા મુષ્ટિં તથા સ્નાને મધ્યમાઙ્ગુષ્ઠકૌ યુતૌ । અન્યાઃ
પ્રસારિતાસ્તિસ્રો મુદ્રા વસ્ત્રસ્ય કીર્ત્તિતા

કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠકૌ લગ્નૌ તિસ્રો મધ્યાઃ પ્રસારિતાઃ ।
યજ્ઞોપવીતમુદ્રેયં કથિતા વેદપારગૈઃ

મધુપર્કી સમુત્તાના મુદ્રાલઙ્કરણી મતા । મુક્તા
નિર્નામિકામુષ્ટિર્ગન્ધમુદ્રેતિ કીર્તિતા

ઉત્થિતાધોમુખી મધ્યા બદ્ધાઙ્ગુષ્ઠા યદીતરાઃ । પુષ્પમુદ્રા
સમાખ્યાતા પુષ્પદાનવિવર્ધિની

અઙ્ગુષ્ઠસ્તર્જનીલગ્નાસ્તિસ્રઃ સઙ્કુચિતાપરાઃ । મુદ્રા
ધૂપપ્રદાને સ્યાદ્ દેવાનાં તુષ્ટિકારિણી

ઉત્તાના પૌષ્પિકી મુદ્રા દીપમુદ્રેતિ કીર્તિતા ।
પઞ્ચાઙ્ગુલ્યગ્રસંલગ્ના ગ્રથિતોર્ધ્વમુખી યદિ

ત્રિધા નિબદ્ધા મુદ્રેયં નૈવેદ્યસ્ય પ્રકીર્ત્તિતા । દ્વૌ કરૌ
પૃષ્ઠસંલગ્નૌ ભ્રામયેદ્ગ્રથિતાઙ્ગુલી । છોતિકેતિ સમાખ્યાતા
પ્રણામે તાં વિનિર્દિશેત્

અથાતો વિષ્ણુપૂજાયાં વિબુધશ્ચુલુકોદકૈઃ ।
બ્રહ્માર્પણાખ્યમનુના કુર્યાદ્બ્રહ્માર્પણક્રિયામ્

પ્રાણાયામત્રયં કુર્યાત્ પુરતઃ પરતો જપે । મનઃ સંયમનઃ
શુદ્ધો મૌની મન્ત્રાનુ ચિન્તનઃ । અવ્યગ્રચિત્તો નિર્દોષો દેવતાં
સમનુસ્મરન્

સૂર્યાદિસન્નિધૌકુર્યાજ્જપં સધકસત્તમઃ । સર્વસિદ્ધ્યૈ તથા
ચાહ મન્ત્રદેવપ્રકાશિકા

સૂર્યસ્યાગ્રે ગુરોરિન્દોર્દીપસ્ય ચ જલસ્ય ચ । વિપ્રાણાં ચ ગવાં
ચૈવ સન્નિધૌ સમ્મુખોજપેત્

યથાશક્ત્યા જપં કૃત્વા તં જપં સર્વસિદ્ધયે । દક્ષિણે
દેવતા હસ્તે મનુનાનેન ચાર્પયેત્

ગુહ્યાતિગુહ્યગોપ્ત્રી ત્વં ગૃહાણાસ્મત્કૃતં જપમ્ । સિદ્ધિર્ભવતુ
મે માતસ્ત્વં ગતિઃ પરમેશ્વરિ

અયં શાક્તે મનૌ મન્ત્રો વૈષ્ણવાદાવથોહયેત્ । સુછત્રચામરૈ
રાજ્ઞામુપચારૈઃ પ્રતોષયેત્

ઉપચારેષુ સર્વેષુ યત્કિંચિદ્દુર્લભં ભવેત્ । તત્સર્વં મનસા
ધ્યાત્વા પુષ્પક્ષેપેણ કલ્પયેત્

યત્વો (દ્વો) પચારવસ્તૂનામભાવે જલમર્પયેત્ । તોયેન વિમલેનૈવ
પૂર્ણતેત્યાહ નારદઃ

પુષ્પાઞ્જલિં પુનર્દત્વા સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણમેદ્બુધઃ ।
તત્તદ્દેવસ્તવૈઃ સ્તુત્વા તં તં દેવં યથાવિધિ

અથ સમ્પ્રાર્થયેદેનાં મન્ત્રી પ્રાર્થનમુદ્રયા । અજ્ઞાનાદ્વા
પ્રમાદાદ્વા વૈકલ્યાત્ સાધનસ્ય ચ । યન્ન્યૂનમતિરિક્તં ચ
તત્સર્વં ક્ષન્તુમર્હસિ

પ્. ૧૦૫) દ્રવ્યહીનં ક્રિયાહીનં શ્રદ્ધામન્ત્રવિવર્જિતમ્ ।
તત્સર્વં કૃપયા તાવત્ ક્ષમસ્વ ત્વં દયાનિધે

યન્મયા ક્રિયતે કર્મ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ । તત્સર્વં તાવકી
પૂજા ભૂયાત્દ્ભૂયૈ ચ મે પ્રભો

યન્મયા ક્રિયતે કર્મ સુમહત્ સ્વલ્પમેવ વા । તત્સર્વં
કરુણાહેતોઃ ક્ષન્તવ્યમયમઞ્જલિઃ

ઉત્થાયાસનમારુહ્ય તન્મૂર્ત્તાવુપસંહરેત્ । પરિવારગણં
સર્વમુપસંહારમુદ્રયા

અધોમુખે વામહસ્તે ઉર્ધ્વાસ્યં દક્ષહસ્તકમ્ ।
ક્ષિપ્ત્વાઙ્ગુલીરઙ્ગુલિભિઃ સંયોજ્ય પરિવર્તયેત્

એષા સંહારમુદ્રાસ્યાદ્વિસર્જન વિધૌ મતા । ક્ષમસ્વેતિ
વદન્મૂલ મન્ત્રેણ વ્યાપકં ત્રિશઃ

વિધાય દેવતાં પશ્ચાત્સ્વીયહૃત્સરસીરુહે । સુષુમ્નાવર્ત્મના
પુષ્પમાઘ્રાયોદ્વાસયેત્સુધીઃ

શિષ્ટં ગન્ધં શંખતોયે દત્ત્વાલોડ્ય ચન્દનેન ચ । પાણૌ
કૃત્વા સપ્તવારં મન્ત્રં મૂલં જપેત્સુધીઃ

સર્વતીર્થકૃતં ધ્યાત્વા સ્વમઙ્ગંપ્રોક્ષયેદ્બુધઃ ।
દેવાર્ચનાવશિષ્ટં યત્ સલિલં શઙ્ખમધ્યગમ્

અઙ્ગે લગ્નં મનુષ્યાણાં બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ । નિર્માલ્યં
મસ્તકે ધાર્યં સર્વાઙ્ગે ચાનુલેપનમ્

નૈવેદ્યં ચોપભુઞ્જીત દત્ત્વા તદ્ભક્તિશાલિને ।
ગન્ધાદ્યૈર્માનસૈરિષ્ટ્વા ઋષ્યાદિન્યાસપૂર્વકમ્

ધ્યાત્વેષ્ટદેવતારૂપમાત્માનં પ્રજપેન્મનુમ્ । શાસ્ત્રદૃષ્ટેન
વિધિના ભક્તિમાન્ સ્થિરમાનસઃ

સંખ્યા પૂર્તૌ પુનઃ કુર્યાદૃષ્યાદિપ્રાણસંયમાન્ ।
ઇત્યાહોદ્વાસનસ્યાન્તે પુરશ્ચરણ ચન્દ્રિકા

વિધિદૃષ્ટં ચ યત્કર્મ કરોત્યવિધિના નરઃ । ફલં ન
કિઞ્ચિદાપ્નોતિ ક્લેશમાત્રં હિ તસ્ય તત્

પ્. ૧૦૬) શ્રદ્ધાભક્તિસમાયુક્તં યત્કર્મ ક્રિયતે નૃભિઃ ।
સુવિશુદ્ધેન ભાવેન તદાનન્ત્યાય કલ્પતે

વિધિહીનં ભાવદુષ્ટં કૃતમશ્રદ્ધયા ચ યત્ ।
તદ્ગૃહ્ણન્ત્યસુરાસ્તસ્ય ગૂ (મૂ)ઢસ્ય દૃષ્કૃતાત્મનઃ

પૂજાકર્મવિશેષેણ દશકાલાનુરોધતઃ । યથાશક્તિ
યથાન્યાયં યથાલોકાવિગર્હિતમ્

સ્વસ્થઃ સમર્થઃ કુર્વીત ઉત્તમૈરેવ સાધનૈઃ । મધ્યમો
મધ્યમૈરેવ ન્યૂનો હીનૈઃ સમાચરેત્

અગ્નિકાર્યેણ હવિષા ભૂષણૈશ્ચ સમન્વિતમ્ ।
દ્રવ્યશુદ્ધિસમાયુક્તમુત્તમં પૂજનં ભવેત્

અગ્નિકાર્યવિહીનં તુ કાલસર્ગં નિવેદયેત્ । ઉપચારૈર્યુતં સર્વં
મધ્યમં પૂજનં ભવેત્

વસ્ત્રાલઙ્કારશોભાદિ વર્જયિત્વા પૃથગ્વિધમ્ । કેવલં
પુષ્પયાગં તુ કનિષ્ઠં પૂજનં હિ તત્

એતત્કર્તું ન શક્નોતિ સાધકો યદિ પૂજનમ્ । તદા હિ
દેવતામાત્રં ધ્યાત્વા સમ્યક્ પ્રપૂજયેત્

અથવા માનસાં કુર્યાદાત્મપૂજામથાપિ વા । અથવા કેવલાં
બાહ્યાં પૂજાં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

અર્ચામાત્રાસમર્થસ્તુ દદ્યાદર્ચનસાધનમ્ । યો દાતું નાપિ
શક્નોતિ કુર્યાદર્ચનદર્શનમ્

પૂર્વપૂર્વસ્ય ચાશક્તૌ ઉત્તરોત્તરમાશ્રયેત્ । યદ્યેતદન્યથા
કુર્યત્તદનિષ્ટફલં શ્રુતૌ

પ્રભુઃ પ્રથમકલ્પસ્ય યોઽનુકલ્પેન વર્ત્તતે । ના સાગ્પરાયિકં
તસ્ય દુર્મતેર્જાયતે ફલમ્

નૈકં ચ વિદ્યતે યસ્ય સોઽધો યાતિ ન સંશયઃ । એવં યત્ કેન
ચિત્પ્રોક્તમકૃત્વામાનસાર્ચનમ્

દેવતાભાવજનકં ન બાહ્યે દેવમર્ચયેત્ । બાલ પ્રલપિતં
ત્વેતન્ન (વા) તદ્દેવતાત્મતામ્

પ્.૧૦૭) સમ્પાદયેત્ કલાન્યાસાવસાનેનૈવ કર્મણા । તત્સિદ્ધેરિતિ હિ
પ્રોક્તં વિન્યાસે માતૃકા મનોઃ

વિશેષં સૂતકે ત્વાહ તત્ત્વસાગરસંહિતા । અથ સૂતકિનઃ
પૂજાં વક્ષ્યાભ્યાગમબોધિતામ્

સ્નાત્વા નિત્યં ચ નિર્વર્ત્ત્ય માનસ્યા ક્રિયયા પરમ્ ।
બાહ્યપૂજાક્રમેણૈવ ધ્યાનયોગેન પૂજયેત્

યદિ કામી ન ચેત્ કામી નિત્યકર્મવદાચરેત્ । નિયમવ્યતિરેકેણ યઃ
કુર્યાદ્દેવતાર્ચનમ્

કિઞ્ચિદપ્યસ્ય ન ફલં ભસ્મરાશૌ હુતં યથા ।
યોઽર્ચયેદ્વિધિવદ્ભક્ત્યા પરાનીતૈશ્ચ સાધનૈઃ

પૂજા ફલાર્ધમેવાસ્ય ન સમગ્રં ફલં ભવેત્ । યસ્તુ ભક્ત્યા
પ્રયત્નેન સ્વયં સમ્પાદ્ય ચાખિલમ્ । સાધનં ચાર્ચયેદ્ધીમાન્ સ
સમગ્રં ફલં લભેત્

સ્વયમાનીય ચોત્પાદ્ય પૂજોપકરણાનિ ચ । પૂજયેત્તદ્વરં
હ્યેતદુત્તમં પ્રાર્થિતાર્થદમ્

કલત્રપુત્રમિત્રાદિતત્તત્સમ્પાદિતં ચ યત્ । મધ્યમં ચાર્ચનં
તેન તૈઃ સાર્ધં તત્ફલં ભવેત્

અન્યૈઃ સમ્પાદ્ય યદ્દત્તં ક્રયક્રીતં ચ તેન વા ।
ગૌણમારાધિતં તેન પાદમાત્રફલં ભવેત્

પરરોપિતવૃક્ષેભ્યઃ પુષ્પાણ્યાનીય ચાર્ચયેત્ । અવિજ્ઞાપ્યૈવ
તં યસ્તુ નિષ્ફલં તસ્ય પૂજનમ્

વિહિતં યેઽનુતિષ્ઠન્તિ ત એવ ફલભાજનમ્ ।
સર્વેષામીપ્સિતાર્થાનામન્યથા ચેત્તથા નહિ

ન્યાયાર્જિતૈઃ સાધનૈશ્ચ દાનહોમાર્ચનાદિકમ્ । કુર્યાન્નચેદધો
યાતિ ભક્તયા કુર્વન્નપિ દ્વિજઃ

ઇતિ પૂજાવિધિઃ સમ્યક્ સાધારણ ઉદીરિતઃ । તતો
જપદશાંશેન હોમં કુર્યાદ્દિને દિને

દશાંશતા પુનસ્તેષાં ક્વચિદેવાન્યથા ભવેત્ । અથવા
લક્ષસંખ્યાયાં પૂર્ણાયાં હોમમાચરેત્

પ્. ૧૦૮) યદ્વા યસ્ય જપો યાવાન્ તત્પૂર્ણે હોમમાચરેત્ । હોમં
દશાંશતઃ કુર્યાત્ સ્વાહાન્તં મન્ત્રમુચ્ચરન્

હોમકાર્યેઽગ્નિજાયાન્તાઃ પૂજાયાં તે તનોઽન્તકાઃ ।
મન્ત્રેણોઙ્કારપૂતેન સ્વાહાન્તેન વિચક્ષણઃ

સ્વાહાવસાને જુહુયાદ્ધ્યાયન્ વૈ મન્ત્રદેવતામ્ । ઇત્યાદિવાક્યૈઃ
સર્વેષુ સ્વાહાન્તત્વં વ્યવસ્થિતમ્

સ્વાહાન્તેઽપિ મનૌ સ્વાહાં પુનરુચ્ચારયેદિદમ્ । કેષાં
ચિન્મતમજ્ઞાનગાઢાન્તર્ધ્વાન્તસઙ્ગતમ્

નમઃ સ્વાહા સ્વધા વૌષટ્વષટાં વિનિવેદને । વિનિયોગો
ભવેદેતદેકયૈવ કિમન્યયા

મન્ત્રસ્તદન્ત ઇત્યેતદન્તે તદિતિ બોધકમ્ ।
અદૃષ્ટાર્થકતાપત્તાવન્યથા ગૌરવં ભવેત્

અગ્નૌ કરણહોમેઽપિ છન્દોગાચારસંમતઃ । અત એવ વિના
સ્વાહામતિરિક્તાં સમર્થિતઃ

નમઃ પદાદાવપ્યેવં બુદ્ધિમાનવધારયેત્ । શિષ્ટાચાર
વિશિષ્ટં ચ વાક્યમપ્યનુપઠ્યતે

વાક્ ચ કામશ્ચ શક્તિશ્ચ પ્રણવઃ શ્રીશ્ચ કથ્યતે ।
એતદાદ્યેષુ મન્ત્રેષુ પ્રણવં નૈવ યોજયેત્

ઠદ્વયાન્તે ઠદ્વયં ન નમોઽન્તે ન નમો વદેત્

અથ હોમ વધિં વક્ષ્યે સર્વતન્ત્રાનુસારતઃ । કલ્પાનપિ
સમાલોક્ય સંહિતાઃ શારદાદિકમ્

ચતુરસ્રાદિકે કુણ્ડે હોમં કુર્યાદ્વિધાનતઃ । સર્વાર્થપ્રાપ્તયે
મન્ત્રી તદ્વિધાનં પ્રવક્ષ્યતે

નિત્યં નૈમિત્તિકં હોમં સ્થણ્ડિલે વા સમાચરેત્ । યદ્યપિ
સ્થણ્ડિલે કામ્યહોમસ્ય ન વિધિઃ ક્વચિત્

તથાપ્યસ્યાનિષિદ્ધત્વાદ્ વ્યવહારાનુરોધતઃ । કામ્યોઽપિ હોમઃ
કર્ત્તવ્યઃ સાધકૈસ્તત્ર કુત્રચિત્

હોમકૃચ્ચરણૌ સમ્યક્ પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય બોધિતે । આસ્યાસને ચ
ગુર્વાદીન્નત્વા ભૂતવિશોધનમ્

કૃત્વા તુ માતૃકાન્યાસં તત્તત્કલ્પપ્રકાશિતમ્ ।
તત્ત્વન્યાસાદિકં કૃત્વા તથૈવ પ્રાણસંયમમ્

સ્થાનં સંસ્કૃત્ય તન્મત્રી કુણ્ડં વા સ્થણ્ડિલં ચરેત્ ।
એકહસ્તં પ્રકુર્વીત ચતુરઙ્ગુલમુચ્છ્રિતમ્

અરત્નિમાત્રમાનં વાઙ્ગુષ્ઠપર્વસમુચ્છ્રિતમ્ । સુશોભનં
વાલુકાભિશ્ચતુરસ્રં સમન્તતઃ

સંસ્કુર્યાદ્વાચ્યવિધિના યદ્વા તદ્વીક્ષણાદિભિઃ । વીક્ષણં
મૂલમન્ત્રેણ શરેણ પ્રોક્ષણં મતમ્

તેનૈવ તાડનં દર્ભૈર્વર્મણાઽભ્યુક્ષણં મતમ્ । તિસ્રસ્તિસ્રો
લિખેલ્લેખા હૃદા પ્રાગુદગગ્રગાઃ

પ્રાગગ્રાણાં સ્મૃતા દેવા મુકુન્દેશપુરન્દરાઃ ।
રેખાણામુદગગ્રાણાં બ્રહ્મવૈવસ્વતેન્દવઃ

પ્. ૧૧૦) પક્ષ પ્રાપ્તપરં વાક્યં લિખેચ્છાખાનુસારતઃ ।
લિખેદ્રેખાઃ સ્વશાખોક્તા ઇતિ યલ્લઘુદીપિકા

પ્રપઞ્ચસારેઽપ્યત્રોક્તં સ્વશાખાનુગતા લિખેત્ । દર્ભદ્વયં તુ
બર્હિઃ સ્યાત્તેનેદમિતિ કશ્ચન

અથવા ષટ્કોણવૃતં ત્રિકોણં તત્ર સંલિખેત્ । બાહ્યે
સકેસરં ત્વષ્ટદલં પદ્મં તતો બહિઃ

ચતુરસ્રં ચતુર્દ્વારમુ (યુ)ક્તં કૃત્વા તદન્તરમ્ । ત્રિકોણે
શક્તિમાલિખ્ય મધ્યે સધકસત્તમઃ

કર્મયોગ્યાન્ ભૂતરત્નાન્ સાધ્યનામાક્ષરાણિ ચ । વિદર્ભિતાનિ
મન્ત્રાર્ણૈઃ શક્તિબીજાભિતો લિખેત્

મેખલાસુ તથા મન્ત્રી ચક્રાદ્યર્ણાન્ યથાવિધિ । સહસ્રારપદં
પૂર્વં કૌમોદકિ તતો ભવેત્

મહાશઙ્ખપદં પશ્ચાન્ મહાશઙ્ખપદં તતઃ । પ્રોક્તાનિ
વર્માસ્ત્રાન્તાનિ નિજમન્ત્રાણિ વૈ ક્રમાત્

પૂર્વં મહાપાઞ્ચજન્યં મહાહલમનન્તરમ્ । તતો મહામુશલકં
મહાશૂલં તતઃ પરમ્

સ્વાહાન્તાનિ ચ મન્ત્રાણિ શઙ્ખાદીનાં ક્રમાદ્વિદુઃ ।
ચક્રાદયસ્તુ દિક્સંસ્થાઃ શંઙ્ખાદ્યાઃ કોણસંસ્થિતાઃ

તારેણ પ્રોક્ષયેત્પશ્ચાત્ સાધનં હવિરાદિકમ્ । સર્વં
વાગીશ્વરીપીઠં તતો મન્ત્રી પ્રપૂજયેત્

આધારશક્તિમારભ્ય પીઠમન્ત્રાન્તમાદરાત્ । વક્ષ્યામિ
ભુવનેશ્વર્યાઃ શક્તીઃ પીઠમનું તથા

જયાખ્યા વિજયા પશ્ચાદજિતા ચાપરાજિતા । નિત્યા વિલાસિની
દોગ્ધ્રી અઘોરા મઙ્ગલા નવ

વાગીશ્વરીશ્વરયોર્યોગપીઠાત્મને નમઃ । હ્રીમાદ્યઃ
પીઠમન્ત્રોઽયમાવાહ્યાસ્મિન્ પ્રપૂજયેત્

વાગીશ્વરીમૃતુસ્નાતાં નીલેન્દીવરધારિણીમ્ ।
વાગીશ્વરેણસહિતામુપચારૈરનુક્રમાત્

પ્. ૧૧૧) તતો વાગીશ્વરીદેહં ચિન્તયેત્તદ્વિધાનવિત્ । યચ્ચોક્તં
તત્ત્વસાગર સંહિતાદિષુ પૂજયેત્

લક્ષ્મીમૃતુમતીં તત્ર પ્રભોર્નારાયણસ્ય ચ । ગ્રામ્યધર્મેણ
સંજાતમાગ્નિં તત્ર વિચિન્તયેત્

અવગચ્છેદ્વિશેષે તત્તદુપચારૈરનુક્રમાત્ ।
સૂર્યકાન્તાદિસમ્ભૂતં યદ્વા શ્રોત્રિયગેહજમ્

આનીય વહ્નિં પાત્રેણ કાંસ્યાદિરચિતેન ચ । અસ્ત્રેણ
કિઞ્ચિદઙ્ગારમાદાય કવચાણુના

ક્રવ્યાદાંશં ત્યજેત્તસ્માન્મન્ત્રી સર્વાર્થસિદ્ધયે ।
ક્રવ્યાદાંશં ત્યજામીતિ કેચિત્ત્યાગમિહોચિરે

અવશિષ્ટં તુ સંસ્કુર્યાચ્ચતુર્ભિર્વીક્ષણાદિભિઃ ।
ઔદર્યવૈન્દવાગ્નિભ્યામૈક્યં સંભાવયનવસોઃ

રમિત્યનેન બીજેન ચૈતન્યં યોજયેદ્વસૌ । ઓઙ્કારમન્ત્રિતં મન્ત્રી
ધેનુમુદ્રામૃતીકૃતમ્

રક્ષિતં શરમન્ત્રેણ વર્મમન્ત્રાવગુણ્ઠિતમ્ । અર્ચિતં ત્રિઃ
પરિભ્રામ્ય પ્રદક્ષિણમતન્દ્રિતઃ

પ્રણવસ્ય યથાન્યાયમુચ્ચારણપુરસ્સરમ્ । આત્મનોઽભિમુખં
વહ્નિં જાનુસ્પૃષ્ટમહીતલઃ

વાગીશ્વર્યાઃ સકામાયાઃ સ્વપન્ત્યાઃ શિવસન્નિધૌ ।
શિવવીર્યધિયા દેવ્યા યોનાવેનં વિનિઃક્ષિપેત્

પ્રાદેશસંમિતાં મન્ત્રી સમિધં ઘૃતસંપ્લુતામ્ । અગ્નૌ
નિઃક્ષિપ્ય વિધિવદ્દગ્ધ્વાસ્મિન્ હોમકર્મણિ

કૃતાકૃતાવેક્ષકસ્ત્વમત્ર બ્રહ્મા ભવેત્યપિ । અભિધાયાસને
મન્ત્રી વહ્નેર્દક્ષિણતઃ કુશે

કમણ્ડલું ચોત્તરીયં કૌશેયં બટુકં તથા । બ્રહ્માણં
કલ્પયેદેતાન્યશક્તૌ સાધકોત્તમઃ

શક્તૌ તુ વૃણુયાદેવ બ્રાહ્મણં બ્રહ્મકર્મણિ ।
પુષ્પચન્દનતામ્બૂલસહિતં વાસસાં ત્રયમ્

પ્.૧૧૨)
અલઙ્કરણમિત્યહુર્બુધા વરણસંભૃતિમ્ । મૌથુનાન્તધિયા
તાભ્યાં દદ્યાદાચમનીયકમ્

દીપિકાદૌ તુ સંપ્રોક્તમિહ કઙ્કણબન્ધનમ્ । અસ્ત્રેણ વહ્નિં
સમ્પ્રોક્ષ્ય યોનિમાચ્છાદ્ય સત્કુશૈઃ

દિક્ષુ કાણ્ડ પુટં ન્યસ્યેદસ્ત્રમન્ત્રેણ સાધકઃ । તેનૈવ
ગર્ભરક્ષાર્થં મૂલમન્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્

કૌતુકં તુ નિબધ્નીયાદ્દર્ભકઙ્કણકં કરે । રક્ષાર્થં
ગર્ભિણીં શક્તિં રક્ષ રક્ષેતિ ચોચ્ચરન્

દર્શયેજ્જ્વાલિનીં મુદ્રામિતિ રત્નાવલીમતમ્ । તસ્યાસ્તુ લક્ષણં
પ્રોક્તં તત્રૈવ તદિહોચ્યતે

મણિબન્ધૌ સમૌ કૃત્વા કરૌ પ્રવિતતાઙ્ગુલી । મધ્યમે મિલિતે
કૃત્વા તન્મધ્યેઙ્ગુષ્ઠકૌ ક્ષિપેત્

વહ્નિં સંદીપયેન્મુદ્રા જ્વાલિન્યુદ્દીપિકા મતા ।
જ્વાલયેન્મનુનાનેન તમગ્નિમથ સાધકઃ

ચિત્પિઙ્ગલ હલ દહ પચયુગ્માન્યુદીર્ય ચ । સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય
સ્વાહા મન્ત્રઃ પાવકવલ્લભઃ [ચિત્પિઙ્ગલ હલ દહ પચ પચ
સર્વજ્ઞાજ્ઞાપય સ્વાહા]

જુહૂષંશ્ચ હુતે ચૈવ પાણિશૂર્પાસ્યદારુભિઃ । ન
કુર્યાદગ્નિધમનં કુર્યાચ્ચ વ્યજનાદિના

મુખેનૈવ ધમેદગ્નિં મુખાદેષોઽધ્યજાયત । ન મુખેનેતિ
યચ્ચોક્તં લૌકિકે યોજયન્તિ તત્

સપ્તજિહ્વાહ્વયાં મુદ્રાં તતો મન્ત્રી પ્રદર્શયેત્ । અગ્નિં
પ્રજ્વલિતં વન્દે જાતવેદં હુતાશનમ્

સુવર્ણવર્ણમનલં સમિદ્ધં વિશ્વતોમુખમ્ । અનેનાગ્નિમુપસ્થાય
ત્રિવિધા રસના વસોઃ

વિન્યસેદાત્મનો દેહે વક્ષ્યમાણા વિધાનવિત્ । લિઙ્ગ પાયુશિરોવક્ર
પ્રાણનેત્રેષુ સર્વતઃ

વહ્નિરર્ધાંશસંયુક્તાઃ સાદિયાન્તાઃ સબિન્દવઃ । વર્ણા
મન્ત્રાઃ સમુદ્દિષ્ટા જિહ્વાનાં સપ્ત ચ ક્રમાત્

પ્. ૧૧૩) પદ્મરાગાસુવર્ણાન્યા તૃતીયા ભદ્રલોહિતા । લોહિતા ચ
તતઃ શ્વેતા ધૂમિની ચ કરાલિકા

રાજસ્યો રસના વહ્નેર્વિહિતા વશ્યકર્મણિ । હિરણ્યા ગગના રક્તા
કૃષ્ણાન્યા સુપ્રભા મતા

બહુરૂપા ચાતિરક્તા સાત્ત્વિક્યો રસનાઃ સ્મૃતાઃ ।
વિશ્વમૂર્તિસ્ફુલિઙ્ગિન્યો ધૂમ્રવર્ણા મનોજવા

લોહિતા ચ કરાલાખ્યા કાલી તામસજિહ્વિકાઃ । સાત્વિક્યો
દિવ્યપૂજાસુ રાજસ્યઃ કામ્યકર્મસુ

તામસ્યઃ ક્રૂરકાર્યેષુ પ્રયોક્તવ્યા વિપશ્ચિતા । સુરાઃ
સપિતૃગન્ધર્વયક્ષનાગપિશાચકાઃ

રાક્ષસાશ્ચ ક્રમાદગ્નેરાશ્રિતા રસનાસ્વમી । વહ્નેઃ
કરાઙ્ગવિન્યાસાવેભિર્મન્ત્રૈર્યથા પુરા

સહસ્રાર્ચિઃ સ્વસ્તિપૂર્ણ ઉત્તિષ્ઠપુરુષસ્તતઃ । ધૂમવ્યાપી
સપ્તજિહ્વો ધનુર્ધર ઇતીરિતાઃ

ન્યસ્તવ્યા જાતિસંયુક્તા અઙ્ગમન્ત્રા યથાક્રમાત્ । મૂર્તીરષ્ટૌ
તનૌ તદ્વદાત્મનો જાતવેદસઃ

મૂર્ધાઙ્ગપાર્શ્વકટ્યન્ધુકટિપાર્શ્વાંસકેષુ ચ ।
પ્રક્ષિણક્રમાન્ન્યસ્યેદુચ્યન્તે તા યથા ક્રમાત્

જાતવેદાઃ સપ્તજિહ્વો હવ્યવાહનસંજ્ઞકઃ । અશ્વોદરજ
સંજ્ઞોઽન્યસ્તથા વૈશ્વાનરાહ્વયઃ

કૌમારતેજાઃ સ્યાદ્વિશ્વમુખો દેવમુખસ્તથા । તારાગ્નયે
પદાદ્યાઃ સ્યુર્નમોઽન્તા વહ્નિમૂર્તયઃ

આધારશક્તિમારભ્ય વહ્નિમણ્ડલકાવધિ । પીઠં
સમ્પૂજયેન્મન્ત્રી નવશક્તિ સમન્વિતમ્

પીતા શ્વેતાઽરુણા કૃષ્ણા પૃષાતીવ્રાસ્ફુલિઙ્ગિની । રુચિરા
જ્વાલિની પ્રોક્તાઃ કૃશાનોર્નવશક્તયઃ

બીજેનૈવાસનં દત્ત્વા મૂર્તિં મૂલેન કલ્પયેત્ ।
વરશક્તિસ્વસ્ત્યભીતીર્દધાનં કરપલ્લવૈઃ

પ્. ૧૧૪) હૈમાકલ્પં જવાકાન્તિં પદ્મસંસ્થં ત્રિલોચનમ્ ।
જિહ્વાભિર્વક્ષ્યમાણાભિર્યુક્તં કર્મસુ તં ક્રમાત્

બદ્ધમૌલિજટાજૂટૈરેવં ધ્યાયેદ્વિધાનવિત્ । હેમવર્ણા
હિરણ્યેશે કૃષ્ણા રક્ષસિ નીલરુક્

વૈદૂર્યવર્ણા કનકા પ્રાચ્યાં રક્તા કૃશાનુગા ।
તરુણાર્કપ્રભા પદ્મરાગપ્રખ્યા જલે સ્થિતા

સુપ્રભા વાયુભાગેતિરક્તિકા રજનપ્રભા । યથાર્થા બહુરૂપા
ચ દક્ષોત્તરનિવાસિની

કુણ્ડમધ્યે પ્રશસ્તા સા ફલમેષાં પ્રચક્ષતે ।
હિરણ્યાઽકર્ષણાદૌ સ્યાત્ કનકા સ્તમ્ભનાદિષુ

દ્વેષણાદૌ મતા રક્તા કૃષ્ણા મારણકર્મણિ । સુપ્રભા
ગદિતા શાન્તા તૂચ્ચાટે ચાતિરક્તિકા

બહુરૂપોત્તરે સિદ્ધિમૃદ્ધિં દક્ષિણતસ્તથા । સા શુભાનિ સદા
મધ્યે તનોતીતિ ન સંશયઃ

પરિષિઞ્ચેત્તતસ્તોયૈર્વિશુદ્ધૈર્મેખલોપરિ ।
દર્ભૈરગભૈર્મધ્યસ્થમેખલાયાં પરિસ્તરેત્

પરિસ્તરણકાર્યે હિ ત્યજેદ્ગોપુચ્છમીષિકામ્ । તદુક્તં
ભટ્ટનાગેન ત્રિપુરાસારસંગ્રહે

ગોપુચ્છમીષિકાં ત્યક્ત્વા તૃણમન્યત્ પરિસ્તરેત્ । નિઃક્ષિપેદ્દિક્ષુ
પરિધીન્ પ્રાચિવર્જં વિચક્ષણઃ

પ્રાદક્ષિણ્યેન સમ્પૂજ્યાસ્તેષુ બ્રહ્માદયસ્ત્રયઃ ।
એકવૃક્ષસમુદ્ભૂતાનાર્દ્રાનતિ-ઋજૂન્ શુભાન્

દોર્માતાન્ મેખલાતુલ્યમાનાન્ વા ખદિરોદ્ભવાન્ । ઔદુમ્બરાન્વા
ગૃહ્ણીયાત્ પૂર્વાભાવે પરં પરમ્

ધ્યાતં વહ્નિં યજેન્મધ્યે વહ્નિમન્ત્રેણ સાધકઃ । મધ્યે ષટ્સુ
ચ કોણેષુ જિહ્વા બીજાદિકા યજેત્

કેસરેષૂક્તમાર્ગેણ પૂજયેદઙ્ગદેવતાઃ । દલેષુ
પૂજયેન્મૂર્ત્તીઃ શક્તિસ્વસ્તિકધારિણીઃ

પ્. ૧૧૫) લોકપાલાંસ્તતો દિક્ષુ તદસ્ત્રાણિ તતો બહિઃ ।
પશ્ચાદાદાય પાણિભ્યાં સ્રુક્સુ (સ્રુ) વૌ તાવધોમુખૌ

ત્રિશઃ પ્રતપ્ય દહને દર્ભાનાદાય સાધકઃ ।
તદગ્રમૂલમધ્યાનિ શોધયેત્તૈર્યથાક્રમમ્

ગૃહીત્વા વામહસ્તેન પ્રોક્ષયેદ્દક્ષિણેન તૌ । પુનઃ
પ્રતાપયેન્મન્ત્રી દર્ભાનગ્નૌ વિનિઃક્ષિપેત્

આત્મનો દક્ષિણે ભાગે સ્થાપયેત્તૌ કુશાન્તરે ।
આજ્યસ્થાલીમથાદાય પ્રોક્ષયેદસ્ત્રવારિણા

પ્રાદેશમાત્રે પાત્રે દ્વે પવિત્રે તત્ર નિઃક્ષિપેત્ । તસ્યામાજ્યં
વિનિઃક્ષિપ્ય સંસ્કૃતં વીક્ષણાદિભિઃ

ઉદ્ધૃત્ય વાયવેઽઙ્ગારાન્ હૃદા તત્ર વિનિઃક્ષિપેત્ । ઇદં
તાપનમુદ્દિષ્ટં સાધકૈસ્તન્ત્રકોવિદૈઃ

સન્દીપ્ય દર્ભયુગલમાજ્યે ક્ષિપ્ત્વાનલે ક્ષિપેત્ । બુધો
હૃદયમન્ત્રેણ પવિત્રીકરણં ત્વિદમ્

દીપ્તેન દર્ભયુગ્મેન નીરાજ્યાજ્યં સવર્મણા । અગ્નૌ
વિસર્જયેદ્દર્ભમભિદ્યોતનમીરિતમ્

ઘૃતે પ્રજ્વાલિતાન્ દર્ભાન્ પ્રદર્શ્યાસ્ત્રાનુના તતઃ । જાતવેદસિ
તાન્ન્યસ્યેત્ પ્રદ્યોતનમિદં મતમ્

ગૃહીત્વા ઘૃતમઙ્ગારાન્ પ્રક્ષિપ્યાગ્નૌ જલં સ્પૃશેત્ ।
અઙ્ગુષ્ઠોપકનિષ્ઠાભ્યાં દર્ભૌ પ્રાદેશ સમ્મિતૌ

ધૃત્વોત્પુનીયાદસ્ત્રેણ ઘૃતમુત્પવનં મતમ્ ।
તદ્વદ્ધૃદયમન્ત્રેણ કુશાભ્યામાત્મસંમુખમ્

ઘૃતે સમ્પ્લવનં કુર્યાત્ સંસ્કારાઃ ષ્ડુદીરિતાઃ ।
પ્રાદેશમાત્રં સગ્રન્થિ દર્ભયુગ્મં ઘૃતાન્તરે

નિઃક્ષિપ્ય ભાગૌ દ્વૌ કૃત્વા પક્ષે શુક્લેતરે સ્મરેત્ । વામે
નાડીમિડાં ભાગે સક્ષિણે પિઙ્ગલાં તતઃ

સુષુમ્નાં મધ્યતો ધ્યાત્વા કુર્યાદ્ધોમં વિધાનતઃ । સ્રુવેણ
દક્ષિણાદ્ભાગાદાદાયાજ્યં હૃદા બુધઃ

પ્. ૧૧૬) જુહુયાદગ્નયે સ્વાહેત્યગ્નેર્દક્ષિણલોચને ।
વામતસ્તદ્વદાદાય વામે વહ્નિવિલોચને

જુહુયાદથ સોમાય સ્વાહેતિ હૃદયાનુના । મધ્યાદાજ્યં સમાદાય
વહ્નેર્ભાલવિલોચને

જુહુયાદગ્નિ સોમાભ્યાં સ્વાહેતિ ચ ન વૈષ્ણવે । વહ્નૌ
ત્રિનેત્રસદ્ભાવો વિદ્યતે નૃહરિં વિના

કેચિત્તુ વૈષ્ણવેઽપ્યેતામાહુતિં સર્વતો વિદુઃ । ન હિ
વહ્નેસ્ત્રિનેત્રત્વં દેવતાપેક્ષમુચ્યતે

તથા સત્યન્યમન્ત્રેણ કથમેષાહુતિર્ભવેત્ । હૃન્મન્ત્રેણ
સ્રુવેણાજ્યં ભાગાદાદાય દક્ષિણાત્

જુહુયાદગ્નયે સ્વિષ્ટકૃતે સ્વાહેતિ તન્મુખે । હેતિ સમ્પાતયેદ્
ભાગેષ્વાજ્યસ્યાદ્વા (દ્યા) હુતિક્રમાત્

સ્રી સોમશમ્ભુનાપ્યેતદુક્તં શૈવાગમાન્તરે ।
ક્રમાદ્ભાગત્રયાદાજ્યં સ્રુવેણાદાય સાધકઃ

સ્વેત્યગ્નૌ હેતિ તદ્ભાગે શેષમાજ્યં ક્ષિપેત્ક્રમાત્ ।
ઇત્યગ્નિવક્ત્રનેત્રાણાં કુર્યાદુદ્ઘાટનં બુધઃ

મધ્યપ્રાગ્યામ્યવરુણોદીચ્યભાગાન્વિચિન્તયેત્ ।
ઈશતત્પુરુષાઘોરસદ્યોવામસ્વરૂપિણઃ

હોમકાલેઽગ્નિમૂર્ત્તૌ તુ ધ્યાત્વા હોમો વિધીયતે । પશ્ચિમે વદને
મન્ત્રી નિત્યહોમં સમાચરેત્

વશ્યાકર્ષણસૌભાગ્યપુષ્ટ્યાદૌ સાધકોત્તમઃ । શાન્તિકે
પાકશુદ્ધૌ ચ વામે હોમં સમાચરેત્

નિસ્ત્રિંશાપાદનાદૌ તુ તથૈવ વિજિગીષયા ।
ઇષ્ટસઞ્જનનાર્થં તુ પ્રાચીનવદને યજેત્

મારણોચ્ચાટનદ્વેષસ્તમ્ભનાર્થં ચ દક્ષિણે । પ્રાયશ્ચિત્તં
તુ તત્રૈવ પઞ્ચમે તુ વિમુક્તયે

મન્ત્રમુક્તાવલી ગ્રન્થે સમ્પ્રોક્તં ભાગકલ્પનમ્ ।
સતારાભિર્વ્યાહૃતિભિરાજ્યેન જુહુયાત્તતઃ

પ્. ૧૧૭) જુહુયાદગ્નિમન્ત્રેણ ત્રિવારં સાધકોત્તમઃ ।
ગર્ભાધાનાદિકા વહ્નેઃ ક્રિયા નિર્વર્ત્તયેત્ક્રમાત્

અષ્ટાભિરાજ્યાહુતિભિઃ પ્રણવેન પૃથક્ પૃથક્ । જ્ઞાનાર્ણવે
તુ મૂલેન ગર્ભાધાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

મન્ત્રમુક્તાવલીગ્રન્થેઽપ્યેમેવ પ્રકીર્ત્તિતમ્ । હૃદા
સપ્તાહુતીર્દત્ત્વા ગર્ભાધાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ

પ્રત્યેકં કારયેદેવમાહુઃ કેચન માન્ત્રિકાઃ । ગર્ભાધાનં
પુંસવનં સીમન્તોન્નયનં તતઃ

અનન્તરં જાતકર્મ સ્યાન્નામકરણં તથા । બહિર્નિષ્ક્રમણં
પશ્ચાદન્નપ્રાશનમીરિતમ્

ચૂડોપનયને ભૂયો મહાનાસ્યં (મ્યં) મહાવ્રતમ્ । તથો (થૌ)
પનિષદં પશ્ચાદ્ ગોદાનોદ્વાહકૌ મૃતિઃ

શુભેષુ સ્યુર્વિવાહાન્તાઃ ક્રિયાસ્તાઃ ક્રૂરકર્મસુ । મરણાન્તાઃ
સમુદ્દિષ્ટા વહ્નેરાગમવેદિભિઃ

સંસ્કારાઃ ષોડશૈવેતિ પ્રસિદ્ધેશ્ચન્દ્રિકાકૃતા ।
ગોદાનાન્તેત્યતઃ પ્રોક્તં સમાવર્તનમુચ્યતે

તૂર્ણાયાગાદિકે પ્રોક્તો વિશેષો નામકાર્મણિ ।
આજ્યાહુત્યષ્ટકૈર્દત્ત્વા નામકર્મ તથૈવ ચ

દેશિકસ્ત્વં હુતાશેતિ મૂલમન્ત્રેણ કલ્પયેત્ । તતશ્ચ પિતરૌ
તસ્ય સંપૂજ્યાત્મનિ યોજયેત્

સમિધઃ પઞ્ચ જુહુયાન્મૂલાગ્રે ઘૃતસંપ્લુતાઃ ।
શ્લેષ્માતાપિશાચતરુસમુદ્ભૂતાઃ પરિત્યજેત્

તદુક્તં ભટ્ટનાગેનાપ્યર્થાત્ સારસમુચ્ચયે ।
શ્લેષ્માતાપિશાચતરું ત્યક્ત્વાઽન્યેભ્યસ્તુ તાં હરેત્

મન્ત્રૈર્જિહ્વાઙ્ગમૂર્ત્તીનાં ક્રમાદ્વહ્નેર્યથાવિધિ । પ્રત્યેકં
જુહુયાદેકામાહુતિં મન્ત્રવિત્તમઃ

નત્યાદીનઙ્ગમન્ત્રા&શ્ચ કેચિદિચ્છન્તિ તાન્ત્રિકાઃ ।
કેચિન્મૂલમનોરઙ્ગમન્ત્રાંસ્તન્ત્રાર્થવેદિનઃ

પ્. ૧૧૮) અર્ઘાદિકં તથા હોમઃ પરસ્પરનિદર્શનમ્ ।
સમ્પ્રદાયોઽત્રશરણં ન કિઞ્ચિદવશિષ્યતે

અવદાય સ્રુવેણાજ્યં ચતુઃ સ્રુચિ પિધાયતામ્ । સ્રુવેણ
તિષ્ઠન્નેવાગ્નૌ સાધકો યતમાનસઃ

જુહુયાદ્વહ્નિમન્ત્રેણ વૌષડન્તેન સમ્પદે । વિઘ્નેશ્વરસ્ય
મન્ત્રેણ જુહુયાદાહુતીર્દશ

વ્યસ્તેન ચ સમસ્તેન ચતસ્રો જુહુયાત્તતઃ । સામાન્યં
સર્વમન્ત્રાણામેતદગ્નિમુખં મતમ્

અથાભ્યર્ચ્યેષ્ટમન્ત્રસ્ય પીઠં વહ્નૌ સશક્તિકમ્ ।
અર્ચયેદગ્નિરૂપાં તાં દેવતામિષ્ટદાયિનીમ્

તન્મુખે જુહુયાન્મન્ત્રી પઞ્ચવિંશતિ સંખ્યયા । આજ્યેન
મૂલમન્ત્રૈણ વક્ત્રૈકીકરણં સ્મૃતમ્

વહ્નિદૈવતયોરૈક્યમાત્મના સહ ભાવયન્ । મૂલમન્ત્રેણ
જુહુયાદાજ્યેનૈકાદશાહુતીઃ

નાડીસન્ધાનમુદ્દિષ્ટમેતદાગમવેદિભિઃ ।
જુહુયાદઙ્ગમુખ્યાનામાહુતીનામનુક્રમાત્

એકૈકામાહુતિં સમ્યક્ સર્પિષા સાધકોત્તમઃ ।
તતસ્ત્રિમધુરોપેતૈસ્તિલૈર્વા કલ્પદેશિતૈઃ

દ્રવ્યેર્વાઽભીષ્ટસિદ્ધ્યર્થં હોમં કુર્યાદ્યથેપ્સિતમ્ ।
મહાવ્યાહૃતિભિઃ કુર્યાદથ હોમં વિધાનવિત્

ભૂર્ભુવઃસ્વર્ભૂભુવઃસ્વઃ પૂર્વં સ્વાહાન્તમેવ ચ । અગ્નયે ચ
પૃથિવ્યૈ ચ મહતે ચ સમન્વિતમ્

ચન્દ્રમસે નક્ષત્રેભ્યો દિગ્ભ્યશ્ચ મહતેન્વિતમ્ ।
મહાવ્યાહૃતયસ્ત્વેતાઃ સર્વશો દેવતામયાઃ

શારદાયાં તુ સમ્પ્રોક્તં તતો વ્યાહૃતિભિર્હુનેત્ । તત્ર
વ્યાહૃતિભિઃ પ્રોક્તા મહાવ્યાહૃતયો યથા

વિકલ્પ એવ મન્તવ્યો વિદ્વદ્ભિઃ પક્ષયોર્દ્વયોઃ । સ્રુચા
પૂર્ણાહુતિં દદ્યાન્મૂલમન્ત્રેણ સાધકઃ

પ્. ૧૧૯) તસ્યાસ્તુ લક્ષણં પ્રોક્તં પૂર્ણયાગે વિશેષતઃ ।
આજ્યેન સ્રુવમાપૂર્ય તેનાપૂર્ય સ્રુચં તતઃ

તદૂર્ધ્વેઽધોમુખં કૃત્વા સ્રુવમુત્થાય મન્ત્રવિત્ ।
ઋજુકાયસ્તયોર્મૂલં નાભિમૂલે નિધાય ચ

મૂલન્નાદાન્તમુચ્ચાર્ય વામપાદપુરઃસરમ્ ।
ફલપુષ્પાક્ષતોપેતમવિછિન્નાજ્યધારયા

કુર્યાત્પૂર્ણાહુતિં મન્ત્રી પરામૃતધિયા પુનઃ ।
શ્રીસોમશમ્ભુના પ્રોક્તં સમ્પૂર્ણાહુતિ લક્ષણમ્

ઘૃતેન્ સ્રુચિ પૂર્ણાયાં નિધાયાધોમુખં સ્રુવમ્ । સ્રુગગ્રે
પુષ્પમારોપ્ય પશ્ચાદ્વામેન પાણિના

પુનઃ સવ્યેન તૌ ધૃત્વા શઙ્ખસન્નિભમુદ્રયા ।
સમઙ્ગતોર્ધ્વકાયશ્ચ સમપાદઃ સમન્વિતઃ

નાભૌ તન્મૂલમાધાય સ્રુગગ્રવ્યગ્રલોચનઃ ।
દુર્ગાદિકારણત્યાગાદ્વિનિઃસૃત્ય સુષુમ્નયા

વામસ્થલાન્તમાનીય તયોર્મૂલમતન્દ્રિતઃ ।
મૂલમન્ત્રમતસ્યોર્ધ્વં વૌષડન્તં સમુદ્ધરેત્

તદગ્નૌ જુહુયાદાજ્યં યવસમ્મિતધારયા ।
બ્રહ્માર્પણાખ્યમનુના પુનરષ્ટાવથાહુતીઃ

જુહુયાન્મન્ત્રવર્યેણ કર્મબન્ધવિમુક્તયે । ઇતઃ સર્વં
પ્રાણબુદ્ધિદેહધર્માધિકારતઃ

જાગ્રત્સ્વપ્ન સુષુપ્તીનામન્તે વસ્તામુદીરયેત્ । તતઃ સુમનસા
વાચા કર્મણા ચ પ્રભાષયેત્

સહસ્તાભ્યાં તથા પદ્ભયામુદરેણેતિ ભાષયેત્ । શિષ્ણા ચ
યત્ સ્મૃતં ચોક્ત્વા યદુક્તં યત્કૃતં તથા

તત્સર્વમિતિ સંભાષ્ય વદેદ્બ્રહ્માર્પણં પદમ્ । ભવત્વન્તે
દ્વિચા (ઠા) ન્તોયં બ્રહ્માર્પણમનુર્મતઃ

તતસ્તુ સાઙ્ગાવરણામુદ્વાસ્ય સ્વેષ્ટદેવતામ્ । પુનઃ
પ્રોક્તવિધાનેન જિહ્વાદીનાં વિભાવસોઃ

પ્. ૧૨૦) એકૈકામાહુતિં દત્ત્વા પરિષિચ્યાદ્ભિરાત્મનિ । પાવકં
યોજયિત્વા સ્વે પરિધીન્ સપરિસ્તરાન્

નૈમિત્તિકે દહેન્મન્ત્રી નિત્યે તુ ન દહેદિમાન્ । હુતે તુ દેશિકઃ
પશ્ચાન્મણ્ડલે બલિમાહરેત્

નક્ષત્રાણાં સરાશીનાં સવારાણાં યથા ક્રમાત્ ।
દદ્યાદ્બલિં ગન્ધપુષ્પધૂપપૂર્વકમાદરાત્

તારાણામશ્વિન્યાદીનાં રાશિઃ પાદાધિકં દ્વયમ્ ।
મેષાદિમુક્ત્વા નક્ષત્રસંજ્ઞાપૂર્વમનન્તરમ્

દેવતાભ્યઃ પદં ચોક્ત્વા દિવાનક્તં પદં વદેત્ ।
ચારિભ્યશ્ચાથ સર્વેભ્યો ભૂતેભ્યશ્ચ નમો વદેત્

એવં રાશૌ તુ સમ્પૂર્ણે તસ્મિંસ્તત્ર પ્રયોજયેત્ । તથા
રાશ્યધિપાનાં ચ ગ્રહાણાં તત્ર તત્ર તુ

સપ્તાનાં કરણાનાં તુ દદ્યાન્મીનાહ્વમેષયોઃ । અન્તરાલે
બલિસ્ત્વેવં સમ્પ્રોક્તો હોમકર્મણિ

અન્તર્બહિર્વિભાગેન રચયેદ્રાશિમણ્ડલમ્ । વૃત્તં ચક્રમુશન્ત્યેકે
ચતુરસ્રં ચ તદ્વિદઃ

યદિ વા વર્તુલાકારાઃ સ્યુશ્ચ દ્વાદશરાશયઃ । તે સ્યુઃ
પિપીલિકાકારા માતુલુઙ્ગનિભા અપિ

ચક્રં ચ ચતુરસ્રં ચે * * દ્વાદશ રાશયઃ । ભવેયુઃ
પઙ્કજદલનિભા વા કથિતા બુધૈઃ

કુજઃ શુક્રો બુધઃ સોમો રવિર્બુધયુતો ભૃગુઃ । કુજો
બૃહસ્પતિર્મન્દ શનિગીષ્પતયઃ ક્રમાત્

પ્રોક્તા રાશ્યધિપાસ્ત્વેતે રૂપમેષામિહોચ્યતે । અરુણશ્ચ
સિતશ્ચૈવ હરિતઃ પાટલસ્તથા

પાણ્ડુશ્ચૈવ વિચિત્રશ્ચ સિતેતર પિશઙ્ગકૌ । પિઙ્ગલઃ કર્બુરો
વભ્રુઃમલિનો રુચિભિઃ ક્રમાત્

વારાઃ સરાહવઃ સપ્તકેત્વન્તાઃ સ્યુર્નવગ્રહાઃ । વવશ્ચ
માનવસ્તદ્વત્ કૌલવસ્તૈત્તિરસ્તથા

પ્. ૧૨૧) ગદશ્ચ વાણિજો વિષ્ટિરુક્તં કરણસપ્તકમ્ । તતસ્તુ
વિધિવન્મન્ત્રી દેવતાં પરિપૂજયેત્

બ્રાહ્મણાન્વસ્ત્રભૂષાદ્યૈરથ સન્તોષયેદ્બુધઃ ।
પ્રોક્તમગ્નિમુખં મન્ત્રી નિત્યહોમેઽપિ યોજયેત્

ઉત્તાનાઃ કેચિદત્રાહુર્નિત્યે નૈષ વિધિર્ભહ્વેત્ ।
નિત્યાત્કામ્યવિધેર્ભેદઃ સર્વત્રૈવ હિ દૃશ્યતે

અપિ ચાસ્ય વિધેર્નિત્યકર્તવ્યત્વે ગતં દિનૈઃ । અનેનૈવ વિધાનેન
કિમન્યૈઃ શારદાદિકે

દક્ષિણે સ્થણ્ડિલં કૃત્વેત્યાદિ વૈશેષિકો વિધિઃ ।
શેષાનનુજ્ઞાફલકો નાતો ગર્ભાદિકા ક્રિયા

અત્રાસ્ત્યત્રોચ્યતે યેન કાર્યા ગર્ભાદિકાઃ ક્રિયાઃ । સર્વં
હોમવિધિં ચોક્ત્વા શેષે યચ્છારદાદિકે

નૈમિત્તિકે દહેન્મન્ત્રી નિત્યે તુ ન દહેદિમાન્ । અદાહ એવ
પરિધેર્વિશેષઃ કેવલો મતઃ

તાવાનેવ વિશેષોઽત્ર ઉભયોરવગમ્યતે । નો ચેદન્યઃ કથં નોક્તો
વિશેષસ્તેન હોમયોઃ

સંહિતાયામગસ્ત્યસ્ય સમસ્તવિધિશેષતઃ । નિત્યે નૈમિત્તિકે
કામ્યેઽપ્યેતદગ્નિમુખં મતમ્

જ્ઞાનાર્ણવેઽપિ કુર્વીત ગર્ભાધાનાદિકાઃ ક્રિયાઃ । નિત્યહોમં
તતઃ કુર્યાત્ કામ્ય હોમમનન્તરમ્

ઇત્યાદિ નાનાવાક્યાનામનુરોધેન તાઃ ક્રિયાઃ ।
નિત્યેઽપીત્યવગન્તવ્યં યચ્ચ વૈશેષિકો વિધિઃ

[શેષાનનુજ્ઞાફલકઃ તદયુક્તમિતીષ્યતે । વિધ્યન્તરમિતિ
પ્રોક્તં ન તુ વૈશેષિકો વિધિઃ]

સમસ્તાગ્નિમુખપ્રાપ્તાવધિકં વ્યાહૃતિદ્વયમ્ । આદાવન્તે ચ
હોમસ્ય વ્યાહૃત્યોર્વાદ્વયોઃ સ્વકાત્

સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરં પ્રોક્તં વક્ત્ત્રૈકીકરણં ચ વા ।
નાસ્તાઞ્ચ નાડી સન્ધાનં પ્રતિપક્ષશિરઃ સ્વિદમ્

પ્. ૧૨૨) વાક્યં વિપક્ષદણ્ડઃ સ્યાદિતિ તર્કાનુસારિણઃ । અથ
સંસ્કારશબ્દસ્ય વીક્ષણાદિ ચતુષ્ટયે

તાત્પર્યમિતિવક્તવ્યં લાઘવાદ્વિધિભેદતઃ । મુખ્યકલ્પઃ સ
એવાસ્તામનુકલ્પે દ્વ (ત્વ)યં વિધિઃ

ઇતિ ચેદુચ્યતે નાયં વીક્ષણાદિપરો ભવેત્ ।
આધાનપૂર્વકાલત્વાદ્વીક્ષણાદેઃ શ્રુતક્રમે

માનાભાવેન ન ત્યાગો ન ચાધાનપુરઃસરમ્ । વીક્ષણાદિપરં
ભૂયાત્તન્મૂલાન્તરકલ્પને

ગૌરવાત્સંસ્કૃતે વહ્નાવિત્યાદિષ્વપિ કર્મસુ । કામ્યેષુ તેન
નિર્વાહાદપિ ચાધાનકર્મણઃ

ઇતિ કર્તવ્યતાકાંક્ષા સામાન્યે ન નિવર્તતે । પ્રકારેણાન્યથા
તત્ર મન્ત્રપાત્રસમન્વયઃ

પૂર્ણાહુતિર્વા નો ભૂયાદભિધાન વિલોકનાત્ । ન વા
સંસ્કારશબ્દાર્થશ્ચત્વારો વીક્ષણાદયઃ

એતદગ્નિમુખં પ્રોક્તમિતિ યચ્છારદાવચઃ । ઉક્તં ચ
ભટ્ટનાગેનાપ્યમુના તુ સુસંસ્કૃતે

એવં વિધાદિવચનૈરિતિ શબ્દાદિયોગિભિઃ । તાવત્ક્રિયાકલાપસ્ય
તદર્થદ્વારબોધનાત્

અન્યથાસ્તરણાદીનામભાવે નિત્યહોમકે । અસઙ્ગતં
ભવેદેતન્નિત્યેષુ ન દહેદિમાન્

સંસ્કૃત્ય વિધિવદ્વિદ્વાનિતિ વા યુજ્યતે કથમ્ ।
તસ્માદેતદ્વધૂમાષમાપનેનોપમીયતે

અથ સાનત્કુમારીયો હોમે સંક્ષેપ ઉચ્યતે । કથ્યતે
વહ્નિસંસ્કારઃ સર્વસાધરણો મયા

યેન સિધ્યન્તિ કાર્યાણિ શૃણુ નારદ સામ્પ્રતમ્ । નિત્યે નૈમિત્તિકે
કામ્યે પુરશ્ચરણકર્મણિ

પ્રયોગે દેવતાપ્રીત્યૈ સર્વત્રાયં પ્રશસ્યતે । પ્રાણાયામં
વિધાયાદૌ સામાન્યાર્ઘં વિધાય ચ

કુણ્ડે વા સ્થણ્ડિલે વાપિ મધ્યતો વિષ્ટરં ન્યસેત્ ।
મૂલમન્ત્રેણ સંશોધ્ય સંસ્કારૈર્વીક્ષણાદિભિઃ

દેવેન સહિતાં દેવીમૃતુસ્નાતાં પ્રપૂજયેત્ । વહ્નિં સંસ્કૃત્ય
વિધિના ક્ષિપ્ત્વા પ્રજ્વાલ્ય બોધયેત્

પરિસ્તીર્ય કુશૈર્દિક્ષુ પરિધીનપિ વિન્યસેત્ । વિષ્ટરેષુ ચ
સંપૂજ્ય બ્રહ્માદીનગ્નિમર્ચયેત્

સ્રુકસ્રુવૌ શોધયિત્વાજ્યં શોધયિત્વા યથાવિધિ । હુત્વા પઞ્ચ
સમિધોઽગ્નૌ ઘૃતાહુતિ ચતુષ્ટયમ્

ગર્ભાધાનાદિસંસ્કારાન્ કુર્યાત્પ્રત્યેકમષ્ટભિઃ ।
આહુતિભિર્ઘૃતૈર્હુત્વા યથાવત્સાધકોત્તમઃ

એવં વહ્નિં તુ સંસ્કૃત્ય મૂલમન્ત્રં ન્યસેત્તનૌ । ધ્યાત્વા
તદ્દેવતાં વહ્નૌ વિધિના પૂજયેદપિ

તન્મુખે જુહુયાત્પ્રોક્તદ્રવ્યં સંખ્યા યથોદિતા । હુત્વા
દશાંશમઙ્ગેષુ દદ્યાત્ પૂર્ણાહુતિં તતઃ

એવં સનત્કુમારોક્તો હોમે સંક્ષેપ ઈરિતઃ । હોમાશક્તૌ જપસ્યૈવ
જપં કુર્યુશ્ચતુર્ગુણમ્

પ્. ૧૨૪) ષડ્ગુણં વાષ્ટગુણિતં યથાસંખ્યં દ્વિજાતયઃ ।
કેચિત્તુ હોમસંખ્યાયાશ્ચાતુર્ગુણ્યમિહોચિરે

પ્રક્રમન્યાય સિદ્ધત્વાલ્લાઘવાદનુરોધતઃ ।
સંહિતાદેરશક્તાનામિત્યાદૌ દીપિકોદિતે

અત્રોચ્યતે જપસ્યૈવ ચાતુર્ગુણ્યં વિધીયતે । અધ્યાહારપ્રસઙ્ગેન
વિશિષ્ટવિધિગૌરવાત્

સ હોમશ્ચેદેવમાદિવાક્ય સંદંશવૈશસાત્ । તેનેહ હોમે વિષયે
સ હોમે કામતેરિતા

ન ચ ન્યાય વિરોધોઽપિ હીનાઙ્ગસ્યાનુકલ્પતઃ । અસ્તુ વા
શક્ત્યપેક્ષોઽયં વિકલ્પો હોમપક્ષતઃ

યથા ગ્રહાદિ પૂજાયાં હોમસંખ્યાનુપૂર્વતઃ । ઉત્તરસ્યેતિ
ગુરવોઽપ્યમુમર્થમવાદિશન્

હોમાનુસારતો જ્ઞેયા તર્પણાદેર્દશાંશતા । તસ્યૈવ
પ્રકૃતત્વેન ન તુ જાપદશાંશતઃ

તર્પણાદ્યનુકલ્પસ્તુ દ્વિગુણાદિજપાદ્ભવેત્ । હોમાનુકલ્પમાત્રં હિ
દીપિકાવાક્યગોચરઃ

દ્વિજસ્ત્રીણાં તુ વિજ્ઞેયો દ્વિજાનામહુતો જપઃ । સ્વામિન્યુક્તો
જપઃ શૂદ્રે પ્રોક્તસ્તન્નવિશારદૈઃ

પુરસ્ક્રિયાદિસમ્પ્રાપ્તેસ્તસ્ય હોમાઙ્ગતાસ્થિતૌ । સ્ત્રીશૂદ્રાવપિ
કુર્યાતાં હોમમિત્યપચેષ્ટતા

તયોસ્તુ હોમરહિતો ય ઉક્તેત્યાદિદીપિકા । વાક્યેન હોમરહિતે
પૌરશ્ચરણકે વિધૌ

અધિકારાવગમતો હ્યન્યહા તદ્વિશેષણમ્ । નોપાદદીતોપાદાને
તદપ્રાપ્તિઃ સહોમકે

યદા સહોમસ્યૈવાયં વિધિરિત્યુચ્યતે તદા । તદપ્રાપ્તિરહોમે
સ્યાદ્વિરોધઃ પ્રકૃતે ભવેત્

પ્રક્રાન્તે હોમવિરહે પુરશ્ચરણબોધનાત્ । અપિ
ચામ્નાયમન્ત્રાણાં સાધ્યે સ્યાદધિકારિતા

પ્. ૧૨૫) કુતોઽર્થાપત્તિવિરહાત્પુરશ્ચરણકર્મણઃ ।
અન્યથૈવોપપત્તેશ્ચ પૂજાહોમો (મે)ઽપિ સા ભવેત્

ન ચ પ્રણવસંયુક્તમન્નબાધે તુ કા ગતિઃ । ઇતિ વાચ્યં વિન
મન્ત્રં ન તં પૂજા યદા ભવેત્

પુરશ્ચરણસંપ્રાપ્તૌ પૂજાપ્રાપ્તિવશાત્તદા । તત્રાધિકાર
એવાસ્તુ પુરશ્ચરણકર્મણઃ

વિનાપિ હોમં સંસિદ્ધિરિતિ ભેદો મહાન્ દ્વયોઃ । એવમપ્યધિકારઃ
સ્યાદ્યદા હોમે તયોર્દ્વયોઃ

તદા કાતીયકલ્પેન સ્નાનં કો વારયિષ્યતિ । તદિદં
મૂઢવિક્રીતગવાં રક્ષણમુચ્યતે

શિષ્ટાચારવિશિષ્ટં તુ વાક્યમત્ર પઠન્તિ ચ । પ્રણવસ્ય
જપાદ્ધોમાત્ શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

બ્રાહ્મણીગમનાચ્ચૈવ શૂદ્રશ્ચાણ્ડાલતાં વ્રજેત્ ।
ત્રયાણામેવ વર્ણાનાં હોમે વિધિરુદીરિતઃ

શૂદ્રસ્તુ તત્ફલાકાંક્ષી હોમાત્તુ દ્વિગુણં જપેત્ ।
વાયવીસંહિતાઽપ્યાહ સ્ફુટમર્થમિમં યથા

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં દીક્ષા કાર્યા ક્રિયાવતી । સ્ત્રીણાં
તથૈવ શૂદ્રાનાં પ્રશસ્યેત ન હૌમિકી

એવં પ્રયોગવિધ્યાદૌ યદિ ક્વાપ્યવગમ્યતે । તયોર્હોમાધિકારિત્વં
તદા તત્રાસ્તુ કા ક્ષતિઃ

સ્વાહોચ્ચરણવત્ કૃષ્ણમન્ત્રાદૌ વિધિ દર્શનાત્ । અથવા
યદ્યશક્તિઃ સ્યાદ્ધોમે વા તર્પણેઽપિ વા

તાવત્સંખ્યાજપેનૈવ બ્રાહ્મણારાધનેન ચ । ભવેદઙ્ગ
દ્વયેનૈવ પુરશ્ચરણ કર્મ વૈ

યદ્યદઙ્ગં વિહીયેત તત્સંખ્યાદ્વિગુણો જપઃ । કર્તવ્યઃ
સાઙ્ગસિદ્ધ્યર્થં તદશક્તેન ભક્તિતઃ

ન ચેદઙ્ગં વિહીયેત તતો નેષ્ટમવાપ્નુયાત્ । યેષાં જપે ચ હોમે
ચ સંખ્યા નોક્તા મનીષિભિઃ

પ્. ૧૨૬) તેષામષ્ટસહસ્રાણિ સંખ્યા સ્યાજ્જપહોમયોઃ ।
સંખ્યાનુક્તૌ શતં સાષ્ટં સહસ્રં વા દશાપિ વા

નારયણ્યામિતિ પ્રોક્તં માનં પુરસ્ક્રિયાં વિના । માનં
સંમોહને પ્રોક્તમનુક્તે કામ્યકર્મણઃ

લક્ષં વાપ્યયુતં વાપિ સહસ્રં શતમેવ વા । કર્મણાં
ગૌરવાન્મન્ત્રી તત્તદ્ધોમં સમાચરેત્

તત્ત્વસાગરે સંજપ્યાત્ સહસ્રં શતમેવ વા । અથવા વિંશતિં
ચૈતદુક્તં પ્રાત્યહિકે જપે

ષટ્સહસ્રં સહસ્રં વા શતમષ્ટોત્તરં જપેત્ ।
અગસ્ત્યસંહિતાયામપ્યેષ વૈશેષિકો વિધિઃ

નનુ યત્ર વિશેષસ્ય વિધિર્નાસ્તિ કરાદિષુ । દિશાં વા નિયમો
નાસ્તિ ન વા પ્રહ્વાદિકલ્પનમ્

વિશેષવિધ્યભાવેન વ્યવહારપ્રવર્તનમ્ । કથં
સ્યાદિત્યપેક્ષાયામુચ્યતે મુનિભાષિતમ્

યત્રોપદિશ્યતે કર્મ કર્તુરઙ્ગં ન ચોચ્યતે । દક્ષિણસ્તત્ર
વિજ્ઞેયઃ કર્મણાં પારગઃ કરઃ

યત્ર દિઙ્ નિયમો નાસ્તિ જપહોમાર્ચનાદિષુ । તિસ્રસ્તત્ર દિશઃ
પ્રોક્તા ઐન્દ્રી સૌમ્યાપરાજિતા

આસીન ઊર્ધ્વઃ પ્રહ્વો (વા) નિયમો યત્ર નેદૃશઃ । તદાસીનેન
કર્તવ્યં ન પ્રહ્વેન ન તિષ્ઠતા

હોમાદ્દશાંશતઃ કુર્યાત્તર્પણં દેવતામુખે ।
તર્પયેત્તદ્દશાંશેન વિદ્યાનન્દકૃતાગમે

ઉક્તં વિદ્યાધરાચાર્યૈ રત્નાવલ્યાખ્ય-આગમે । તથૈવ
ત્રિપુરાસારસંગ્રહેઽપિ પ્રકીર્ત્તિતમ્

નાતો જપદશાંશેન તર્પણાદિ વિધીયતે । તર્પણસ્ય વિધિં
વક્ષ્યે સમ્પ્રદાયાનુસારતઃ

હોમાન્તે દેવતાયાશ્ચ પીઠં તોયે વિચિન્તયેત્ । તર્પયિત્વા
જલેનૈવ પીઠમન્ત્રાન્તમાદરાત્

પ્. ૧૨૭) તત્રાવહ્યાર્ચયેદ્દેવં પાદ્યાદ્યૈરુદકાત્મકૈઃ ।
હોમાદ્દશાંશતો દેવવદને સલિલૈઃ શુભૈઃ

તર્પયેદ્વક્ષ્યમાણેન મનુના યતમાનસઃ । તર્પયામિ પદં
યોજ્યં મન્ત્રાન્તે સ્વેષુ નામસુ

દ્વિતીયાન્તેષ્વિતિ બુધૈસ્તર્પણસ્ય મનુર્મતઃ । અઞ્જલિસ્થજલેનૈવ
તર્પણં વિદધીત વૈ

તર્પણં તજ્જલે કાર્યં તદુક્તં સંહિતાદિષુ । તર્પયેચ્ચ
વિધાનેન દશાંશં શુદ્ધવારિણા

પુષ્પાક્ષતાદિયુક્તેન જલે સંપૂજ્ય પૂર્વવત્ । સમ્પૂર્ણાયાં તુ
સંખ્યાયાં બુધસ્ત્વેકૈકમઞ્જલિમ્

અઙ્ગાદિ પરિવારેભ્યો દત્ત્વા દેવં વિસર્જયેત્ । આદ્યેઽપિ
કેચિદિચ્છન્તિ પરિવારસ્ય તર્પણમ્

મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય તદન્તે દેવતાભિધામ્ । દ્વિતીયાન્તામહં
પદાત્તર્પયામિ નમોઽન્તતઃ

કૈશ્ચિદેવં મનુઃપ્રોક્તશ્ચાઙ્ગાદીનાં ચ કલ્પયેત્ । તર્પણસ્ય
દશાંશેન માર્જયેદાત્મમૂર્ધનિ

માર્જનસ્ય વિધિં વક્ષ્યે સર્વતન્ત્રાનુસારતઃ । દેવરૂપતયા
ધ્યાતસ્યાત્મનો મૂર્ધ્નિ સાધકઃ

જલક્ષેપાત્મકં કુર્યાદભિષેકં સ્વમુદ્રયા । નમોઽન્તં
મૂલમુચ્ચાર્ય કુર્યાદિતિ ચિરન્તનાઃ

યેષાં મતે પઞ્ચમાઙ્ગં કર્મણિ દ્વિજભોજનમ્ । તત્પ્રકારમતો
વક્ષ્યે તન્મતસ્યાનુસારતઃ

બ્રાહ્મણામન્ત્રણં કૃત્વા ભક્ષ્યં સમ્પાદ્ય ષડ્રસમ્ ।
સમાવાહ્યાસનં દત્ત્વા મૂલેનૈવેષ્ટદેવતામ્

ધ્યાત્વા ચાવાહયેન્મન્ત્રી બ્રાહ્મણાઙ્ગે યથોદિતામ્ ।
પાદ્યાદ્યૈરર્ચયેદિષ્ટદેવતારૂપભૂસુરાન્

ભક્ષ્યૈર્નાનારસોપેતૈર્ભોજયેદ્દેવતાધિયા । સુભોજિતેષુ વિપ્રેષુ
તત્સાઙ્ગં સફલં ભવેત્

વિપ્રારાધનમાત્રેણ વ્યઙ્ગં સાઙ્ગં ભવેદ્યતઃ । સર્વથા
ભોજયેદ્વિદ્વાન્ કૃતસાઙ્ગાર્થસિદ્ધયે

અઙ્ગહીનં ભવેદ્યદ્યત્કાર્યં તન્ને (ષ્ટ) સાધનમ્ । અતો યત્નેન
વિદુષો ભોજયેત્ સર્વકર્મસુ

યાન્યન્યાન્યપિ કર્માણિ હીયન્તે દ્વિજભોજનૈઃ । નિરર્થકાનિ તાનિ
સ્યુઃ પથિ રાજ્ઞાં ગજા ઇવ

યેષાં ન કર્મણ્યરિષ્ટં બ્રાહ્મણાનાં ચ ભોજનમ્ । પરન્તુ
જપમાત્રસ્ય દશાંશાદેવ ચિન્તનમ્

તે યથોદિતાં સદ્રૂપાં દેવતાં ચિન્તયન્ત્વથ । પુરશ્ચર્યાં
વિધાયેત્થં સમ્યક્ સાધક સત્તમઃ

તદન્તે મહતીં પૂજાં કુર્યાદ્ બ્રાહ્મણભોજનમ્ ।
બહુભિર્વસ્ત્રભૂષાભિઃ પૂજયેદ્ગુરુમાત્મનઃ

દીનાનાથાંશ્ચ સન્તોષ્ય મન્ત્રાઃ સિદ્ધ્યન્તિમન્ત્રિણામ્

અથવાલ્પધિયામેષ પ્રકારો મન્ત્રસિદ્ધયે । ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે તુ
સ્નાત્વા સંયતમાનસઃ

એકં પન્થાનમાશ્રિત્ય બુધઃ પ્રોક્તપ્રકારયોઃ ।
કુશાક્ષતજલૈઃ કુર્યાત્ સંકલ્પં દેવતાન્તતઃ

અનન્યચિત્તઃ સંપૂજ્ય પ્રકારેણાથ કેનચિત્ ।
સ્પર્શાદ્વિમુક્તિપર્યન્તં જપેન્મન્ત્રં સમાહિતઃ

હોમાદિકં તતઃ કુર્યાદ્યથાવિધિ યથાસુખમ્ । તદન્તે મહતીં
પૂજાં કુર્યાદ્બ્રાહ્મણતર્પણમ્

તતો મન્ત્રપ્રસિદ્ધ્યર્થં ગુરું સમ્પૂજ્ય તોષયેત્ । એવં કૃતે તુ
મન્ત્રસ્ય જાયતે સિદ્ધિરુત્તમા

નદ્યાં સમુદ્રગામિન્યાં યદ્વા પૂર્વમુપોષિતઃ । નાભિમાત્રોદકે
સ્થિત્વા જપેન્મન્ત્રમનન્યધીઃ । એષ ઉત્તમપક્ષઃ
સ્યાત્પૌરશ્ચરણકે વિધૌ

દક્ષિણામૂર્ત્તિતન્ત્રે તુ ત્રિરાત્રોપોષિતઃ શુચિઃ । ઇત્યુક્તં
દક્ષિણામૂર્તિમન્ત્રે તદિતિ તાન્ત્રિકાઃ

એવં કૃતે ન સિદ્ધઃસ્યાદ્યદિ મન્ત્રઃ કદાચન ।
તાવત્પુરસ્ક્રિયાં કુર્યાદ્યાવત્સિદ્ધો ભવેન્મનુઃ

કલ્પોક્તાનખિલાન્ કામાન્ પ્રયોગાન્ સાધયેત્તતઃ । જપતોઽપિ સદા
પુંસો વિનિયોગમજાનતઃ

મન્ત્રઃ પ્રચ્યવતે વીર્યાત્તસ્માદ્યત્નપરો ભવેત્ । એવં ચ
સંહિતાદૌ યત્ પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે

તદ્રામમન્ત્રવિષયં તદુપક્રમ્યબોધનાત્ । અત એવાહ મન્ત્રસ્ય
પ્રયોગવિધિશેષતઃ

પ્. ૧૩૦) યથા શ્રીરામમન્ત્રાણાં પ્રયોક્તુઃ પાપસંભવઃ । ન
તથા લક્ષ્મણમનોઃ કિન્તુ યાતિ પરાં ગતિમ્

અથવા પ્રતિષેધોઽયં નિષિદ્ધવિષયો મતઃ । અત-એવોપસંહારે
મારણાદિરુદાહૃતઃ

નાયં મુક્તિપ્રદો મન્ત્રો મારણાદૌ નિયુજ્યતામ્ । ઉક્તં
પ્રયોગકર્તૄણાં પરલોકો ન વિદ્યતે

નિષિદ્ધવિષયં નોચેત્કથં તદુપપદ્યતામ્ ।
પરલોકાર્થવિહિતપ્રયોગે નૈવ તત્ફલમ્ ।
ભવિષ્યતીત્યન્યતરબાધાવશ્યં ભવિષ્યતિ

સેયં ચોભયતઃ પાશારજ્જુરિત્યભિધીયતે । તસ્માદવશ્યં
સ્વીકાર્યં નિષિદ્ધ વિષયં હિ તત્

કિં ચ તન્માત્રવિશ્રાન્તિપ્રતિષેધપરં ચ તત્ ।
નાનાવિધવચોબાધાભયેન પરિકલ્પ્યતે

પ્રવૃત્તમન્યથા કુર્યાદ્યદિ મોહાત્ કથંચન ।
યતસ્તદન્યથાભૂતં તત એવ સમાપયેત્

સમાપ્તે યદિજાનિયાન્મયૈતદન્યથા કૃતમ્ । તાવદેવ પુનઃ
કુર્યાન્નાવૃત્તિઃ સર્વકર્મણઃ

પ્રધાનસ્યાક્રિયા યત્ર સાઙ્ગં તત્ ક્રિયતે પુનઃ ।
તદઙ્ગસ્યાક્રિયા (યાન્તુ) સન્તુ નાવૃત્તિર્નૈવ તત્ક્રિયા

મન્ત્રાણામથ સિદ્ધ્યર્થં પ્રવક્ષ્યે વીરસાધનામ્ । યસ્મિન્મન્ત્રે
શ્રમેણાપિ નૈવ સિદ્ધિઃ સમીહિતા

જાયતે તત્ર કર્તવ્યા યત્નતો વીરસાધના । સમ્યક્
સિદ્ધૈકમન્ત્રસ્ય નાસાધ્યં વિદ્યતે ક્વચિત્

બહુમન્ત્રવતઃ પુંસઃ કા કથા શિવ એવ સઃ । યઃ કશ્ચિત્કુરુતે
વીરસાધનાં સુસમાહિતઃ

પ્રાપ્નોતિ પરમાં સિદ્ધિં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્તવ્યા વીરસાધના

નિર્ભયેનૈવ શુચિના ભૂત્વા સર્વાર્થસિદ્ધિદા । નાસ્યાઃ
પરતરં કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે શીઘ્રસિદ્ધિદમ્

પ્. ૧૩૧) તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કર્તવ્યા વીરસાધના । કથ્યતે ચૈવ
લોકોક્ત્યા તદ્વિધાનમનુત્તમમ્

ભૈરવેણ પુરા પ્રોક્તં સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્ । ગૃહ એવ
સમુત્પાદ્ય મધુમાંસગુડૌદનૈઃ

સપિષ્ટકૈર્બલિચ્છાગમક્ષતં કુસુમાદિકમ્ । આદાય દુગ્ધસહિતં
સાર્ધયામોત્તરં નિશિ

એકાવેક્ષકસંયુક્તોઽપ્યસ્ત્રપાણિર્ભયોજ્ઝિતઃ । ચિતામાગત્ય તં
દૂરે દૃષ્ટ્વા ધૃત્વા કિયતિ પશ્ચિમે

ઉપવિશ્ય ચિતાભાગે પ્રાઙ્મુખોવોત્તરામુખઃ ।
આચમ્યાઞ્જલિમાબદ્ધ્ય મન્ત્રમેનં જપેત્સુધીઃ

યેચાત્રૈવ સ્થિતા દેવા રાક્ષસાશ્ચ ભયાનકાઃ । તે પ્રયચ્છન્તુ
મે સિદ્ધિં મમત્વેનાનુકમ્પયા

ઇતિ વારત્રયં કૃત્વા બલિં પાત્રેષુ કલ્પયેત્ । ઉદીચ્યાદિ
ચિતાદ્વારચતુષ્કે તચ્ચતુષ્ટયમ્

ધૃત્વા પ્રદક્ષિણં દુગ્ધૈર્મન્ત્રેણ બલિમુત્સૃજેત્ । હૂ&
શ્મશાનષમ્ભ ઇમં સામિષાન્નબલિં વદેત્

ગૃહ્ણ ગૃહ્ણાપયદ્વન્દ્વં તતો વિઘ્નં નિવારય । મમ સિદ્ધિં
પ્રયચ્છેતિ સ્વાહાન્તેતિ મનુર્મતઃ

માયાન્તે ભૈરવેત્યુક્ત્વા ભયાનકપદં વદેત્ । શ્મશાનાધિપ
ઇત્યુક્ત્વા ઇમમિત્યાદિકો પરઃ

હૂ& કાલભૈરવેત્યુક્ત્વા શ્મશાનાધિપ ઈરયેત્ ।
ઇમમિત્યાદિકસ્ત્વન્યો દક્ષિણસ્યાં મનુર્મતઃ

હૂ& મહાકાલ ઇત્યુક્ત્વા શ્મશાનેત્યાદિ પૂર્વવત્ । પ્રતીચ્યામેષ
મન્ત્રઃ સ્યાત્તતોઽનેન નિવેદયેત્

શ્મશાનવાસિનિ મહાભીમે કાલિકે ઘોરનિશ્વને । ગૃહાણેવં
(મં) બલિં માતર્દેહિ મે સિદ્ધિમુત્તમામ્

હૂ& કાલિકે દ્વિચા (ઠા)ન્તેન મહાકાલસમીપતઃ ।
પ્રાણાયામાદિકં કુર્યાત્તતો ધ્યાત્વેષ્ટ દેવતામ્

[હૂ& શ્મશાનષમ્ભ ઇમં સામિષાન્નબલિં ગૃહ્ણ ગૃહ્ણાપય
ગૃહ્ણાપય વિઘ્નં નિવારય મમ સિદ્ધિં પ્રયચ્છ સ્વાહા ।]
પ્. ૧૩૨) જપેદવ્યગ્રહૃદયો નિર્ભયઃ શુદ્ધમાનસઃ ।
એકાક્ષરેઽયુતં જાપો દ્વ્યાક્ષરેઽ(ષ્ટ) સહસ્રકમ્

ત્ર્યક્ષરેત્વયુતાર્ધં સ્યાદતઃ સાષ્ટસહસ્રકમ્ । સર્વમન્ત્રેષુ
સંખ્યોક્તા જપાન્તે દેવતા યદિ

સાક્ષાદ્ભવતિ તામિષ્ટ્વા દેહિ દેહીતિ ભાષતે । તદા
છાગબલિં દત્ત્વા વરં સમ્પ્રાર્થયેદ્બુધઃ

અથવા મૃતકે કુર્યાત્સાધકો વીરસાધનામ્ । તં
પઞ્ચવત્સરાદૂર્ધ્વમ (ષ્ટો)ર્દ્ધ્વમિતિ કશ્ચન

સાર્ધયામોર્ધ્વતો રાત્રૌ નિર્ભયસ્તુ સમાનયેત્ । ધૃત્વા
ચતુષ્પથે તીરે નદ્યા વા મૃતકં બુધઃ

હૂમિત્યાનીય તેનૈવ સ્નાપયેદુપવેશયેત્ । મૃતકોપરિ સંપૂજ્ય
વિધિવત્સ્વેષ્ટ દેવતામ્

બલ્યાદિકં યથાપૂર્વં સર્વત્રૈવાયુતં જપેત્ ।
દદ્યાચ્છાગબલિન્ત્વન્તે ભૈરવેઽનામિકા મતા

તર્જનીમધ્યમાનામા યોગિન્યાં તર્જની મતા । ક્ષેત્રપાલે
ગણેશે તુ મધ્યાન્યત્ર યથેષ્ટ (ચ્છ) યા

નાસ્માત્પરતરં કિંચિદ્વર્તતે શીઘ્રસિદ્ધિદમ્ ।
મુનિભિર્દૈવતૈશ્ચૈવ કથિતં સાધકેપ્સિતમ્

નિર્ભયશ્ચ શુચિશ્ચૈવ અક્રોધો વિજિતેન્દ્રિયઃ । મહાબલો દયાલુશ્ચ
કથિતોઽયમવેક્ષકઃ

તતઃ પ્રયોગાન્ કુર્વીત સાધકો નિજવાઞ્છિતાન્

અથાત્ર હોમદ્રવ્યાણાં પ્રમાણમભિધીયતે । વિસ્તરેણાપિ
સંક્ષેપાન્નાનાતન્ત્રાનુસારતઃ

કર્ષમાત્રં ઘૃતં હોમે શુક્તિમાત્રં પયઃ સ્મૃતમ્ । ઉક્તાનિ
પઞ્ચગવ્યાનિ તત્સમાનં મનીષિભિઃ

તત્સમં મધુદુગ્ધાન્નમક્ષમાત્રમુદાહૃતમ્ । પયશ્ચુલુકમાત્રં
સ્યાત્તથા મધ્વિતિ કેચન

નનુ (ન્વ) સઙ્ગતમેતત્સ્યાદ્દ્રવદ્રવ્યે સ્રુવઃ સ્રુતેઃ । તત્કથં
મધુદુગ્ધાદેર્ભવેચ્ચુલુકમાત્રતા

ઉચ્યતેઽશ્વત્થપત્રાદેર્વિધિના તત્પરં ભવેત્ । મૂલવાક્યં
સ્રુવાલાભે નિત્યહોમાદિકર્મણિ

ચુલ્લુકેનાપિ હોતવ્યમિતિ સૂચકમુચ્યતે । ચુલ્લુકગ્રહણં
કેચિદિત્યાહુઃ સામ્પ્રદાયિકાઃ

દધિ પ્રસૃતિમાત્રં સ્યાલ્લાજાઃસ્યુર્મુષ્ટિસમ્મિતાઃ ।
પૃથુકાસ્તત્પ્રમાણાઃ સ્યુઃ સક્તવોઽપિ તથોદિતાઃ

ગુડઃ પલાર્ધમાનં સ્યાચ્છર્કરાપિ તથોદિતા । ગ્રાસાર્ધં
ચરુમાનં સ્યાદિક્ષુઃ પર્વાવધિર્મતઃ

એકૈકં પત્રપુષ્પાણિ તથાપૂપાનિ કલ્પયેત્ ।
કદલીફલનારઙ્ગફલાન્યેકૈકશો વિદુઃ

માતુલુઙ્ગં ચતુઃખણ્ડં પનસં દશધાકૃતમ્ । એકૈકં
માતુલુઙ્ગાનીત્યેવં કેચિદિહોચિરે

અષ્ટધા નારિકેરાણિ ખણ્ડિતાનિ વિદુર્બુધાઃ । ત્રિધાકૃતં
ફલં બૈલ્વં કપિત્થં ખણ્ડિતં દ્વિધા

પ્. ૧૩૪) ઉર્વારુકફલં હોમે કથિતં ખણ્ડિતં ત્રિધા ।
ફલાન્યન્યાનિ ખણ્ડાનિ સમિધઃ સ્યુર્દશાઙ્ગુલાઃ

નાઙ્ગુષ્ઠાદધિકા ગ્રાહ્યા સમિત્સ્થૂલતમા ક્વચિત્ । ન વિયુક્તા
ત્વચા ચૈવ ન સકીટા ન પાટ્રિતા

પ્રાદેશાન્નાધિકા નોના તથા ન સ્યાદ્વિ (દ્દ્વિ) શાખિકા । ન
સપર્ણા ન નિર્વીર્યા હોમેષુ ચ વિજાનતા

શાન્ત્યર્થં સત્વચશ્ચાર્દ્રા વિપરીતા જિઘાંસતા । વિશીર્ણા
વિદલા હ્રસ્વા વક્રાઃ સસુષિરાસ્તથા

દીર્ધાઃ સ્થૂલા ઘુણૈર્યુક્તાઃ સર્વસિદ્ધિવિનાશિકાઃ ।
શ્રીસોમશમ્ભુરપ્યાહ પ્રમાણં મૂલકાદિષુ

ખણ્ડત્રયં ચ મૂલાનાં ફલાનાં સ્વસ્વમાનતઃ ।
ગ્રાસાર્ધમાત્રમન્નાનામક્ષાણિ પઞ્ચહોમયેત્

ઇક્ષોરાપર્વિકં માનં લતાનામઙ્ગુલદ્વયમ્ । કન્દાનામષ્ટમં
ભાગં જુહુયાદ્વિધિના પરમ્

દૂર્વાત્રયં સમુદ્દિષ્ટં ગુલૂચી ચતુરઙ્ગુલા । વ્રીહયો
મુષ્ટિમાત્રાઃ સ્યુર્મુદ્ગમાષયવા અપિ

ઇતોઽન્યથા વદન્ત્યેકે પ્રમાણં મુદ્ગકાદિષુ । મુદ્ગાઃ (કાઃ)
કર્ષમાત્રાઃ સ્યુઃ સપ્તાષ્ટૌ વા યવા મતાઃ

પઞ્ચષા ભાલતારે(વે ણુયવાઃ પૂપનિ (પૂપાનિ) કૈ (ચૈ)કશઃ
। મુષ્ટ્યર્ધં તણ્ડુલાઃ પ્રોક્તા મુષ્ટ્યર્ધાર્ધાસ્તુ ક(કૈ)
શ્ચન

કોદ્રવા મુષ્ટિમાત્રાઃ સ્યુર્યવાગ્વાઃ પયસો મિતિઃ । ગોધૂમા
રક્તકલમા વિહિતા મુષ્ટિમાનતઃ

રાજમાષાઃ ષોડશશઃ ગોધૂમા રક્તશાલયઃ ।
રાજમાષમિતાઃ પ્રોક્તા ઇત્યન્યે તન્ત્રવેદિનઃ

તિલાશ્ચુલુકમાત્રાઃસ્યુઃ સર્ષપોઽપિતથોદિતઃ । કૈશ્ચિદાહુતિષુ
પ્રોક્તાઃ કર્ષાર્ધાર્ધાસ્તુ સર્ષપાઃ

જ્ઞાનાર્ણવે તુ સમ્પ્રોક્તા શતં સંખ્યા તયોર્દ્વયોઃ ।
શુક્તિપ્રમાણં લવણં મરીચાન્યેકવિંશતિઃ

પ્. ૧૩૫) ગુરુર્બદરમાત્રંસ્યાદ્રામઠં તત્સમં સ્મૃતમ્ ।
ચતુરઙ્ગુષ્ઠમાનં સ્યાદ્વ્યઞ્જનં કૃશરં તથા

તિલકલ્કં તથા પ્રોક્તં મન્ત્રતન્ત્રવિશારદૈઃ ।
ચન્દનાગુરુકર્પૂરકસ્તૂરીકુઙ્કુમાનિ ચ

તિન્તિણીબીજમાનાનિ કથિતાનિ મનીષિભિઃ । શ્રીસોમશમ્ભુના
પ્રોક્તં પ્રમાણં ચન્દનાદિષુ

કલાયસમ્મિતાનેતાન્ ગુગ્ગુલું બદરાસ્થિવત્ । ઘનસારશ્ચન્દનાનિ
કસ્તૂરીકુઙ્કુમાનિ ચ

ચણકપ્રમિતાન્યન્યૈઃ પ્રોક્તાન્યાગમવેદિભિઃ । અનુક્તે તુ
હવિર્દ્રવ્યે તિલાજ્યં હવિરુચ્યતે

અનુક્તે ચાઞ્જનદ્રવ્યે ઘૃતમેવાઞ્જનં વિદુઃ । સંખ્યાનુક્તૌ
સહસ્રં સ્યદ્દ્રવ્યાનુક્તો ઘૃતં તથા

સમિધોઽનુક્તવિષયે પાલાશ્યઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
દક્ષિણામૂર્તિતન્ત્રે તુ પ્રાહૈતદ્ગાર્ગ્યસંહિતા

આજ્યં દ્રવ્યમનાદેશે જુહોતિષુ વિધીયતે । સમુ(મ્બ) દત્યેતદેતેન
સ્મૃતિદૃષ્ટેન વર્ત્મના

લાજાદિહોમો હસ્તેન સાઙ્ગુષ્ઠેન વિધીયતે ।
સમિત્પુષ્પફલાદીનાં કર્તવ્યો મૃગમુદ્રયા

દ્રવદ્રવ્યે સ્રુવઃ પ્રોક્તો મન્ત્રતન્ત્રવિશારદૈઃ ।
મિલિત્વાનામિકાઙ્ગુષ્ઠમધ્યમાગ્રાણિ યોજયેત્

શિષ્ટાઙ્ગુલ્યુચ્છ્રિતે કુર્યાત્ મૃગમુદ્રેયમીરિતા । વૈશ્વાનરં
સ્થિતં ધ્યાયેત્ સમિદ્ધોમેષુ સાધકઃ

શયાનમાજ્યહોમેષુ નિષણ્ણં શેષવસ્તુષુ । કર્ણે હોમાદ્
ભવેદ્વ્યાધિઃ નેત્રેઽન્ધત્વમુદીરિતમ્

નાસિકાયામથાધિઃ સ્યદ્દ્રવ્યચ્છેદોઽથ મસ્તકે । તેન હોમં
પ્રકુર્વીત મુખે નિત્યં વિભાવસોઃ

યતઃ કાષ્ઠં તતઃ શ્રોત્રં યતો ધૂમોઽત્ર નાસિકા ।
યત્રાલ્પજ્વલનં નેત્રં યત્રાઙ્ગારસ્તતઃ શિરઃ

પ્. ૧૩૬) યત્ર પ્રજ્વલિતા જ્વાલા જિહ્વા સા જાતવેદસઃ ।
ક્ષુત્તૃટક્રોધત્વરાયુક્તો હીનમન્ત્રૈર્જુહોતિ યઃ

અપ્રવૃદ્ધે (બુદ્ધે) સધૂમે વા સોઽન્ધઃ સ્યાદન્યજન્મનિ । સ્વલ્પે
રૂક્ષે સસ્ફુલિઙ્ગે વામાવર્ત્તે ભયાનકે

આર્દ્રકાષ્ઠેન સમ્પૂર્ણે તથા લિહતિ મેદિનીમ્ । કૃષ્ણાર્ચિષિ
સુદુર્ગન્ધે ફૂત્કારવતિ પાવકે

આહુતીર્જુહુયાદ્યસ્તુ તસ્ય નાશો ભવેદ્ધ્રુવમ્ । યોઽનર્ચિષિ
જુહોત્યગ્નૌ વ્ય * વિનિ ચ માનવઃ

મન્દાગ્નિરામયાવી ચ દરિદ્રશ્ચૈવ જાયતે । તસ્માત્સમિદ્ધે
હોતવ્યં નાસમિદ્ધે કદાચન । આરોગ્યમિચ્છતાયુશ્ચ
શ્રિયમાત્યન્તિકીં તથા

સ્વર્ણસિન્દૂર બાલાર્ક કુઙ્કુમક્ષૌદ્રસન્નિભઃ । સુવર્ણરેતસો
વર્ણઃ શોભનઃ પરિકીર્ત્તિતઃ

ભેરી વારિદહસ્તીન્દ્રધ્વનિર્વહ્નેઃ શુભાવહઃ । નાગચમ્પક
પુન્નાગ પાટલાયૂથિકાનિભઃ

પદ્મેન્દીવરકલ્હારસર્પિર્ગુગ્ગુલુસન્નિભઃ । પાવકસ્ય શુભોગન્ધ
ઇત્યુક્તં તન્ત્રવેદિભિઃ

પ્રદક્ષિણાસ્ત્યક્તકમ્પાઃ છત્રાભાઃ શિખિનઃ શિખાઃ ।
શુભદા યજમાનસ્ય રાષ્ટ્રસ્યાપિ વિશેષતઃ

શુભદઃ કાશસંકાશો ધૂમોઽગ્નેઃ કુન્દસન્નિભઃ । પિઙ્ગો
રોગકરો નિત્યં રૌપ્યાભો રાષ્ટ્રહાનિદઃ

કૃષ્ણો હુતભુજો વર્ણો યજમાનં વિનાશયેત્ ।
ખરવાયસસંરાવ સદૃશો ધ્વનિરિષ્ટહા

વિષ્ઠાયાઃ સદૃશો ગન્ધો વહ્નેર્દુઃખાનિ કારયેત્ । મૂત્રસમો
બલહાનિં સ્વેદાભઃ શુભનાશકઃ

પૂતિગન્ધો હુતભુજો હોતુર્દુઃખપ્રદો ભવેત્ । છિન્નાવૃતા શિખા
કુર્યાન્મૃત્યું ધનપરિક્ષયમ્

શુકપક્ષસમો ધૂમઃ પારાવતસમપ્રભઃ । હાનિં
તુરગજાતીનાં ગવાં ચ કુરુતે ચિરાત્

પ્. ૧૩૭) આવર્તઃ શુભદો નિત્યં પ્રાદક્ષિણ્યવિધિક્રમાત્ । દર્દુરે
વિદ્યુતાં પાતે વિસ્ફુલિઙ્ગે તથૈવ ચ ।
કૃશાનોર્હોમકાલેસ્યાદનર્થમશુભોદયઃ

એવમાદિષુ દોષેષુ પ્રાયશ્ચિત્તાય સાધકઃ । મૂલમન્ત્રેણ
જુહુયાત્પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા

આજ્યૈરષ્ટાધિકશતં જુહુયાચ્છાન્તયે બુધઃ । અસ્ત્રેણ
સાધકવરશ્ચક્રપૂજાં સમાચરેત્

પ્રાયશ્ચિત્તમિદં પ્રોક્તં ત્રિપુરાસારસંગ્રહે

અથ પ્રશઙ્ગાચ્છાસ્ત્રોક્તં પ્રમાણમભિધીયતે ।
પઞ્ચકૃષ્ણલકો માષસ્તે સુવર્ણસ્તુ ષોડશ

[પલં સુવર્ણાશ્ચત્વારો નિષ્કમષ્ટોત્તરં શતમ્] ।
દ્વાર્ત્રિશત્પલકં પ્રસ્થં સ્વયમુક્તં સ્વયમ્ભુવા

[નિષ્કમક્ષં વદન્ત્યેકે નિષ્કં પલમથાપરે । દ્વે ગુઞ્જે
રૂપ્યમાષઃ સ્યાત્પલાનિ ધરણો દશ]

આઢકં તુ ચતુષ્પ્રસ્થં ચતુર્ભિર્દ્રોણ આઢકૈઃ ।
રાશિમાનં તદેવસ્યાત્ ખારી ષોડશભિશ્ચ તૈઃ

વિંશત્યા ચ ભવેત્ કુમ્ભો વાહઃ સ્યાદ્દશભિશ્ચ તૈઃ ।
ખારીણાં ત્રિતયં ભાર ઉદિતઃ શાસ્ત્રતઃ ક્રમાત્

દ્વે સહસ્રે પલાનાં તુ ભારઃ સમ્યગુદીરિતઃ । ભારસ્ય
દશમાંશેન હારમિચ્છન્તિ કેચન

મુષ્ટિઃ પલપ્રમાણં સ્યાદ્દ્વે પલે પ્રસૃતિર્ભવેત્ ।
અષ્ટમુષ્ટિર્ભવેત્કુઞ્ચઃ કુઞ્ચેરષ્ટૌ તુ પુષ્કલમ્

પુષ્કલાનિ ચ ચત્વારિ આઢકં તદનુક્રમાત્ । અષ્ટૌ તુ
પુષ્કલાન્યેવં પૂર્ણપાત્રમથોચિરે

ચતુઃ સષ્ટ્યા પલૈઃ કુમ્ભં ચતુષ્પ્રસ્થમુદીરયેત્ । દ્વે પલે ચ
પ્રકુબ્જં સ્યાત્ પ્રસરં તદ્યુગં ભવેત્ । તદ્યુગં કુલવં
દ્વિષ્ટં પ્રસ્થં પાત્રમનુક્રમાત્

તથાઢકં શિવમથ દ્રોણં ખારીતિ કેચન । પઞ્ચગુઞ્જો
ભવેન્માષઃ તેઽક્ષઃ કર્ષસ્તુ ષોડશ

પ્. ૧૩૯) માષાસ્તુ દ્વાદશૈવાક્ષ ઇતિ વિષ્ણુરિહાબ્રવીત્ । વૈદિકે
પરિભાષૈષા નાગમેષૂપયુજ્યતે

તસ્માત્ પ્રસૃતિમુષ્ટ્યાદિ શુક્તિવચ્ચુલુકાદિવત્ । લૌકિકં
તદુપાદેયમિતિ ચાગમવેદિનઃ

હોમસ્ય કુણ્ડસાધ્યત્વાદિનાનીં તન્નિરૂપ્યતે ।
હોમાનુસારતસ્તચ્ચ કામનાવશતસ્તથા

નાનાવિધં પ્રસઙ્ગેન મણ્ડપસ્યાપિ લક્ષણમ્ । સંક્ષેપાદપિ
સંક્ષેપાદ્યથાશાસ્ત્રં પ્રકાશ્યતે

ઇન્દ્રેશસોમદિગ્ભાગે પૂજામણ્ડપતશ્ચરેત્ । મણ્ડપં
તત્ફલાકાંક્ષી શુભાર્થસિદ્ધયઃ ક્રમાત્

દીક્ષાપુરસ્ક્રિયાદીનાં સાક્ષાદ્યદુપકારકમ્ । અધુના તત્
સમાસેન કણ્ઠનાભિસમેષણમ્ (ખલમ્)

સયોનિમણ્ડપં ભૂરિભેદં કુણ્ડં પ્રકાશ્યતે । ન્યૂનાધિકે તુ
તસ્યોક્તા ભૂરિદોષા વિશારદૈઃ

યત્નમાસ્થાય કર્તવ્યં તદુક્તં વિશ્વકર્મણા । ખાતેઽધિકે
ભવેદ્રોગી હીને ધેનુધનક્ષયઃ

વક્રકુણ્ડે તુ સન્તાપો મરણં છિન્નમેખલે । મેખલારહિતે
શોકોઽત્યધિકે વિત્તસંક્ષયઃ

ભાર્યાવિનાશનં પ્રોક્તં કુણ્ડં યોનિવિનાકૃતમ્ ।
અપત્યધ્વંસનં પ્રોક્તં કુણ્ડં યત્કણ્ઠવર્જિતમ્

માનાધિક્યે ભવેન્મૃત્યુર્માનહીને દરિદ્રતા । ભૈરવેઽપિ ચ તે
પ્રોક્તાઃ કુણ્ડદોષાઃ પ્રયત્નતઃ

સૂત્રાધિકે ભવેદ્દ્વેષો માનહીને દરિદ્રતા । સક્રોધઃ
કણ્ઠહીને સ્યાદસિદ્ધિર્ન્યૂનમેખલે

ઉચ્ચાટસ્ત્રુટિતે છિદ્રસઙ્કુલે વાચ્યતા ભવેત્ । ભૂમિશુદ્ધિં
વિધાયાદૌ ખનનાદિ વિધાનતઃ

પ્. ૧૪૧) જ્ઞાત્વા ચ સમતાં ભૂમેર્મણ્ડપાદિ સમાચરેત્ ।
શુદ્ધોક્તઃ સામ્યકરણે પ્રકારઃ કલ્પ્યતે મયા

કોણેનૈકીકૃતે મૂલે પૃથક્ સૂક્ષ્મસમાગ્રયોઃ ।
દણ્ડયોરગ્રનૈકટ્યેઽર્ન્યસ્તિર્યક્ મધ્યચિહ્નિતઃ

કીલાદિના યોજનીયો દણ્ડઃ સમતયા દ્વયોઃ । મૂલદેશેન
સ્વસૂત્રમસ્પૃશદ્ભારવદ્ગુરુમ્

ભૂસ્થેઽગ્રયુગ્મે મધ્યાઙ્કાત્તિર્યગ્દણ્ડગતાદ્યતઃ ।
ખનેત્તત્પૂરયેદન્યન્નિમ્નયેદ્વાપિ યુક્તિતઃ

અઙ્કે યાવત્સૂત્રમેતિ ભૂરેવં સમતાં વ્રજેત્

અથવાન્યપ્રકારેણ જાનીયાત્ સમતાં ભુવઃ । ગૃહીતવાસ્તું
ખાત્વા તુ શલ્યોદ્ધારં તુ કારયેત્

સર્વતઃ સુસમં કૃત્વા સ્થલં દર્પણસન્નિભમ્ । છિદ્રમધ્યન્તુ
કલશં સારામ્બુપરિપૂરિતમ્

સુસમાધારકં કૃત્વા સ્થલમધ્યે સમં ન્યસેત્ । તતઃ પરિસ્રુતો
(તા)મ્ભોભિઃ સમાંસિક્તે (સમાસિક્તે) તુ ભૂતલે । ન્યૂનાધિકં તુ
સંસ્થાનં યથા જ્ઞેયં તદમ્ભસા

અથ પ્રાચ્યાદિબુદ્ધ્યર્થં વિધાનં સમ્યગુચ્યતે । સૂચ્યગ્રં
શરણં શઙ્કુમૃજું સંસ્થાપ્યમધ્યતઃ

તન્માનં મણ્ડલં કૃત્વા તચ્છાયા પ્રવિશેદ્યતઃ । નિર્યાતિ ચ
યતસ્તદ્વદ્દદ્યાચ્ચિહ્નં દ્વયોરપિ

સૂત્રં પ્રાક્સૂત્રમેવં સ્યાદતઃ પ્રાચ્યાદિનિર્ણયમ્ । વિધાય
મણ્ડપાદીનિ રચયેદપ્યતન્દ્રિતઃ

દીક્ષા પુરસ્ક્રિયાદૌ યો મણ્ડપઃ સતુ કથ્યતે ।
નક્ષત્રવારરાશીનામનુકૂલે શુભે દિને

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ મણ્ડપં રચયેચ્છુભમ્ । સંપૂજ્ય
ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્બ્રાહ્મણાન્ સ્વસ્તિ વાચયેત્

સોઙ્કારં બ્રાહ્મણે બ્રૂયાન્નિરોઙ્કારં મહીપતૌ । ઉપાંશુ ચ
તથા વૈશ્યે સ્વસ્તિ શૂદ્રે પ્રયોજયેત્

પ્. ૧૪૨) પઞ્ચભિઃ સપ્તભિર્વાપિ નવભિર્વા સિ(મિ) તાન્તરમ્ ।
ષોડશસ્તમ્ભસંયુક્તં ચત્વારસ્તેષુ મધ્યગાઃ

અષ્ટહસ્તસમુચ્છ્રાયાઃ સંસ્થાપ્યા દ્વાદશાભિતઃ ।
પઞ્ચહસ્તપ્રમાણાસ્તે વિચ્છિદ્રા ઋજવઃ શુભાઃ

તત્પઞ્ચમાંશં નિખનેન્મેદિન્યાં તન્ત્રવિત્તમઃ ।
નારિકેરદલૈર્વાંશૈશ્છાદયેત્તં સમન્તતઃ

દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં કરાભ્યાં સ્યાદ્દિક્ષુ દ્વારચતુષ્ટયમ્ ।
ચતુરષ્ટાઙ્ગુલાધિક્યાત્ પ્રોક્તં મધ્યમપૂજ્યયોઃ

દ્વારેષુ તોરણાનિ સ્યુઃ ક્રમેણ ક્ષીરભૂરુહામ્ । સ્તમ્ભો વ્રાજઃ
સ્મૃતસ્તેષાં પઞ્ચષટ્સપ્તભિઃ કરૈઃ

હીનાદિપ્રક્રમાદેવં પરિણાહો દશાઙ્ગુલૈઃ ।
તિર્યક્કાષ્ઠનિવેશાર્થં મૂર્ધ્નિચૂડાં નિવેશયેત્

તિર્યક્કનકમાનં સ્યાત્ સ્તમ્ભાનામર્ધમાનતઃ । વૈષ્ણવે
મણ્ડપે દ્વારે કીલાનેવં પ્રકલ્પયેત્

સ્તમ્ભેષુ પ્રોક્તમાનેન શઙ્ખચક્રગદામ્બુજાન્ ।
પ્રાગાદિક્રમયોગેન ન્યસેત્તેષાં સુદારુજાન્

શૂલાનિ કલ્પયેચ્છૈવે તોરણે હસ્તમાનતઃ । શૂલે નવાઙ્ગુલં
દૈર્ઘ્યં તુરીયાંશેન વિસ્તૃતિઃ

ઋજુ વૈ મધ્યશૃઙ્ગં સ્યાત્ કિઞ્ચિદ્વક્રં ચ પાર્શ્વયોઃ । હીને
ચૈવં સમાખ્યાતં દ્વ્યઙ્ગુલં રોપયેત્તથા

અન્યત્ર દ્વ્યઙ્ગુલાદ્વૃદ્ધિરૈશસ્યાઙ્ગુલિવૃદ્ધિતઃ । દિક્પતાકા
નિબધ્નીયાલ્લોકપાલસમપ્રભાઃ

મધ્યે ધ્વજઃ કિઙ્કિણિકાયુતો દ્વારેષુ યુગ્મશઃ ।
સુગન્ધરત્નમાલ્યાદિયુક્તાઃ કુમ્ભાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

પતાકાનાં તુ વિસ્તારો વિતસ્તિર્દીર્ઘતા કરૈઃ । પઞ્ચભિસ્તુ
ધ્વજસ્યેતો દ્વિગુણં માનમુચ્યતે

વિચિત્રો વર્ણતઃ કાર્યઃ સર્વદૃષ્ટિમનોહરઃ । વિતાન
દર્ભમાલ્યાદ્યૈરલઙ્કુર્વીતમણ્ડપમ્

પ્. ૧૪૩) તત્ત્રિભાગમિતે ક્ષેત્રેઽરત્નિમાત્રસમુચ્છ્રિતામ્ ।
ચતુરસ્રાં તતો વેદીં મણ્ડલાય પ્રકલ્પયેત્

યથોક્તમણ્ડપે વિદ્વાન્ વેદિકાયા બહિસ્ત્રિધા । ક્ષેત્રં વિભજ્ય
મધ્યાંશે પૂર્વાદિ પરિકલ્પયેત્

અષ્ટાસ્વાશાસુ કુણ્ડાનિ રમ્યાકારાણ્યનુક્રમાત્ । ચતુરસ્રં
યોનિમર્ધચન્દ્રં ત્ર્યસ્રં સુવર્તુલમ્

ષડસ્રં પઙ્ગજાકારમષ્ટાસ્રં તાનિ નામતઃ ।
આચાર્યકુણ્ડં મધ્યે સ્યાદ ગૌરીપતિમહેન્દ્રયોઃ

ઐન્દ્ર્યાં સ્તમ્ભે ચતુષ્કોણં અગ્નૌ ભોગે (ભાગે) ભગાકૃતિ ।
ચન્દ્રાર્ધં મારણે યામ્યે ત્ર્યસ્રં દ્વેષેતુ નૈર્-ઋતે

વારુણ્યાં શાન્તિકે વૃત્તં ષદ (સ્રમુ) ચ્ચાટનેઽનિલે ।
ઉદીદીચ્યાં પૌષ્ટિકે પદ્મં રૌદ્ર્યામષ્ટાશ્રિ મુક્તિદમ્

પઞ્ચાશ્રિકુણ્ડં વાયવ્યે ભૂતાદિગ્રહનિગ્રહમ્ ।
અભિચારોપશાન્ત્યર્થં ઈશે સપ્તાશ્રિ વિન્યસેત્

ભુજૌ (ભુક્તૌ) મુક્તૌ તથા પુષ્ટૌ જીર્ણોદ્ધારે તથૈવ તત્ ।
સદા હોમે તથાશાન્તાવેકં વરુણદિગ્ગતમ્

સર્વસિદ્ધિકરં કુણ્ડં ચતુરસ્રં સુશોભનમ્ । અર્દ્ધેન્દ્વાભં
રિપુહરં ત્ર્યસ્ત્રં મારણકાર્મણિ

ષડસ્રં રોગશમનમષ્ટાસ્રમિતિ કેચન । ચતુરસ્રં તુ
વિપ્રાણા રાજ્ઞાં વર્તુલમિષ્યતે

વૈશ્યાનામર્ધચન્દ્રાભં શૂદ્રાણાં ત્ર્યસ્રમીરિતમ્ ।
ચતુરસ્રં ચ સર્વેષાં કેચિદિચ્છન્તિ તાન્ત્રિકાઃ

પૂર્વાપરાયતં સૂત્રં વિન્યસેદ્ધસ્તમાનતઃ । તસ્યાર્ધાર્ધં
પરિત્યજ્ય મત્સ્યૌ દ્વૌ પરિતો લિખેત્

પૂર્વાપરાગ્રમાલમ્બ્ય અર્ધચન્દ્રદ્વયેન તુ । તયોર્મધ્યગતં
સૂત્રં વિન્યસેદ્દક્ષિણોત્તરમ્

ઉદક્સૂત્રં ત્વિદં વિદ્યાચ્ચતુરસરં તતશ્ચરેત્ । ચતુઃ
સૂત્રાગ્રમાલમ્બ્ય મધ્યતો દિક્ચતુષ્ટયે

પ્. ૧૪૪) વર્ત્તુંલાર્ધાનિ નિર્માય મત્સ્યાન્કોણગતાંલ્લિખેત્ । મત્સ્યે
વક્રગતાગ્રાણિ તત્રસૂત્રાણિ પાતયેત્

ચતુરસ્રં ભવેદેવમશુદ્ધં ત્વન્યથા ભવેત્ । હોમાનુસારતો
યાવત્ પ્રમાણં કુણ્ડમિષ્યતે

મૂલભૂતં તદન્યેષાં ચતુરસ્રં પ્રકલ્પયેત્ । તતો
યોન્યાદિકુણ્ડાનિ તાવત્ક્ષેત્રમિતાનિ ચ

કારયેદતિયત્નેન ન્યૂનાધિક્યેઽતિદોષટઃ । બ્રહ્મસૂત્રસ્ય
વેદોનશતં ભાગાન્ નિધાય ચ

એકોનવિંશતિં ભાગાનગ્રતો વર્ધયેદ્વહિઃ । ચિહ્નં કૃત્વા તથા
સૂત્રં પ્રતીચ્યાં દક્ષિણોત્તરમ્

પાર્શ્વયોર્વર્ધયેદ્વિદ્વાનર્ધાધિકનવાંશકૈઃ । ચિહ્નં કૃત્વા
તયોઃ પાર્શ્વે સાવધાનતયા સુધીઃ

પ્રાચીચિહ્નં સમારભ્ય શ્રોણ્યોશ્ચિહ્નદ્વયાવધિ । દત્તે
સૂત્રદ્વયે પશ્ચાત્ત્રિકોણં જાયતે તતઃ

પ્રાક્સૂત્રસ્ય પરાગત્ર શ્રોણીસૂત્રાગ્રકાઙ્કયોઃ । યન્માનં
વિદ્યતે તસ્ય ત્વર્ધમાનેન સાધકઃ

શ્રોણ્યોરગ્રં સમારભ્ય મધ્યસૂત્રસ્ય પશ્ચિમમ્ । અગ્રં
યાવત્પરિભ્રામ્યેદર્ધચન્દ્રદ્વયં ભવેત્ । યોનિકુણ્ડં
ભવેદેતદન્યૂનાનધિકં શુભમ્

ચતુરસ્રીકૃતં ક્ષેત્રં ચતુર્વિંશતિભાગતઃ । પ્રવિભજ્ય
તતશ્ચાધઃ સાર્ધભાગદ્વયં ત્યજેત્

અઙ્કં કૃત્વા તતશ્ચોર્ધ્વં સાર્ધભાગદ્વયં પુનઃ । ભાગસ્ય
ષોડશાંશોનં મુક્ત્વા તત્રાપિ ચિહ્નયેત્

પૂર્વચિહ્નમવષ્ટભ્ય જ્યાસૂત્રં દક્ષિણોત્તરમ્ । પાતયિત્વા
તતશ્ચાધશ્ચિહ્નમાનેન પૂર્વતઃ

કર્કટેનાથ સૂત્રેણ ભ્રામયેદર્ધચન્દ્રકમ્ । અર્ધચન્દ્રનિભં
કુણ્ડં શોભનીયમિદં ભવેત્

ચતુરસ્રમિતં ક્ષેત્રં ચતુર્વિંશતિધા ભજેત્ ।
પઞ્ચભિર્વર્ધયેદગ્રે શ્રોણ્યાઃ સૂત્રં પૃથક્ પૃથક્

પ્. ૧૪૫) પ્રાચ્યાં સૂત્રં દશાંશેન ન્યૂનાષ્ટમનવેન ચ ।
સંવર્ધ્ય ત્રિષુ સ્થાનેષુ ચિહ્નંકૃત્વા ત્રિસૂત્રકમ્ ।
પાતયેત્તેષુ ચિહ્નેષુ ત્રિકોણં કુણ્ડમુત્તમમ્

ષોડશાંશૈર્વિભજ્યાસ્ય મધ્યસૂત્રં બહિર્ન્યસેત્ । એકં
ભાગં કર્કટેન માનેનાનેન મધ્યતઃ । ભ્રામયેદ્વૃત્તમેતત્સ્યાત્
સર્વદૃષ્ટિમનોહરમ્

મધ્યસૂત્રં જિનાંશેન વિભજ્ય પુરતોન્યસેત્ । સાર્ધાન્
પઞ્ચનવાન્ મધ્યાત્ તેન માનેન વર્તુલમ્

ભ્રામયેત્તદ્વિભજ્યાથ ષોઢા ચિહ્નેષુ ષટ્સ્વપિ । સૂત્રષટ્કં
તતો દદ્યાત્ ષડસ્રં કુણ્ડમુત્તમમ્

ચતુરસ્રીકૃતં ક્ષેત્રં વિભજેદષ્ટધા સુધીઃ । અષ્ટમાંશ
પ્રમાણેન કર્કટેન તુ મધ્યતઃ

ભ્રામયેદ્વર્તુલં સેયં કર્ણિકા કેસરાઃ પુનઃ ।
અષ્ટમાંશદ્વયેનૈવ મધ્યતો ભ્રમણે કૃતે

તૃતીયેનાષ્ટમાંશેન પત્રાણાં મધ્યભૂર્મતા ।
ચતુર્થેનોર્ધ્વભૂઃ ક્ષેત્રન્યાસતુલ્યેન ચ ક્રમાત્

ચતુર્વિંશતિધા ભું (ભં) ક્ત્વા ક્ષેત્રસ્ય મધ્યમં ગુણમ્ ।
તસ્યૈકં ભાગમાદાય ભું (ભં) ક્ત્વા ષોડશધા પુનઃ

પઞ્ચભિઃ ષોડશૈર્ભાગૈર્ન્યૂનં પઞ્ચમમષ્ટમમ્ ।
ભાગમાદાય તદ્બાહ્યે પઞ્ચમં મણ્ડલં સુધીઃ

મધ્યતો ભ્રામયેત્સાવૈ પત્રાણામગ્ર ભૂર્મતા । પ્રાગુક્ત
વિધિના મન્ત્રી તતઃ પદ્મં સમાલિખેત્

ખનનં સર્વકુણ્ડાનામગ્રે યદ્યપિ દર્શિતમ્ । તથાપ્યસ્ય
વિશેષાર્થં ખનનં પ્રોચ્યતેઽધુના

કર્ણિકાવ્યાસમાનેન પરિત્યજ્ય તદુચ્ચતામ્ । નિખનેદવશિષ્ટં
તત્ કેસરાણાં ચ મણ્ડલમ્

ખનેદન્તસ્તદાકારં કુર્વન્ પત્રભુવં ખનેત્ । પત્રાકારા યથા
સમ્યગ્જાયન્તે નિપુણસ્તથા

પ્. ૧૪૬) પદ્મકુણ્ડમિદં પ્રોક્તં કૈશ્ચિત્તુ બહિરિષ્યતે । પદ્મસ્ય
લિખનં તન્ન યુક્તં કુણ્ડસ્ય તાદૃશમ્ । અનુસન્ધીયતે રૂપં
યત ઇત્યવગમ્યતે

ચતુરસ્રીકૃતં ક્ષેત્રં ચતુર્વિંશતિધા ભજેત્ । દ્વાત્રિંશતા
વિભક્તસ્ય ભાગૈકસ્ય ત્રયોદશ

ભાગૈશ્ચ સહિતાનન્યાં (ર્ન્યાંશ્ચ) ચતુરસ્તેષુ વર્ધયેત્ ।
તાવન્માનમિતં મધ્યસૂત્રં કૃત્વાન્યદા લિખેત્

ચતુરસ્રાન્તરં બાહ્યે દિક્સૂત્રદ્વયસંયુતમ્ । દિક્કોણયોરન્તરાલે
અષ્ટૌ ચિહ્નાનિ કારયેત્

એકૈકમન્તરા ચિહ્નં ત્યક્ત્વા * *ષ્ટસુ પાતયેત્ ।
સરલાન્યષ્ટસૂત્રાણિ સમ્પાતાનીતરેતરમ્

ચતુરસ્રોભયસ્યાપિ રેખાઃ સર્વાઃ પ્રમાર્જયેત્ । અષ્ટસૂત્ર્ય
(ત્ર્યા)શ્ચ સૂત્રાણિ કોણાષ્ટાદધિકાનિ ચ

માર્જયેદષ્ટકોણાખ્યં કુણ્ડમેતદુદીરિતમ્

પૂર્વોક્તબ્રહ્મસૂત્રસ્ય અર્ધં દ્વાદશધા ભજેત્ । નવાંશાનાં
ચ યો વિંશોપ્યંશસ્તેન સમન્વિતાન્

ત્રીંસ્તુ ભાગાન્સમાદાય બ્રહ્મસૂત્રન્તુ વર્ધયેત્ ।
તાવદ્વ્યાસાર્ધમાનેન મણ્ડલં રચયેત્સુધીઃ

તદ્વ્યાસં પઞ્ચધા કૃત્વા હિત્વા ભાગદ્વયં તતઃ ।
જ્યાસૂત્રં શેષમાનં તુ કૃત્વા પઞ્ચ પ્રપાતયેત્

પરસ્પરાગ્રસમ્પાતા જ્યાસૂત્રાણિ ચ મણ્ડલે । યથા પઞ્ચ
ધનૂંષિ સ્યુર્જ્યાષષ્ઠાંશશરાણિ ચ

જ્યાપઞ્ચકાવશેષાત્તુ પઞ્ચાસ્રં કુણ્ડમુત્તમમ્

પૂર્વોક્ત બ્રહ્મસૂત્રસ્ય અર્ધં ષટ્ત્રિંશતા ભજેત્ । અન્યાન્
સપ્તન (લ) વાંસ્તસ્મિન્સૂત્રે સંવર્ધ્ય તાવતા

વ્યાસાર્ધેન તતઃ કુર્યાન્મણ્ડલં તસ્ય વિસ્તરમ્ । વિભજ્ય
ભાગૈર્વિંશત્યા વિંશાંશો વિશિખોયથા

પ્. ૧૪૭) ભવેત્સર્વધનુઃષ્વેવં જ્યાસૂત્રમથ પાતયેત્ ।
નવભિર્નવભિસ્ત્વંશૈર્મિલિતાગ્રં સમન્તતઃ

સપ્તધનૂંષિ જાયન્તે તતઃ સમ્માર્જ્ય તાનિ વૈ ।
જ્યાસપ્તકાવશેષાત્તુ સપ્તાસ્રં કુણ્ડમુત્તમમ્

શારદાદિ નિબન્ધેષુ કથિતે કુણ્ડલક્ષણે ।
ન્યુનાધિકત્વદોષોઽસ્તીત્યઙ્કવિત્ પરિભાવયેત્

યથાકામં તુ કુણ્ડાનિ વિધાય ખનનં ચરેત્ । યાવાન્
કુણ્ડસ્ય વિસ્તારઃ ખનનં તાવદીરિતમ્

દિવ્યસારસ્વતે ગ્રન્થેઽપ્યેતદેવ પ્રકીર્તિતમ્ । ચતુરસ્રં
ચતુષ્કોષ્ઠં સૂત્રં કૃત્વાયથા પુરા । હસ્તમાનેન તન્મધ્યે
તાવન્નિમ્નાયતં ખનેત્

શ્રીસારસંગ્રહેઽપ્યેષ એવાર્થઃ સ્ફુટમીરિતઃ । અયમેવ હિ
સિદ્ધાન્ત ઉપપત્ત્યાપિ સિધ્યતિ

આદ્યમેખલયા સાર્ધં તાવદિત્યપિ કેચન

હોમાવદ્ધોત્તરે પ્રોક્તં પ્રતિષ્ઠાસારસંગ્રહે । હસ્તમાત્રં
ખનેત્તિર્યક્ ઊર્દ્ધ્વમેખલયા સહ

કુણ્ડં જિનાઙ્ગુલૈસ્તદ્વદૂર્દ્ધ્વ મેખલયા સહ ।
મન્ત્રમુક્તાવલીગ્રન્થેઽપ્યેવમેવ પ્રકીર્ત્તિતમ્

એવં યત્કેનચિત્પ્રોક્તં નિર્મૂલકમિદં મતમ્ ।
મન્ત્રમુક્તાવલીકર્તુસ્તદબોધવિજૃમ્ભિતમ્

યોન્યાદિકુણ્ડખનનં ચતુરસ્રાયતં મતમ્ ।
ક્ષેત્રવ્યાસચતુર્વિંશેનાઙ્કેન પરિતસ્તલમ્ । ત્યક્ત્વા કુણ્ડેષુ
સર્વેષુ મેખલાં રચયેત્સુધીઃ

પરિત્યક્તં તુ યત્સ્થાનં તત્સ્થાનં કણ્ઠ ઉચ્યતે ।
વિસ્તારદ્વાદશાંશેન કેચિદિચ્છન્તિ તાન્ત્રિકાઃ

મેખલાનાં ભવેદન્તઃ પરિતો નેમિરઙ્ગુલાત્ (?) । એકહસ્તસ્ય
કુણ્ડસ્ય વર્ધયેત્તત્ક્રમાત્સુધીઃ

પ્. ૧૪૯) દશહસ્તાન્તમન્યેષામર્ધાઙ્ગુલવશાત્ પૃથક્ ।
કામિકૈકાંશતઃ પ્રોક્તઃ કણ્ઠઃ કામ્યપરસ્તુ સઃ

ઇત્યાહ કશ્ચિદુભયોર્વિકલ્પઃ પરમાર્થતઃ । મેખલૈકા ચ દ્વે
ત્રિસ્રો ભૂતસંખ્યા યથેચ્છયા

કુર્યાદ્યોન્યાદિકુણ્ડેષુ તત્તત્કુણ્ડાનુરૂપતઃ । જિનાંશેન
વિભક્તે તાઃ વ્યાસે તિસ્રસ્તુ મેખલાઃ

ચતુસ્ત્રીક્ષણભાગૈઃ સ્યુર્નવર્તુદહનોન્નતાઃ ।
કેચિદ્વિસ્તારતૌલ્યેન હ્યુન્નતત્વં વદન્તિ વૈ

કુણ્ડાનાં યાદૃશં રૂપં મેખલાનાં તુ તાદૃશમ્ ।
કુર્યાત્સર્વત્ર કુણ્ડેષુ તિસ્રઃ સર્વત્ર શોભનાઃ

ષડર્વ્ધ્યશોચ્ચવિસ્તારા વિજ્ઞેયાત્વેકમેખલા ।
દ્વયોર્મેખલયોર્માનમાદ્યોર્મેખલયોર્યથા

મેખલાઃ પઞ્ચધા કાર્યાઃ ષટ્પઞ્ચાધિ ત્રિપક્ષકૈઃ ।
ભાગૈર્વિસ્તારિતાજ્ઞેયા ઉન્નતાદ્યા નવાઙ્ગુલૈઃ

નવાંશાનાં પઞ્મોંશ સ્તન્ન્યૂનૈશ્ચતુરંશકૈઃ । દ્વિતીયા
ચોન્નતા દ્વાભ્યામૂનૈસ્તૈશ્ચ પરા મતા

ત્રિભિરૂનૈશ્ચતુર્થીસ્યાદવશિષ્ટૈસ્તુ પઞ્ચમી । શારદાતિલકે
તાસાં માનં યત્તદિહોચ્યતે

ઉત્સેધાયામતો મુષ્ટૌ ત્વેકાર્ધાઙ્ગુલસમ્મિતાઃ । અરત્નિમાને
કુણ્ડે તાસ્તિથ્યેકાઙ્ગુલ સમ્મિતાઃ

એકહસ્તમિતે કુણ્ડે વેદાગ્નિનયનાઙ્ગુલાઃ । કુણ્ડે દ્વિહસ્તે તા
જ્ઞેયા રસવેદગુણાઙ્ગુલાઃ

ચતુર્હસ્તે તુ કુણ્ડે તા વસુતર્કયુગાઙ્ગુલાઃ । કુણ્ડે રસકરે
તાસ્તુ દશાષ્ટાર્થાઙ્ગુલાન્વિતાઃ

વસુહસ્તમિતે કુણ્ડે મનુપંક્ત્યષ્ટકાઙ્ગુલાઃ । દશહસ્તમિતે
કુણ્ડે મનુભાનદશાઙ્ગુલાઃ

વિસ્તારોપ્સેધતોજ્ઞેયા મેખલાસ્તન્ત્રવેદિભિઃ । દિવ્ય સારસ્વતે
ગ્રન્થે માનમુક્તમિતોઽન્યથા

પ્. ૧૫૦) સાત્ત્વિકી મેખલા પૂર્વા સોન્નતા દ્વાદશાઙ્ગુલૈઃ ।
દ્વિતીયા રાજસી જ્ઞેયા મેખલાષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રિતા

તૃતીયા તામસી પ્રોક્તા મેખલા ચતુરઙ્ગુલા ।
પૃથગ્વિસ્તારમેતાસુ ચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

પ્રાગગ્નિયામ્ય કુણ્ડાનાં પ્રોક્તા યોનિરુદઙ્મુખા । દક્ષસ્થા
પૂર્વયામ્યે તુ જલસ્થા પશ્ચિમોત્તરે

નવમસ્યાપિ કુણ્ડસ્ય યોનિર્દક્ષિણ દિક્સ્થિતા । શેષાણાં
પ્રાઙ્મુખા પ્રોક્તેત્યાદાવેવં પ્રતીયતે

યિનિકુણ્ડે યોનિમબ્જકુણ્ડે નાભિં ચ વર્જયેત્ । પ્રાગગ્નીત્યાદિ
યત્પ્રોક્તં સાવકાશં તદન્યતઃ

તથાહિ ચતુરસ્રસ્ય સર્વાસ્વાશાસુ બોધનાત્ । સર્વાર્થ સાધકં
યસ્માચ્ચતુરસ્રમુદાહૃતમ્

મેખલા મધ્યતો યોનિઃ કુણ્ડસ્યાર્ધાંશમાનતઃ । આયતા
વિસ્તૃતા ત્ર્યંશૈશ્ચતુર્વિંશાંશમાનતઃ

ઉન્નતા તાવદંશેન કૃતાગ્રા કુણ્ડ મધ્યતઃ । પ્રવિષ્ટેવેતિ
વક્રાગ્રા જિનાંશકૃતમેખલા

મેખલાર્થં પૃથગ્ભૂમિર્નગ્રાહ્યા કિન્તુ મધ્યતઃ ।
યોનિક્ષેત્રસ્ય સંગ્રાહ્યા મૂલે કુમ્ભદ્વયોપમા

અગ્રે સંકોચમાપન્ના યદ્વાશ્વત્થદલાકૃતિઃ ।
મુષ્ટ્યરત્ન્યેકહસ્તાનાં કુણ્ડાનામથવા ભવેત્

ષટ્ચતુર્દ્વ્યઙ્ગુલાયામ વિસ્તારોન્નતિશાલિની । એકાઙ્ગુલં તુ
યોન્યગ્રં કુર્યાદીષદધોમુખમ્

એકૈકાઙ્ગુલતો યોનિં કુણ્ડેષ્વન્યેષુ વર્ધયેત્ ।
યવદ્વયક્રમેણૈવ તદગ્રમપિ વર્ધયેત્

યોનેરન્તર્વિલં સ્રુગ્વદ્ઘૃતસ્ય ક્ષરણક્ષમમ્ । સ્થલાદારભ્ય
નાલં સ્યાદ્યોનિમૂલસ્ય ધારણમ્

નાલમેખલયોર્મધ્યે પરિધેઃ સ્થાપનાય ચ । રન્ધ્રં
કુર્યાત્તથા વિદ્વાન્ દ્વિતીયમેખલોપરિ

પ્.૧૫૧) કુણ્ડાનાં કલ્પયેદન્તર્નાભિમમ્બુજ સન્નિભામ્ ।
તત્તત્કુણ્ડાનુરૂપાં વા માનમસ્ય (સ્યા) નિગદ્યતે

કુણ્ડાર્ક્કાંશસમુચ્છ્રાયા કુણ્ડાષ્ટાંશૈશ્ચ વિસ્તૃતા ।
તાવદ્ભિરાયતાપ્યંશૈર્નાભિરુક્તા મનીષિભિઃ

મુષ્ટ્યરત્ન્યેકહસ્તાનામથવોત્સેધતાવતઃ । નેત્રવેદાઙ્ગુલોપેતા
કુણ્ડેષ્વન્યેષુ વર્ધયેત્

યવદ્વયક્રમેણૈવ નાભિં પૃથગુદારધીઃ । નાભિક્ષેત્રં
ત્રિધા કૃત્વા મધ્યે કૃત્વા તુ કર્ણિકામ્

બહિરંશદ્વયેનાષ્ટૌ દલાનિપરિકલ્પયેત્ । પત્રાગ્રાણિ તતઃ
કુર્યાત્ સમ્પૂર્ણં કુણ્ડલક્ષણમ્

અત્રાહુત્યનુસારેણ કુણ્ડલક્ષણમીરિતમ્ । મુષ્ટિમાનમિતં
કુણ્ડં શતાર્ધે સંપ્રચક્ષતે

શતહોમેઽરત્નિમાત્રં હસ્તમાત્રં સહસ્રકે । દ્વિહસ્તમયુતે લક્ષે
ચતુર્હસ્તમુદીરિતમ્

ષઢસ્તં દશલક્ષે ચ કોટ્યામષ્ટકરં સ્મૃતમ્ ।
એકહસ્તમિતં કુણ્ડમેકલક્ષે વિધીયતે

લક્ષાણાં દશકં યાવત્તાવદ્ધસ્તેન વર્ધયેત્ ।
દશલાક્ષાચ્ચ આકોટેર્દશહસ્તં વિધીયતે

કોટિ સંખ્યામિતાદ્ધોમાન્નાસ્તિ હોમોઽધિકોઽપરઃ ।
દશહસ્તમિતાત્કુણ્ડાન્ન કુણ્ડં ત્વધિકં ભવેત્

પુરષ્ક્રિયાદૌ સર્વત્ર ચતુરસ્રં પ્રયોજકમ્ । યતસ્તદુક્તં
સર્વેષાં સર્વસિદ્ધિકરં બુધૈઃ

અપિ યોન્યાદિકુણ્ડાનાં પ્રસઙ્ગાદેવ કીર્ત્તનમ્ । દ્વિહસ્તાદિષુ
કુણ્ડેષુ કેચિદાહુરિહોલ્વણાઃ

દ્વિહસ્તાદિમિતં બ્રહ્મસૂત્રં કૃત્વા દ્વિકોણકે । વિધાય તત્ર
યોન્યાદિ કુણ્ડાન્યન્યાનિ કારયેત્

કતિહસ્તા ત્વિયં શાલેત્યેવં પ્રશ્ને કૃતે પરઃ । આહેયં
દશહસ્તેતિ લૌકિકં હિ નિદર્શનમ્

પ્. ૧૫૨) તદસદ્દ્વિકરં કુણ્ડમિત્યાદૌ તદદર્શનાત્ ।
આકાંક્ષાવિરહાદેવ ત્વધ્યાહારો ન યુજ્યતે

દશહસ્તેતિ યચ્ચોક્તં પ્રસ્તાવાત્તત્તથોચ્યતે । દ્વિહસ્તમયુતે
કુણ્ડમિત્યાદૌ નૈવ દૃશ્યતે

પ્રસ્તાવ આયતેર્વાપિ વિસ્તારસ્યાથવા તતઃ । દ્વિહસ્તં
કુણ્ડમિત્યાદિરુપદેશોઽયમુચ્યતે

કિન્તુક્ષેત્રફલસ્યૈવ દ્વૈગુણ્યાદ્યવધાર્યતે । ઇત્યસ્મત્સમ્મતઃ
પક્ષસ્તત્પ્રકારોઽથ કથયતે

હસ્તક્ષેત્રે ચતુર્વિંશત્યઙ્ગુલં મધ્યસૂત્રકમ્ । અઙ્ગુલાનિ
ત્રયસ્ત્રિંશદ્યવ સપ્તક સંયુતાઃ

ચતસ્રસ્તુ તથા યૂકાઃ સાર્ધં લિખ્યાચતુષ્ટયમ્ । દ્વિહસ્તે
મધ્યસૂત્રે તુ માનમેવં ત્રિહસ્તકે ।
તન્માનમઙ્ગુલાનેકચત્વારિંશચ્ચતુર્યવાઃ

યૂકાચતુષ્ટયં કિઞ્ચિદૂનં લિખ્યાચતુષ્ટયમ્ । ચતુષ્કરે
ચાષ્ટ ચત્વારિંશતઙ્ગુલકં ચ તત્

અઙ્ગુલાનિ ત્રિપઞ્ચાશદ્વિલિખ્યોનાશ્ચ ષડ્યવાઃ । પઞ્ચહસ્તે તુ
તન્માનં ષટ્કરે ક્ષેત્ર ઉચ્યતે ।
તન્મૂલમષ્ટપઞ્ચાશદઙ્ગુલાનિ ચ ષડ્યવાઃ

કિઞ્ચિદ્ભાગાધિકં યૂકાદ્વયં સપ્તકરસ્ય તુ । મૂલં
ચતુર્યવૈઃ સાકં ત્રિષષ્ટિશ્ચાઙ્ગુલાન્યપિ

અઙ્ગુલાનિ તથા સપ્તષષ્ટિઃ સપ્તયવાઃ પુનઃ । કિઞ્ચિદૂના
મધ્યસૂત્રમષ્ટહસ્તસ્ય તૂચ્યતે

દ્વાસપ્તતિરઙ્ગુલાનિ મૂલં નવકરે મતમ્ । દસહસ્તમિતે કુણ્ડે
તન્મૂલં મધ્યસૂત્રકમ્ । વર્ધયેત્પઞ્ચસપ્તત્યાઙ્ગુલૈઃ
સપ્તયવૈસ્તથા

અલ્પાધિકાભ્યાં લિખ્યા (?) ભ્યાં સાકમેવં પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
અતિયત્નેન કુણ્ડાનિ દ્વિકરાદીનિ કલ્પયેત્

પ્. ૧૫૩) નિર્માણં દુર્ઘટં યસ્માદ્દ્વિહસ્તાદિસ્વરૂપિણામ્ ।
કુણ્ડસ્ય રૂપં જાનીયાત્ પરમં પ્રકૃતેર્વપુઃ

પ્રાચ્યાં શિરઃ સમાખ્યાતં બાહૂદક્ષિણસૌમ્યયોઃ । ઉદરં
કુણ્ડમિત્યુક્તં યોનિઃ પાદૌ તુ પશ્ચિમે

અષ્ટાદશ સ્યુઃ સંસ્કારાઃ કુણ્ડાનાં તત્ર દેશિતાઃ ।
વીક્ષણં મૂલમન્ત્રેણ શરેણ પ્રોક્ષણં મતમ્

તેનૈવ તાડનં દર્ભૈર્વર્મણાભ્યુક્ષણં મતત્ । અસ્ત્રેણ
ખનનોદ્ધારૌ હૃન્મન્ત્રેણ પ્રપૂરણમ્

સમીકરણમન્ત્રેણ વર્મણાભ્યુક્ષણં મતમ્ । કુટ્ટનં
હેતિમન્ત્રેણ વર્મમન્ત્રેણ માર્જનમ્

વિલેપનં કલારૂપકલ્પનં તદનન્તરમ્ । ત્રિસૂત્રીકરણં
પશ્ચાદ્ હૃદયેનાર્ચનં મતમ્

અસ્ત્રેણ વક્ત્રીકરણં હૃન્મન્ત્રેણ કુશૈઃ શુભૈઃ ।
ચતુષ્પથં તનુત્રેણ તત્ત્વયા દક્ષપાટનમ્

યાગે કુણ્ડાનિ સંસ્કુર્યાત્ સંસ્કારૈરેતિ (ભિ) રીરિતૈઃ । અથવા
તાનિ સંસ્કુર્યાચ્ચતુર્ભિર્વીક્ષણાદિભિઃ

નિબન્ધાન્ વિવિધાન્ દૃષ્ટ્વા સારમુદ્ધૃત્ય સર્વતઃ ।
કુણ્ડાદિવિધિરત્રોક્તો દધ્નો ઘૃતમિવાદરાત્

અથ હસ્તવિતસ્ત્યાદિ જ્ઞાનાય પ્રતિપાદ્યતે । અઙ્ગુલાદિ વિભાગાય
પ્રકારઃ શાસ્ત્રબોધિતઃ

તત્રાસ્તિ વિમતિર્બહ્વી વાદિનાં શારદાદિષુ ।
કર્તુર્દક્ષિણહસ્તસ્ય મધ્યમાઙ્ગુલિ પર્વણઃ

ત્રસરેણુરનુરેણુર્વાણાગ્રં લિખ્યયા સહ । યૂકાયવોઙ્ગુલમિતિ
ક્રમાદષ્ટગુણાત્મકમ્

જાલાન્તરગતે ભાનૌ યત્સૂક્ષ્મં દૃશ્યતે રજઃ । પ્રથમં તત્
પ્રમાણાનાં ત્રસરેણું પ્રચક્ષતે

ત્રસરેણુસ્તુ વિજ્ઞેયો યોઽષ્ટૌ સ્યુઃ પરમાણવઃ ।
કૃતમુષ્ટિકઃ પ્રકોષ્ઠો મુષ્ટી રત્નિરિહોચ્યતે

કર-એવ કલાંશેન હીનો રત્નિરુદાહૃતઃ । તદુક્તં
નામલિઙ્ગાનામનુશાસનસંગ્રહે

પ્રકોષ્ઠો વિસ્તૃતકરો હસ્તોમુષ્ટ્યા ચ બદ્ધયા । સરત્નિઃ
સ્યાદરત્નિઃ સ નિઃ કનિષ્ઠેન મુષ્ટિના

વસ્તુતઃ પરીષિષ્ટાદેઃ સ્મૃતિત્વાત્ સ્માર્તકર્મણિ ।
તદુક્તમઙ્ગલં વિદ્યાદાગમોક્તેષુકર્મસુ । શારદાદ્યુક્તવિધિના
વિદ્યાદ્ધસ્તાદિ લક્ષણમ્

પઞ્ચરાત્રે તથાચોક્તં હસ્તાદીનાં તુ લક્ષણમ્ ।
આચાર્યદક્ષિણકરે મધ્યમાઙ્ગલિમધ્યમે । પર્વણોરન્તરં
દૈર્ઘ્યં માત્રાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્

પરમાણુક્રમાત્ પ્રોક્તો યવોઽષ્ટગુણિતોઙ્ગુલઃ । મધ્યસ્ય
દૈર્ઘ્યમાનેન માત્રાઙ્ગુલમુદાહૃતમ્

છન્દોગપરિશિષ્ટે યદઙ્ગુલસ્ય તુ લક્ષણમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલમાનં તુ યત્રયત્રોપદિશ્યતે । તત્ર તત્ર
બૃહત્પર્વગ્રન્થિભિર્મિનુયાત્ સદા

તથા કાત્યાયનેનાપિ ઉક્તમઙ્ગુલ લક્ષણમ્ । અઙ્ગુલસ્ય પ્રમાણં
તુ ષડ્યવાઃ પાર્શ્વસમ્મિતાઃ

ઇદમપ્યભિયુક્તાનાં વચઃ સકલ સમ્મતમ્ ।
મધ્યાઙ્ગલીકૂર્પરયોર્મધ્યે પ્રામાણિકઃ કરઃ

રત્નિરઙ્ગુષ્ઠપર્વાણિ સંખ્યાયા ચૈક વિંશતિઃ ।
દશત્વઙ્ગુષ્ઠપર્વાણિ પ્રાદેશઃ પરિકીર્તિતઃ

એવં વિકલ્પ્ય સિદ્ધાન્તાન્ પુરશ્ચરણ ચન્દ્રિકામ્ । કુર્વતાઽત્રૈષ
સિદ્ધાન્તઃ કૃતો હસ્તાદિકર્મણિ

સિદ્ધાન્તઃ કલ્પકારસ્ય વાક્યાદત્ર ભવિષ્યતિ । કલ્પકૃદ્વચનં
સાક્ષાદ્દૃષ્ટવેદોપજીવકમ્

સ્મૃતિકારાઃ સ્મૃતિં ચક્રુરનુમાયાગમં તતઃ । સમસ્તે
પ્રપદસ્તે (સ્થે) વા યઃ સ્યાદૂર્ધ્વકરેણ વૈ

પ્. ૧૫૭) પઞ્ચમોંઽશઃ સ હસ્તઃ સ્યાત્ જિનાંશસ્તસ્ય ચાઙ્ગુલમ્ ।
લવોષ્ટમોયવસ્તસ્ય પ્રોક્તં હસ્તાદિ લક્ષણમ્

અઙ્ગુલં તુ ભવેન્ભાનં વિતસ્તિર્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । તદ્દ્વયં
હસ્તમુદિતં તત્ કિન્ત્વિતિ મતં પરમ્

અનયોર્વિષયઃ પ્રોક્તસ્તત્રૈવાઙ્ગુલયોર્યથા । યાગોપકરણં
સર્વં કુર્યાન્માત્રાઙ્ગુલેન વૈ

હોમાઙ્ગાનિ સ્રુવાદીનિ કુણ્ડમુષ્ટ્યઙ્ગુલાનિ ચ । માનાઙ્ગુલેન
કુર્વીત યથાશાસ્ત્રં વિચક્ષણઃ

કર્મણામથ સર્વેષાં કિષ્કુરેવાથવા મતઃ ।
ઇત્યાહુસ્તત્ત્વસિદ્ધાન્ત સારસંભારવેદિનઃ

અઙ્ગુલારત્નિમુષ્ટ્યાદિ યાજમાનમિહોચ્યતે । નાચાર્યસ્ય
નવાન્યેષામૃત્વિજાં વિદ્યતે કદા

છન્દોગપરિશિષ્ટે યત્પ્રાહ કાત્યાયનો મુનિઃ ।
માનક્રિયાયામુક્તાયામનુક્તે માનકર્તરિ । માનકૃદ્યજમાનઃ
સ્યાદ્વિદુષામેવ નિર્ણયઃ

પ્રકલ્પયેત્ સ્રુચં યાગે વક્ષ્યમાણેન વર્ત્મના ।
કારસ્કરેષ્વામલકી પલાશખદિરેષ્વપિ

શ્રીપર્ણા શિંશપા શીરશાખિષ્વેકતમં બુધઃ । ગૃહીત્વા
વિભજેદ્ધસ્તમાત્રં ષટ્ત્રિંશતા પુનઃ

વિંશત્યંશૈર્ભવેદન્તો વેદી તૈરષ્ટભિર્ભવેત્

એકાંશેન મિતઃ કણ્ઠઃ સપ્તભાગમિતં મુખમ્ ।
વેદીત્ર્યંશેન વિસ્તારઃ કણ્ઠસ્ય પરિકીરિતઃ

અગ્રં કણ્ઠસમાનં સ્યાન્મુખે માર્ગં પ્રકલ્પયેત્ ।
કનિષ્ઠાઙ્ગુલિમાનેન સર્પિષો નિર્ગમાય વૈ

વેદીમધ્યે વિધાતવ્યા ભાગેનૈકેન કર્ણિકા । વિદધીત
બહિસ્તસ્યા એકાંશેનાભિતો વટમ્

તસ્ય ખાતં ત્રિભિર્ભાગૈર્ત્તર્વૃમર્ધાંશતો બહિઃ ।
અંશેનૈકેન પરિતો દલાનિ પરિકપયેત્

પ્. ૧૫૮) પત્રાણ્યપિ ખનેદેતદૂચિરે કેચિદુ (લ્વ) ણાઃ ।
તદત્રાનુપદેશેન જાવ (ય) તે ન મનોહરમ્

મેખલા મુખવેદ્યોઃ સ્યાત્ પરિતોઽર્ધાંશમાનતઃ ।
દન્તમૂલાગ્રયોઃ કુણ્ડૌ (?) ગુણવેદાઙ્ગુલે ક્રમાત્

દન્તી યુગ્મયમાંશૈઃ સ્યાદણ્ડસ્યાનાહ ઈરિતઃ ।
ષડ્ભિરંશૈઃ પુચ્છભાગો વેદ્યાઃ કૂર્માકૃતિર્ભવેત્

હંસસ્ય વા હસ્તિનો વા પત્રિણો વા મુખં લિખેત્ । મુખસ્ય
પૃષ્ઠભાગેઽસ્યાઃ સંપ્રોક્તં લક્ષણં સ્રુચઃ

સ્રુચશ્ચતુર્વિંશતિભિર્ભાગૈરારચયેત્ સ્રુવમ્ ।
દ્વાવિંશત્યાદણ્ડમાનમંશૈરેતસ્ય કીર્તિતમ્

ચતુર્ભિરંશૈરાનાહઃ કર્ષાજ્યગ્ર(ગ્રા) હિતચ્છિરઃ ।
અંશદ્વયેન નિખનેત્ પઙ્કે મૃગપદાકૃતિમ્

દણ્ડમૂલાગ્રયોર્ગુણ્ડી ભવેત્કઙ્કણભૂષિતા । સ્રુવસ્ય
લક્ષણં પ્રોક્તં સર્વતન્ત્રાનુસારતઃ

સુવર્ણરૂપ્યતામ્રૈર્વા યદ્વા લોહેન કલ્પયેત્ । સ્રુક્સ્રુવૌ
વિધિવદ્વિદ્વાનિતિ ફેત્કારિણીમતમ્

મૂલે હાનિકરં પ્રોક્તં મધ્યે શોકકરં તથા । અગ્રે
વ્યાધિકરં પ્રોક્તં સ્રુવં ધારયતે કથમ્

ચતુરલંઙ્ગ પરિત્યજ્યાગ્રે ચૈવ દ્વિરષ્ટકમ્ । ચતુરલંઙ્ગુ તુ
તન્મધ્યે ધારયેચ્છંખમુદ્રયા

હીયતે યજમાનો વૈ સ્રુવમૂલસ્ય દર્શનાત્ ।
તસ્માત્સઙ્ગોપયેન્મન્ત્રી હોમકાલે યથાવિધિ

ઉત્તાનેનૈવ હસ્તેન અઙ્ગુષ્ઠાગ્રેણ પીડિતમ્ ।
સંહતાઙ્ગુલિપાણિસ્તુ વાગ્યતો જુહુયાદ્ધવિઃ

પલાશપત્રે નિશ્છિદ્રે રુચિરે સ્રુક્સ્રુવૌમુને । કુર્યાદશ્વત્થપત્રે
વા સંક્ષિપ્તે હોમકર્મણિ

તતઃ પ્રયોગાન્ કુર્વીત સિદ્ધવત્ કથિતાન્ પુરા ।
ઇદાનીમભિધાસ્યેઽત્ર સમ્યક્ ષટ્કર્મલક્ષણમ્

સર્વતન્ત્રાનુસારેણ પ્રયોગફલસિદ્ધિદમ્ । શાન્તિવશ્યસ્તમ્ભનાનિ
દ્વેષણોચ્ચાટને તતઃ । મારણાન્તાનિ શંસન્તિ ષટ્કર્માણિ
મનીષિણઃ

પ્. ૧૬૦) રોગકૃત્યાગ્રહાદીનાં નિરાશઃ શાન્તિરીરિતા ।
વશ્યંજનાનાં સર્વેષાં વિધેયત્વમુદીરિતમ્

પ્રવૃત્તિરોધઃ સર્વેષાં સ્તમ્ભનં સમુદાહૃતમ્ । સ્નિગ્ધાનાં
દ્વેષજનનં મિથો વિદ્વેષણં મતમ્

ઉચ્ચાટનં સ્વદેશાદેર્ભ્રંશનં પરિકીર્તિતમ્ । પ્રાણિનાં
પ્રાણહરણં મારણં સમુદાહૃતમ્

સ્વદેવતાદિક્કાલાદીન્ જ્ઞાત્વા કર્માણિ સાધયેત્ । રતિર્વાણી
રમા જ્યેષ્ઠા દુર્ગા કાલી યથા ક્રમાત્ । ષટ્કર્મદેવતાઃ
પ્રોક્તાઃ કર્માદૌ તાઃ પ્રપૂજયેત્

ઈશચન્દ્રેન્દ્રનિર્-ઋતિર્વાય્વગ્નીનાં દિશોમતાઃ । સૂર્યોદયં
સમારભ્ય ઘટિકાદશશઃ ક્રમાત્ । ઋતવઃ સ્યુર્વસન્તાદ્યા
અહોરાત્રં દિને દિને

વસન્તગ્રીષ્મવર્ષાભ્યઃ શરધેમન્તશૈશિરાઃ । હેમન્તઃ
શાન્તિકે પ્રોક્તો વસન્તો વશ્યકર્મણિ

શિશિરે સમ્માનં જ્ઞેયં વિદ્વેષે ગ્રીષ્મ ઈરિતઃ ।
પ્રાવૃડુચ્ચાટને જ્ઞેયા શરન્મારણ કર્મણિ

પદ્માખ્યં સ્વસ્તિકો ભૂયો વિકટં કુક્કુટં તથા । વક્રકં
ભદ્રમિત્યાહુ રાસનાનિ મનીષિણઃ

જાનુજઙ્ઘાન્તરાલે તુ ભુજયુગ્મં પ્રકાશયેત્ ।
વિકટાસનમેતત્સ્યાદુપવિશ્યોત્કટાસને

કૃત્વોત્કટાસનં પૂર્વં સમપાદદ્વયં તતઃ । અન્તર્જાનુ
કરદ્વન્દ્વં કુક્કુટાસનમીરિતમ્

ગુલ્ફૌ ચ વૃષણસ્યાધઃ સીરણ્યા (સીવન્યાઃ) પાર્શ્વતોન્યસેત્
। પાર્શ્વપાદૌ ચ પાણિભ્યાં બદ્ધં ભદ્રાસનં ભવેત્

અન્યાનિ સ્વસ્તિકાદીનિ પુરા પ્રોક્તાનિ વૈ ક્રમાત્ । ષડ્મુદ્રાઃ
ક્રમતો જ્ઞેયાઃ પદ્મપાશગદાહ્વયાઃ

મુસલાશનિ ખડ્ગાખ્યાસ્તાઃ પુરોક્તા યથાક્રમાત્ ।
પદ્મપાશાદિકા મુદ્રાઃ કથ્યતેઽશનિ લક્ષણમ્

પ્. ૧૬૧) કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠ યુઙ્મુદ્રા ત્રિકોણાત્વશનિર્ભવેત્ ।
જલં શાન્તિવિધૌ શસ્તં વશ્યે વહ્નિરુદીરિતઃ

સ્તમ્ભને પૃથિવી જ્ઞેયા વિદ્વેષે વ્યોમકીર્ત્તિતમ્ । ઉચ્ચાટને સ્મૃતો
વાયુર્ભૂયોઽગ્નિર્મારણે મતઃ

તત્તદ્ભૂતોદયે સમ્યક્ તત્તન્મણ્ડલ સંયુતમ્ ।
તત્તત્કર્મવિધાતવ્યં મન્ત્રિણા નિશિતાત્મના

દણ્ડાકારાગતિર્ભૂમેઃ પુટયોરુભયોરધઃ । તોયસ્ય
પાવકસ્યોર્ધ્વં ગતિસ્તિર્યઙ્નભસ્વતઃ

ગતિર્વ્યોમ્નો ભવેન્મધ્યે ભૂતાનામુદયઃ સ્મૃતઃ । ધરણેરુદયે
કુર્યાત્ સ્તમ્ભનં વશ્યમાત્મવિત્

શાન્તિકં પૌષ્ટિકં કર્મ તોયસ્ય સમયે વસોઃ । મારણાદીનિ
મરુતો વિપક્ષોચ્ચાટનાદિકમ્

ક્ષ્વેડાદિનાશનં શસ્તંમુદયે ચ વિહાયસઃ । ભૂતાનામુદયઃ
પ્રોક્તસ્તેષાં વક્ષ્યામિ મણ્ડલમ્

વૃત્તં દિવસ્તત્ષડ્બિન્દુલાઞ્છિતં માતરિશ્વનઃ । ત્રિકોણં
સ્વસ્તિકોપેતં વહ્નેરર્ધેન્દુસંયુતમ્

અમ્ભોજમમ્ભસો ભૂમેઃ ચતુરસ્રં સવજ્રકમ્ ।
તત્તદ્ભૂતસમાભાનિ મણ્ડલાનિ વિદુર્બુધાઃ

વર્ણૈસ્તૈરઞ્ચિતાન્યાહુઃ સ્વસ્વનામાવૃતાન્યપિ । સ્વચ્છં
વિયન્મરુત્કૃષ્ણો રક્તોઽગ્નિર્વિશદં પયઃ

પીતા ભૂમિઃ પઞ્ચભૂતાન્યેવમુક્તાનિ રૂપતઃ । વર્ણાઃ
પ્રોક્તાઃ પુરાતેષાં કુલાકુલપરીક્ષણે

શીતાંશુસલિલક્ષોણીવ્યોમવાયુહવિર્ભુજામ્ । વર્ણાઃ
સ્યુર્યન્ત્રબીજાનિ ષટ્કર્મસુ યથાક્રમમ્

ગ્રથનં ચ વિદર્ભશ્ચ સમ્પુટો રોધનં તથા । યોગઃ પલ્લવ
ઇત્યેતે વિન્યાસાઃ ષટ્સુ કર્મસુ

મન્ત્રાર્ણાન્તરિતાન્ કુર્યાન્નામવર્ણાન્ યથાવિધિ । ગ્રથનં
તદ્વિજાનીયાત્પ્રશસ્તં શાન્તિકર્મણિ

પ્. ૧૬૨) મન્ત્રાર્ણદ્વન્દ્વમધ્યસ્થં સાધ્યનામાક્ષરં લિખેત્ ।
વિદર્ભ એષુ (ષ) વિજ્ઞેયો મન્ત્રિભિર્વશ્યકર્મણિ

આદાવન્તે ચ મન્ત્રઃ સ્યાન્નામ્નોઽસૌ સમ્પુટો મતઃ । એષ
સંસ્તમ્ભને શસ્ત ઇત્યુક્તં મન્ત્રવેદિભિઃ

નામ્ન આદ્યન્તમધ્યેષુ મન્ત્રઃ સ્થાદ્રોધનં મતમ્ ।
વિદ્વેષણવિધાનેષુ પ્રશસ્તમિદમીરિતમ્

મન્ત્રસ્યાન્તે ભવેન્નામ યોગઃ પ્રોચ્ચાટને મતઃ । અન્તે નામ્નો
ભવેન્મન્ત્રઃ પલ્લવો મારણે મતઃ

સિતરક્તપીતમિશ્રકૃષ્ણધૂમાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ । વર્ણતો
મન્ત્રસમ્પ્રોક્તા દેવતાઃ ષટ્ષુ કર્મસુ

પઞ્ચમી ચ દ્વિતીયા ચ તૃતીયા સપ્તમી તથા ।
બુધેજ્યરવિસંયુક્તા શાન્તિકર્મણિ પૂજિતા

ગુરુચન્દ્રયુતા ષષ્ઠી ચતુર્થી ચ ત્રયોદશી । સપ્તમી
પૌષ્ટિકે શસ્તા અષ્ટમી નવમી તથા

દશમ્યેકાદશી ચૈવ ભાનુશુક્રદિનાન્વિતા ।
આકર્ષણેત્વમાવાસ્યા નવમી પ્રતિપત્તથા

પૌર્ણમાસી ચન્દ્રભાનુયુતા વિદ્વેષ કર્મણિ । કાર્ષ્ણી
ચતુર્દશીતદ્વદષ્ટમી મન્દતારકા

ઉચ્ચાટને તેઽતિશસ્તાઃ પ્રદોષેષુ વિશેષતઃ ।
ચતુર્દશ્યષ્ટમી કૃષ્ણા અમાવાસ્યા તથૈવ ચ

નન્દા ચાર્કદિનોપેતા પઞ્ચમી સપ્તમી તથા । પૌર્ણમાસી ચ
વિજ્ઞેયા તિથિઃ સ્તમ્ભનકર્મણિ

શુભગ્રહે શુભં કુર્યાદશુભાન્યશુભોદયે । રૌદ્રકર્મણિ
રિક્તાર્કે મૃત્યુયોગે ચ મારણમ્

મન્ત્રાણાં લિખનદ્રવ્યં ચન્દનં રોચના નિશા ।
ગૃહધૂમશ્ચિતાઙ્ગારો મારણેઽષ્ટવિષાણિ ચ

શ્યેનાગ્નિનોનપિન્તાનિ ધત્તૂરકરસન્તથા ।
ગૃહધૂમાસ્ત્રિકટુકં વિષાષ્ટકમુદાહૃતમ્

પ્. ૧૬૩) દેવતાકાલમુદ્રાદીન્ જ્ઞાત્વા સમ્યગ્વિચક્ષણઃ ।
ષટ્કર્માણિ પ્રયુઞ્જીત યથોક્તફલસિદ્ધયે

ષટ્કર્મણાં બહિર્ભૂતે કુર્યાત્કર્માણિ મન્ત્રવિત્ । શાન્તિકસ્ય
વિધાનાનીત્યૂચિરે સામ્પ્રદાયિકાઃ

કર્મણા પ્રબલેનૈવ પ્રતિબન્ધે વિરોધિના । યદિ સિદ્ધિં ન લભતે
દ્વિસ્ત્રિર્વા પુનરાચરેત્

દૈવેનોપહતોઽત્યન્તમૈહિકાનિ ન કારયેત્ । નાપરાધોઽસ્ત્યત્ર
કિઞ્ચિદુપહાસમવાપ્નુયાત્

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ મન્ત્રાંસ્તન્ત્રેષુ ગોપિતાન્ ।
પ્રસિદ્ધાનપ્રસિદ્ધાંશ્ચ નીલસારસ્વતાદિકાન્

દક્ષિણામૂર્ત્તિતન્ત્રોક્તાનપિ ફેત્કારિણીગતાન્ ।
તત્તત્પ્રસિદ્ધવિવિધપ્રબન્ધપટલસ્થિતાન્

ન બ્રવીમિ તથા કાંશ્ચિત્સાધકાલસ્યકારણાત્ । આદૌ
ત્રિપુરભૈરવ્યા વાગ્ભવં બીજમુદ્ધરેત્

તારેણ પરમાં દેવીં સમ્પુટીકૃત્યમન્ત્રવિત્ ।
સરસ્વત્યૈનમશ્ચાન્તે રુદ્રસંખ્યાક્ષરો મનુઃ

ઋષિઃસ્યાદ્દક્ષિણામૂર્તિઃ છન્દોગાયત્રમીરિતમ્ ।
પારિજાતેશ્વરી વાણી દેવતા સમુદીરિતા

અત્રિર્વરુણસંરુદ્ધોદવાગ્વાદિનિ ચ દ્વયમ્ । વાગીશ્વર્યા
દશાર્ણોઽયં મન્ત્રો વાગ્વિભવપ્રદઃ । ઋષિઃ કણ્વોવિરાટ્
છન્દો દેવતા વાક્ સમીરિતા

હૃદયાન્તે ભગવતિ વદશબ્દદ્વયં તથા । વાગ્દેવિ
વહ્નિજાયાન્તં વાગ્ભવાદ્યં સમુદ્ધરેત્ । મનું
ષોડશવર્ણાઢ્યં વાગૈશ્વર્યફલપ્રદમ્

તારો માયાધવોબિન્દુશક્તિસ્તારં સરસ્વતી । ઙેન્તાનત્યન્તિકો
મન્ત્રઃ પ્રોક્ત એકાદશાક્ષરઃ

વાચસ્પતેઽમૃતે ભૂયઃ પ્લૂવઃ પ્લૂરિતિ કીર્તયેત્ । વાગાદ્યો
મુનિભિઃ પ્રોક્તો રુદ્રસંખ્યાક્ષરો મનુઃ

તોયસ્થં શયનં વિષ્ણોઃ સકેવલચતુર્મુખમ્ । બિન્દુર્ઘાંશયુતો
વહ્નિઃ બિન્દુસદ્યામ્બુવાન્ ભૃગુઃ । ઉક્તાનિ ત્રીણિ બીજાનિ સદ્ભિઃ
સારસ્વાર્થિનામ્

પ્. ૧૬૫) [વાગ્ભવં વામનેત્રં ચ બિન્દુમદ્ભુવનેશ્વરી । ઉક્તાનિ
ત્રીણિ બીજાનિ ઋષ્યાદ્યેતસ્ય પૂર્વવત્

શક્તિમાદૌ સમુદ્ધૃત્ય ત્રીઙ્કારં ચ તતો વદેત્ । દીર્ઘં
તનુચ્છદં ચાન્તે નીલસારસ્વતો મનુઃ]

તારાદિકઃ ફડન્તોઽસાવુક્તસ્તારામનુઃ પૃથક્ । તારહીનઃ
ફડન્તશ્ચેદુક્તા ચૈકજટા પૃથક્

કથ્યતે ઋષિરક્ષોભ્યો બૃહતીચ્છન્દ ઈરિતમ્ । દેવતા દેશિકૈરત્ર
કથિતૈવ યથાક્રમાત્

લજ્જાયુગં વધૂબીજં તતો દીર્ઘં તનુચ્છદમ્ । સારસ્વતોઽપરો
મન્ત્રઃ કથિતશ્ચતુરક્ષરઃ

તદન્તે યદિ ફટ્કારો મનુઃપઞ્ચાક્ષરોઽપરઃ ।
તારશક્તિવધૂબીજાન્યન્તે દીર્ઘં તનુચ્છદમ્

અસ્ત્રમગ્નિવધૂરન્તે મનુઃ સપ્તાક્ષરોઽપરઃ । મન્ત્રશાસ્ત્રેષુ
સંપ્રોક્તસ્તથા દીર્ઘેણ વર્મણા । પુટિતં ચ
વધૂબીજમપરોઽસૌ ગુણાક્ષરઃ

વકારૌ રેફવામાક્ષિ બિન્દુયુક્તૌ ત્રિતત્ત્વફટ્ । તારં પદ્મે
યુગં પશ્ચાન્મહાપદ્મે સમીરયેત્

પદ્માવતિ દ્વિઠાન્તૈકજટા સપ્તાર્ણવર્ણયુક્ । દ્વાદશસ્વરગો
બિન્દુર્બાલાબીજમિદં ભવેત્

વાન્તં વહ્નિસમારૂઢં વામનેત્રેન્દુસંયુતમ્ । બીજમેતચ્છ્રિયઃ
પ્રોક્તં ચિન્તારત્નમિવાપરમ્ । ઋષિર્ભુગુર્નિવૃચ્છન્દો દેવતા
શ્રીઃ સમીરિતા

વાગ્ભવં વનિતા વિષ્ણોર્માયા મકરકેતનઃ । ચતુર્બીજાત્મકો
મન્ત્રઃ ચતુર્વર્ગફલાવહઃ

દીર્ઘામારાદિસર્ગાન્તૌ બ્રહ્મભાનુર્વસુન્ધરા । વાન્તેસિન્યૈ
પ્રિયા વહ્નેર્મનુઃ પ્રોક્તો દશાક્ષરઃ । ઋષિર્દક્ષો વિરાટ્ છન્દો
દેવતાઃ શ્રીઃ સમીરિતા

વાગ્ભવં શમ્ભુવનિતા રમામકરકેતનઃ । તાર્તીયઞ્ચ જગત્
પાશૌ વહ્નિબીજ સમુજ્જ્વલઃ

પ્. ૧૬૬) અર્ઘાંશાઢ્યો ભૃગુસ્ત્યૈહૃન્મન્ત્રોઽયં દ્વાદશાક્ષરઃ
। મહાલક્ષ્મ્યાઃ સમુદ્દિષ્ટસ્તારાદ્યઃ સર્વસિદ્ધિદઃ

ઋષિર્બ્રહ્મા સમુદ્દિષ્ટશ્છન્દો ગાયત્રમીરિતમ્ । દેવતા
જગતામાદિર્મહાલક્ષ્મીઃ સમીરિતા

શમ્ભુપત્ની શ્રિયા રુદ્ધા કામો ભગવતી મહી । બ્રહ્માદિત્યૌ
ધરા દીર્ઘા લક્ષાદિર્ભગવાન્મરુત્

પ્રસીદયુગલં ભૂયઃ શ્રીરુદ્ધા ભુવનેશ્વરી । મહાલક્ષ્મિ
નમોઽન્તઃ સ્યાત્ પ્રણવાદિરયમ્મનુઃ । સપ્તવિંશત્યક્ષરાદ્યઃ
પ્રોક્તઃ સર્વસમૃદ્ધિદઃ

ચન્દ્રેશમાદલક્ષ્મેશ બહ્નિદીર્ઘાક્ષિમણ્ડિતમ્ ।
બિન્દુધ્રુવેશ્વરીયુક્તં શ્રીબીજપુટિતં ભવેત્

ઋષિર્હરિસ્તથાછન્દો ગાયત્રી ચાસ્ય સમ્મતા । દેવતા મોહિની
લક્ષ્મીર્મહા સામ્રાજ્યદા ભવેત્

નકુલીશોગ્નિમારૂઢો વામનેત્રાર્ધ ચન્દ્રવાન્ । બીજં તસ્યાઃ
સમાખ્યાતં સેવિતં સિદ્ધિકાંક્ષિભિઃ

ઋષિઃ શક્તિર્ભવેચ્છન્દો ગાયત્રી દેવતા મનોઃ । કથિતા
સુરસંઘેન સેવિતા ભુવનેશ્વરી

વાગ્ભવં શમ્ભુવનિતા રમા બીજત્રયાત્મકમ્ । મન્ત્રં
સમુદ્ધરેન્મન્ત્રી ત્રિવર્ગફલસાધનમ્

વાગ્બીજપુટિતા માયા વિદ્યેયં ત્ર્યક્ષરી મતા

અનન્તો બિન્દુસંયુક્તો માયા બ્રહ્માગ્નિતારવાન્ । પાશાદિત્ર્યક્ષરો
મન્ત્રઃ સર્વવશ્યપ્રદાયકઃ । ઋષ્યાદ્યાઃ પૂર્વમુક્તાઃ
સ્યુર્દેવતા ભુવનેશ્વરી

તારો માયા વર્મબીજમૃદ્ધિરીશ્વરસંયુતા । કૂર્મસ્તદન્તો
ભગવાન્ ક્ષન્ત્રી (સ્ત્રી) દીર્ઘંતનુચ્છદમ્

સંવર્ત્તો ભગવાન્ માયા ફડન્તો દ્વાદશાક્ષરઃ । મુનિરર્જુન
આખ્યાતો વિરાટ્ છન્દઃસમીરિતમ્ । ત્વરિતા દેવતા પ્રોક્તા
પુરુષાર્થફલપ્રદા

પ્. ૧૬૭) કવચં ભગવાંશ્ચન્તો મેરુઃ સર્ગસમન્વિતઃ । ત્રિકણ્ઠ
(ણ્ટ)કી સમાખ્યાતા વિદ્યા વર્ણત્રયાત્મિકા

ક્ષેરુદ્ધા સ્ત્રી ત્રિવર્ણેયં વિદ્યા વશ્યત્રિકણ્ટકી

તારો માયાવાગ્ભવાન્તે નિત્યક્લિન્ને મદદ્રવે । * * * * વહ્નિજાયાન્તો
મન્ત્રઃ પઞ્ચદશાક્ષરઃ

વાગ્ભવં માન્મથં બીજં નિત્યક્લિન્ને મદૌ પુનઃ । દ્રવે
વહ્નિવધૂર્મન્ત્રો દ્વાદશાર્ણોઽયમીરિતઃ । ઋષિઃ સંમો (હ)
નશ્છન્દો નિવૃન્નિત્યા ચ દેવતા

વાઙ્માયાનન્તરં ભૂયો નિત્યક્લિન્ને મદદ્રવે । દ્વિચાન્તો
રવિસંખ્યાર્ણો મન્ત્રોવશ્યપ્રદાયકઃ