મનોબોધઃ · અધ્યાય 1
॥ શ્રી રામ ॥
શ્રીરામદાસાનુદાસઃ કૃત
ગણેશોઽસ્તિ યઃ ષડ્ગુણૈશ્વર્યયુક્તઃ
તથા શારદા યા ચતુર્વાક્સ્વરૂપા ।
પ્રણમ્યાઽથ તૌ સૃષ્ટિનિર્માણમૂલં
અનન્તં હિતં રામમાર્ગં પ્રવક્ષ્યે
મનો રામભક્તેઃ પથા યાસ્યસિ ત્વં
તદા શ્રીહરિં પ્રાપ્સ્યસે તં સ્વભાવાત્ ।
જનૈર્નિન્દિતં યત્ ત્વયા તન્ન કાર્યં
નરૈઃ શ્લાઘિતં કર્મ યત્નેન સેવ્યમ્
પ્રભાતે તુ યશ્ચિન્તયેદ્ રામચંદ્રં
તતઃ કીર્તયેત્ તદ્ગુણાંશ્ચારુવાચા ।
સદાચારમેનં ત્યજેન્નૈકચિત્તો
જગત્યાં સ એવાતિધન્યત્વમેતિ
મનો વાસનાં દુઃખદાં સંત્યજાશુ
મનઃ સર્વદા પાપબુદ્ધિં જહીહિ ।
મનો મા ત્યજાઽઙ્યાનતો ધર્મમાર્ગં
મનસ્તિષ્ઠ સત્સારભૂતે વિચારે
મનઃ પાપકર્માદરસ્ત્યાજ્ય એવ
મનઃ સત્યસંકલ્પ એવાનુસેવ્યઃ ।
મનઃ કલ્પનાં મુજ્ણ્ચ શબ્દાદિકાનાં
વિકારાશ્રયેણેહ ધિગ્ ધિક્ત્વમેતિ
મનો માઽસ્તુ તે ક્લેશદઃ ક્રોધલેશો
મનો માઽસ્તુ કામો વિકારસ્ય મૂલમ્ ।
મનો મા મદં દુષ્ટમઙ્ગીકુરુ ત્વં
મનો માઽસ્તુ તે મત્સરો મા ચ દંભઃ
મનો ધાર્યમાર્યેષુ માર્ગેષુ ધૈર્યં
મનો હીનપુંસો વચઃ ક્ષામ્યમેવ ।
મનોઙ્યૈસ્ત્વયા શીતલૈર્વાક્પ્રબન્ધૈઃ
મનઃ સર્વદા સજ્જનાસ્તોષણીયાઃ
મનો દેહપાતેઽપિ કીર્તિઃ સ્થિરા સ્યાદ્
યયા તાં ક્રિયાં સર્વદેવાઽઽરભસ્ય ।
મનશ્ચાન્દનં સદ્ગુણં સંપ્રગુહ્ય
ત્વયા સર્વથા સજ્જનાઃ પ્રીણનીયાઃ
મનઃ પારકીયં વનં મા ચિનુ ત્વમ્
અતિસ્વાર્થધીઃ શિષ્યતેઽત્રાતિપાપા ।
સદા પાપજન્યં ફલં ભોગ્યમેવ
યદા નેપ્સિતાઽઽપ્તિસ્તદા દુઃખમેવ
મનો રામચન્દ્રે સદા પ્રીતિરસ્તુ
બલાદ્ હૃદ્ગતં દુઃખજાલં નિવાર્યમ્ ।
ત્વયા દેહદુઃખં સુખત્વેન માન્યં
રમસ્ત્વાત્મરૂપે વિચારેણ નિત્યમ્
સમસ્તૈઃ સુખૈઃ સંયુતઃ કોઽસ્તિ લોકે
મનઃ સદ્વિચારૈઃ શનૈર્નિશ્ચિનુત્વમ્ ।
મનો યત્ ત્વયા સંચિતં કર્મ પૂર્વં
તદેવેહ ભોગ્યં શુભં વાઽશુભં વા
મનો માઽન્તરં દુઃખજાલસ્ય દેહી
મનઃ સર્વથા શોકચિન્તે વિસર્જ ।
તતો દેહબુદ્ધિં વિવેકાદ્વિહાય
વિદેહસ્થિતૌ મુક્તિભાગ્ સંરમસ્વ
મનો બ્રૂહિ તત્ ચેત્ શ્રુતં રાવણસ્ય
ક્ષણેનૈવ રાજ્યં સમસ્તં વિનિષ્ટમ્ ।
ત્યજાતોઽશુભાં વાસનં દુઃખદાત્રીં
બલેનૈતિ કાલો હઠાત્ પૃષ્ઠલગ્નઃ
મનો દેહ એષોઽતિપુણ્યેન લબ્ધઃ
કૃતાન્તેન નીતઃ સ એવાન્તકાલે ।
મહાન્તોઽપિ વૈ મૃત્યુમાર્ગેણ યાતા
અસંખ્યેયજીવા જનિં પ્રાપ્ય નષ્ટાઃ
મનઃ પશ્ય યે સંસ્થિતા મૃત્યુભૂમૌ
વદન્ત્યામૃતિં તેઽહમેવાહમિત્થમ્ ।
ચિરં જીવિતં માનયન્ત્યાત્મનોઽઙ્યાઃ
ક્ષણાત્ તે પરિત્યજ્ય સર્વં પ્રયાન્તિ
મૃતં બન્ધુમાલોક્ય શોચત્યપાર્થઃ
ક્ષણાત્ સોઽપિ મૃત્યોઃ પથા સંપ્રયાતિ ।
યતોઽઙ્યસ્ય નો યાતિ લોભઃ પ્રશાન્તિં
તતોઽસૌ પુનર્દેહયોગં પ્રયાતિ
જનો મૂઢભાવેન શોચત્યપાર્થં
ક્ષણેનૈવ ભાવ્યં ભવત્યેવ નિત્યમ્ ।
ભવેત્ કર્મણા સ્વેન પુત્રાદિયોગો
વૃથા ખિદ્યતે તદ્વિયોગેઽલ્પબુદ્ધિઃ
મનો ધારયાશાં સદા રાઘવસ્ય
તતોઽન્યં નરં નૈવ સંકીર્તય ત્વમ્ ।
પુરાણાનિ વેદાશ્ચ યં વર્ણયન્તિ
નરઃ શ્લાઘ્યતામેતિ તદ્વર્ણનેન
મનો મા કદાપિ ત્યજ બ્રહ્મસત્યં
મનોઽસન્મતિં મા કૃથાઃ સર્વથૈવ ।
મનો બ્રૂહિ સત્યં સદા સદ્વિચોભિઃ
મનોઽસત્ ત્યજ પ્રાઙ્ય મિથ્યેતિ મત્વા
અતીવ શ્રમો જાયતે માતૃગર્ભે
મનસ્તન્ન કાર્યં યતો દુઃખભાક્ સ્યાત્ ।
શિશુઃ પચ્યતે જાઠરે વહ્નિકુણ્ડે
તદાઽધઃશિરાશ્ચોર્ધ્વપાત્ ચાતિખિન્નઃ
મનો જન્મમૃત્યુપ્રદાં દુઃખદાત્રીં
ધનાઽઽપ્તપ્રિયાકામનાં સંત્યજાશુ ।
યતો યાતના ગર્ભવાસેઽસ્ત્યસહ્યા
તતો રાઘવે પ્રીતિયોગં કુરુષ્વ
મનો મે હિતં કાર્યમેતત્ ત્વયાઽદ્ય
સદા રામપાદૌ પ્રયત્નેન સેવ્યૌ ।
પ્રભુર્વાયુપુત્રસ્ય યઃ ખ્યાતકીર્તિઃ
જનાનુદ્ધરેત્ સ ત્રિલોકાધિનાથઃ
મનો રામનામ્નસ્ત્વયાઽન્યન્ન વાચ્યં
વૃથા વાક્પ્રબન્ધાત્ સુખં નૈતિ કશ્ચિત્ ।
ક્ષણેનાયુરગ્રે હરત્યેવ કાલઃ
શરીરાવસાનેઽથ કો મોચયેત્ ત્વામ્
વિના રામસેવાં શ્રમો વ્યર્થ એવ
જનસ્ય પ્રલાપો યથા નિદ્રિતસ્ય ।
અતો બ્રૂહિ વાચા હરેર્નામ નિત્યં
અહંતાં મહાપાપિની સંહરાશુ
મનસ્તે મદુક્તિર્હિતૈવેતિ માન્યા
ન ચેદ્ રામપાદાબ્જલબ્ધિઃ કુતસ્તે ।
સુખાપ્તિક્ષણે જાયતે સૌખ્યમેવ
તતઃ સર્વનાશઃ સ્થિરં નૈવ કિંચિત્
કૃતઃ કેનચિદ્ દેહરક્ષાપ્રયત્નઃ
સ દેહઃ ક્ષણેનૈવ કાલેન નીતઃ ।
અતસ્ત્વં મનો રામચંદ્રં ભજસ્વ
પ્રમુજ્ણ્ચાન્તરાત્ સર્વચિન્તાં ભવસ્ય
ભવસ્યાસ્ય ભીત્યા મનઃ કિં બિભેષિ
જહીમાં ધિયં ધૈર્યમેવાવલંબ્ય ।
પ્રભૌ રક્ષકે રામચન્દ્રે શિરઃસ્થે
ભયં કિં નુ તે દણ્ડહસ્તાત્ કૃતાન્તાત્
મનો દીનનાથં પ્રભું ચાપપાણિં
વિલોક્યાગ્રતઃ કમ્પતે કાલ એષઃ ।
જનૈર્મદ્વચઃ સત્યમેવેતિ માન્યં
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
વ્રતં રામચન્દ્રસ્ય તુ ખ્યાતમેતત્
સ્વભક્તદ્વિષો મસ્તકં તાડ્યમેવ ।
પુરી યેન નીતા ક્ષણાદ્ દેવલોકં
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
પ્રભોઃ સેવક।મ્ લોકયેત્ ક્રૂરદૃષ્ટ્યા
સ ઈદૃઉગ્વિધઃ કોઽસ્તિ ભૂમ્યામબુદ્ધિઃ ।
ત્રિલોક્યાં જના યદ્યશો વર્ણયન્તિ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
મહા સંકટાન્મોચિતા યેન દેવાઃ
બલેન પ્રતાપૈર્ગુણૈર્યો વરિષ્ઠઃ ।
સ્મરત્યમ્બિકા શૂલપાણિસ્તથા યં
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
અહલ્યા શિલીભૂતદેહાઽપિ યેન
કૃતા પાદસંસ્પર્શતોઽતીવ પૂતા ।
શ્રુતિર્યદ્યશોવર્ણને મૌનમાપ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
મનશ્ચંદ્રસૂર્યર્ક્ષમેર્વાદિકં તુ
વસત્યજ્ણ્જસા યત્સ્વરૂપે સમસ્તમ્ ।
ચિરંજીવતાં યેન નીતૌ સ્વદાસૌ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
ઉપેક્ષા ન કસ્યાપિ યસ્ય સ્વરૂપે
ઇતિ પ્રત્યયો નાસ્તિ મૂઢસ્ય ચિત્તે ।
પુરાણાનિ યં વિશ્વપાલં વદન્તિ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
હૃદિ સ્વે સ્થિતો યાદૃશો યસ્ય ભાવો
વસત્યજ્ણ્જસા તાદૃશસ્તત્ર દેવઃ ।
અનન્યસ્ય યો રક્ષકશ્ચાપપાણિઃ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
હરિઃ પ્રાણિનાં સંનિધૌ સર્વદાઽઽસ્તે
કૃપાલુઃ સ્વભક્તસ્ય ધૈર્યં વિલોક્ય ।
સુખાનંદકૈવલ્યદાતાઽસ્તિ યો વૈ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
યથા ભાસ્કરશ્ચક્રવાકસ્ય ગોપ્તા
તથા સંકટેઽસ્તિ પ્રભુઃ સેવકસ્ય ।
હરેર્ભક્તિમાહાત્મ્યમુદ્ગીયતે ઙ્યૈઃ
સ નોપેક્ષતે રામચન્દ્રઃ સ્વભક્તમ્
મનઃ પ્રાર્થનાં રે શૃણુ ત્વં મમૈકાં
રઘૂત્તંસરૂપં પ્રપશ્યાચલસ્ત્વમ્ ।
ઇદં મદ્વચસ્તે ન હેયં કદાપિ
મનો રાઘવે ત્વં નિવાસં કુરુષ્વ
પુરાણાનિ વેદાશ્ચ યં વર્ણયન્તિ
સમાધાનતા સ્યાત્ સદા યસ્ય સઙ્ગાત્ ।
સમર્પ્યાશુ તસ્મિન્ નિજં ચજ્ણ્ચલત્વં
મનો રાઘવે સંનિવાસં કુરુષ્વ
મનઃ પ્રાપ્યતે વૈ સુખં યત્ર સર્વમ્
અતીવાદરેણેહ તલ્લક્ષિતવ્યમ્ ।
વિવેકેન દુષ્કલ્પનાં સંનિવાર્ય
મનો રાઘવે સંનિવાસં કુરુષ્વ
સદૈવાટને નો સુખંકિંચિદસ્તિ
શ્રમો જાયતે નો હિતં કિંચિદેવ ।
વિવેકેન લબ્ધ્વા ઘનાનન્દબોધં
મનો રાઘવે સંનિવાસં કુરુષ્વ
અલં વિસ્તરેણ બ્રવીમ્યેકમેવ
મનો રાઘવં ત્વં સ્વકીયં કુરુષ્વ ।
તદીયં વ્રતં દીનનાથેતિ શ્રુત્વા
મનઃ સજ્જન સ્વસ્વરૂપે વસ ત્વમ્
મનઃ સદ્વચો મે ત્વયા ગ્રાહ્યમેકં
હિતં કાર્યમેવાત્મનઃ સર્વથેતિ ।
કદાપ્યેહ રામેતરં નૈવ વાચ્યં
સદાઽઽત્મસ્વરૂપં નિદિધ્યાસનીયમ્
મનો મૂઢસઙ્ગે તુ મૌનં વિધેયં
કથાસ્વાદરો રાઘવસ્યૈવ કાર્યઃ ।
ન રામો ગૃહે યત્ર સંત્યજ્ય તત્તુ
સુખાર્થે સદાઽરણ્યવાસો વિધેયઃ
સમાધાનભઙ્ગો ભવેદ્યસ્ય સઙ્ગાત્
અહંતા તથાઽઽકસ્મિકી સ્યાત્સ્વદેહે ।
મતિર્યસ્ય સઙ્ગાત્ ત્યજેદ્રામચન્દ્રં
તદીયેન સઙ્ગેન પુંસાં સુખં કિમ્
મનો યા ગતા રામહીના સ્વવેલા
તદાયુસ્ત્વયા નાશિતં બુદ્ધિજાડ્યાત્ ।
શ્રમો રામસેવાં વિના જીવિતં યત્
સ દક્ષોઽત્ર યો રામસેવી સદૈવ
હૃદા ચિન્તયન્ લોચનાભ્યાં પ્રપશ્યન્
હરિં ભક્તિયુક્તો ય આસ્તે બુધોઽપિ ।
ગુણપ્રીતિયુક્તશ્ચરેત્ સાધનં યઃ
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
સદા દેવકાર્યે સ્વદેહં યુનક્તિ
સદા યસ્ય વાગ્ વક્તિ સદ્રામનામ ।
વરિષ્ઠે સ્વધર્મે સ્થિતિર્યસ્ય નિત્યં
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
સદા વક્તિ યદ્ યાતિ માર્ગેણ તેન
પ્રપશ્યત્યનેકેષુ તો દેવમેકમ્ ।
ભ્રમસ્ય ક્ષયાદ્ યો ભજેદ્વાસુદેવં
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
વિકારા ન કામાદયો યસ્ય ચિત્તે
તપસ્વી વિરાગી સ્વયં બ્રહ્મચારી ।
સદા શાન્તચિત્તસ્તમોલેશહીનઃ
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
મદો મત્સરઃ સ્વાર્થબુદ્ધિર્નિરસ્તાઃ
પ્રપજ્ણ્ચોદ્ભવો યસ્ય ચિત્તે ન ખેદઃ ।
સદા વક્તિ યઃ સૂનૃતામેવ વાચં
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
ક્રમેત્ તત્ત્વચિન્તાનુવાદેન કાલં
પ્રલિપ્તો ન દોષેણ દમ્ભાદિકેન ।
કરોત્યુત્તમૈઃ પ્રત્યહં બ્રહ્મવાદં
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
સદૈવાર્જવી સર્વલોકપ્રિયો યઃ
સદા સર્વદા સત્યવાદી વિવેકી ।
વચો ભાષતે નોઽનૃતં નો કદાચિત્
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
સદાઽરણ્યસંસ્થો ભવેદ્ યો યુવાઽપિ
વિકલ્પસ્ય ચિત્તે મલો નૈવ યસ્ય ।
દૃઢઃ પ્રત્યયો યસ્ય ચિત્તાન્ન યાતિ
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
દુરાશા ગતા યસ્ય ચિત્તાત્ સમૂલા
પ્રવૃદ્ધા હરિપ્રેમરૂપા સુતૃષ્ણા ।
ઋણી દેવદેવઃ કૃતો યેન ભક્ત્યા
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
દયાલુઃ કૃપાલુશ્ચ યઃ કોમલાન્તો
જને સ્નેહયુક્તશ્ચ યો દાસપાલઃ ।
મનો યસ્ય ન ક્રોધસંતાપયુક્તં
સ ધન્યોઽસ્તિ દાસોઽત્ર સર્વોત્તમસ્ય
હરેર્નામસંકીર્તનોપાસનાભ્યાં
જનો ધન્યતાં એત્યજસ્રં જગત્યામ્ ।
ઉદાસીનતા સા પદાર્થેષુ સારં
તયા સર્વદા ચિત્તવૃત્તેઃ પ્રશાન્તિઃ
મનો માઽસ્તુ શબ્દાદિષુ પ્રીતિયોગઃ
પદાર્થેષુ કામો ભવેત્ પૂર્વપાપૈઃ ।
સુનિષ્કામભક્ત્યા પ્રભુશ્ચિન્તનીયો
વિકલ્પસ્ય લેશોઽપિ તૂર્ણં પ્રહેયઃ
જનઃ કલ્પનાં કલ્પયન્ કોટિકલ્પં
સમભ્યેતિ રામં પ્રભું નૈવ નૈવ ।
ધૃતશ્ચેતસા યેન કામો ન રામઃ
કુતસ્તસ્ય રામે તુ સુપ્રીતિયોગઃ
મનો રામચન્દ્રો નિધિઃ કામધેનુઃ
સુરદ્રુર્મણિશ્ચિન્તિતાર્થપ્રદશ્ચ ।
પ્રભાવાદ્ હિ યસ્યૈવ સર્વસ્ય સત્તા
ન તત્તુલ્યતામેતિ કશ્ચિદ્ જગત્યામ્
સમાશ્રિત્ય કલ્પદ્રુમં દુઃખિતો યઃ
સદા તસ્ય ચિત્તે વસત્યેવ દુઃખમ્ ।
સમં સજ્જનૈર્યો વિવાદં કરોતિ
તતો યાતિ સંતાપમન્તર્મહાન્તમ્
ભવદ્વૈ નિદિધ્યાસભઙ્ગોઽપિ તસ્ય
બલાદુદ્ભવેત્ શોકસંતાપવૃત્તિઃ ।
સુખાનન્દનાશો ભવેદ્ ભેદબુદ્ધ્યા
મનોનિશ્ચયો લુપ્તતે હન્ત સર્વઃ
યથા કામધેનુપ્રભોસ્તક્રયાજ્ણ્ચા
તથૈવાત્મવેત્તુશ્ચ વાદપ્રિયત્વમ્ ।
સ સંત્યજ્ય ચિન્તામણિં કાચખણ્ડાન્
પ્રયાચેત તસ્મૈ ન કસ્તાન્ પ્રદદ્યાત્
દૃઢા નાસ્તિ બુદ્ધિર્વિમૂઢસ્ય પુંસો
ન ચિત્તેઽસ્તિ રામોઽતિકામાકુલસ્ય ।
પ્રવૃત્તેઽતિલાભે ભવેત્ ક્ષુબ્ધચિત્તઃ
પ્રસક્તોઽતિભોગેષુ દૈન્યં પ્રયાતિ
અભક્ત્યા હરી જીવિતં માઽસ્તુ દીનં
ભવેત્ ચાતિમૌઢ્યે સદા દુઃખદુઃખમ્ ।
મનો રામચન્દ્રેઽર્પય પ્રીતિયોગં
વિરામેષુ તે માસ્તુ વાજ્ણ્છા ધનાદૌ
અસારોઽસ્તિ સંસાર એષોઽતિઘોરો
મનઃ સજ્જનાન્વેષય ત્વં હિ સત્યમ્ ।
વિષં ભક્ષિતં ચેત્ સુખં તે કુતઃ સ્યાદ્
અતો રામચન્દ્રં સદા ચિન્તય ત્વમ્
ઘનશ્યામવર્ણોઽતિલાવણ્યયુક્તો
ગભીરોઽતિધીરઃ પ્રતાપેન પૂર્ણઃ ।
સ્વભક્તસ્ય યઃ સંકટે પક્ષપાતી
સ રામઃ પ્રભાતે હૃદા ચિન્તનીયઃ
બલેનાધિકો રાઘવસ્ચાપપાણિઃ
કરાલસ્તુ કાલોઽપિ તસ્માદ્ બિભેતિ ।
કથા કૈવ મર્ત્યસ્ય રઙ્કસ્ય તત્ર
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
સુખાનન્દકૃદ્ વારકો યો ભયસ્ય
સ હિ પ્રીતિયોગેન સેવ્યો જગત્યામ્ ।
વિવેકાદનાચારબુદ્ધિં વિસૃજ્ય
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
મનઃ કીર્તય ત્વં હરિં કામપૂરં
ન વૈ બાધ્યસે દુઃખજાલૈઃ કદાપિ ।
મદાલસ્યમાશુ ત્વયા સંપ્રહેયં
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
મહાદોષનાશોઽસ્તિ યત્કીર્તનેન
નરઃ સદ્ગતિં યાતિ યત્કીર્તનેન ।
ભવેત્ પુણ્યવૃદ્ધિશ્ચ યત્કીર્તનેન
સ રામઃ પ્રભાતે હૃદા ચિન્તનીયઃ
ભવેન્ન વ્યયઃ સ્વીયવિત્તસ્ય કિંચિત્
તતોચ્ચારણે રામનામ્નો ન કષ્ટમ્ ।
ક્ષયો જાયતે યેન સંસારશત્રોઃ
સ રામઃ પ્રભાતે હૃદા ચિન્તનીયઃ
મહદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે દેહદણ્ડાત્
પરં નામસંકીર્તને નૈવ દુઃખમ્ ।
શિવશ્ચિન્તયત્યેવ યં દેવદેવં
સ રામઃ પ્રભાતે હૃદા ચિન્તનીયઃ
તપઃપૂર્વકે સાધને દેહકષ્ટં
ધનેનૈવ દાનં વ્રતોદ્યાપનં ચ ।
કૃપાલુઃ સદા દીનજીવેષુ યોઽસૌ
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
મનઃ સાધનેષ્વેતદેવ પ્રશસ્તં
ન ચેન્મન્યસે સાધુભિર્નિશ્ચિનુ ત્વમ્ ।
વૃથા સંશયસ્ત્યાજ્ય એવાન્તકારી
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
ભવેન્નૈવ યોગો ન ધર્મો ન કર્મ
ન ભોગો ન ચ ત્યાગ એકોઽપિ સાઙ્ગઃ ।
મનો નામસંકીર્તને શ્રદ્દધસ્વ
પ્રભાતે હૃદા રાઘવશ્ચિન્તનીયઃ
હરેર્નામ સંકીર્તને શ્રદ્દધાનો
ભવેદ્ દ્વન્દ્વશૂન્યોજપન્ રામનામ ।
હરેઃ કર્મ કુર્વન્ ભવિષ્યત્યકામો
સ્વરૂપં ચ સર્વત્ર પશ્યેત્ તદાનીમ્
અહો યસ્ય રામે ન વિશ્વસ્તબુદ્ધિઃ
ભવેત્ પામરઃ સર્વદા દુઃખભાક્ સઃ ।
સ્થિતે કિન્તુ કૈવલ્યદે રામચન્દ્રે
વૃથા દેહસંસારચિન્તાઽલ્પબુદ્ધેઃ
મનઃ પાવનાં ભાવનાં રાઘવસ્ય
નિધેહ્યન્તરે માઽસ્તુ સંસારચિન્તા ।
ભવો ભ્રામયત્યેવ જીવં સદૈવ
અસદ્વસ્તુસંધારણં વ્યર્થમેવ
મનઃ સંશ્રય શ્રીશમીશસ્ય હૃત્સ્થં
તરાદ્યૈવ દુષ્પારસંસારવાર્ધિમ્ ।
પ્રહેયસ્ત્વયા દુર્ભરઃ કામ એષઃ
ખરો મત્સરઃ સર્વથા દણ્ડ્ય એવ
મનો મત્સરાત્ મા ત્યજ શ્રીશનામ
નિદિધ્યાસ એષોઽસ્ત્વતીવાદરાત્ તે ।
મનો રામનામોત્તમં સાધનં રે
ન ચૈતસ્ય તુલ્યં કિમપ્યસ્તિ લોકે
બહૂન્યન્યનામાનિ તુલ્યાનિ નાસ્યેતિ
અભાગ્યાન્ન જાનાત્યયં પામરોઽઙ્યઃ ।
ઇદં પાર્વતીશેન બુદ્ધં વિષઘ્નં
કથા માનવસ્યાત્ર કા કિંકરસ્ય
સ્મરારીઃ સદા ધ્યાયતીશં હિ રામં
ઉમાસંયુતો ગાયતિ પ્રેમબદ્ધઃ ।
દૃઢઙ્યાનવૈરાગ્યસામર્થ્યયુક્તઃ
સદાઽઽસ્તે સુખં રામવિશ્વાસપૂર્ણઃ
શિરઃસંસ્થિતો યઃ પ્રભુર્વિઠ્ઠલસ્ય
શિવઃ સોઽપિ તદ્ધ્યાનમગ્નો ન કિં ત્વમ્ ।
યતો નીલકણ્ઠોઽપિ શાન્તિં પ્રપેદે
સ રામઃ કૃતાન્તાન્નરં મોચયેદ્ વૈ
ભજેદ્ રાઘવં યોગિવિશ્રાન્તિહેતું
જપત્યસ્ય નામાનિ ગૌર્યા મહેશઃ ।
તપસ્વી સ્વયં શંકરઃ શાન્ત આસીદ્
ભવેન્મુક્તિદોઽન્તે હ્યસૌ રામ એકઃ
મુખે યસ્ય રામઃ સુખં તસ્ય નિત્યં
સદાનન્દરૂપે નિમગ્નઃ સ આસ્તે ।
વિના રામમન્યત્ર સંદેહખેદૌ
નિજં ધામ નામૈવ શોકાપહારિ
મુખે યસ્ય રામો ન કામોઽસ્તિ ચિત્તે
ન તદ્ધૈર્યલોપો ભવેત્ સંકટેષુ ।
હરેર્ભક્તિયોગેન કામં વિજિત્ય
સ ધન્યોઽભવદ્ મારુતિબ્રહ્મચારી
અતીવોત્તમં સુન્દરં સ્વલ્પવર્ણં
અમૂલ્યં સુલભ્યં હિતં રામનામ ।
જનૈઃ કીર્ત્યમાનં ભવધ્વંસકં યત્
તદેવેહ કૈવલ્યરૂપં નરાણામ્
સદા ભોજનાદૌ વદેદ્ રામનામ
તતો ભોજને સાદરં ઘોષણીયમ્ ।
પ્રતિગ્રાસમેવં વદેન્નામ પુણ્યં
તદા પ્રાપ્યતે શ્રીહરિઃ સ સ્વભાવાત્
સદા નામહીનસ્ય ઘોરાઽસ્તિ હાનિઃ
ન યસ્યાદરો નામ્નિ તજ્જન્મ તુચ્છમ્ ।
હરેર્નામ વેદેષુ શાસ્ત્રેષુ શ્રેય
સ્કરંવૈ પરં ખ્યાપિતં વ્યાસવાણ્યા
મનો રામચન્દ્રે ન કાર્યા ઉપેક્ષા
હરેર્નામ સંકીર્તયેદાદરેણ ।
ન કિંચિદ્વ્યયઃ કીર્તને રામનામ્નઃ
તતો ઘોષયેજ્જાનકીશસ્ય નામ
સસત્કારમુદ્ઘોષિતે રામનામે
સુદૂરં સ્વહૃત્સ્થાશ્ચ દોષાઃ પ્રયાન્તિ ।
હરિસ્તિષ્ઠતિ પ્રીત આકર્ણ્ય કીર્તિં
અતઃ શ્રીશિવો રામનામૈકતન્દ્રઃ
પ્રભુર્યોઽન્નદઃ સ્વૈરમાકીટકેભ્યઃ
સદા હૃદ્ગતા યસ્ય ચિન્તા જનાનામ્ ।
સુલભ્યેઽપિ તન્નામસંકીર્તને તે
મનો હીયતે કિં નુ તન્મે વદાશુ
ત્રિલોકીવિદાહે ક્ષમો યોઽસ્તિ રુષ્ટઃ
સ ઈશઃ શમં પ્રાપ યત્કીર્તનેન ।
જપત્યાદરાદ્યત્ શિવા વિશ્વમાતા
તદેવેહ સર્વૈર્જનૈજ્ કીર્તનીયમ્
મનોઽજામિલો દુષ્કૃતી પુત્રનામ
ગુણન્નેવ નારાયણેત્યાપ મુક્તિમ્ ।
શુકં કુટ્ટિની રાઘવેત્યાહ્વયન્તી
પુરાણપ્રસિદ્ધાં સુવિખ્યાતિમાપ
સ્વભક્તોત્તમો દૈત્યવંશેઽપિ જાતઃ
પ્રહ્લાદનામાઽજપન્નામ નિત્યમ્ ।
પિતા તસ્ય તન્નૈવ સેહે દુરાત્મા
જગત્યાં સ નૈવાજપદ્ રામનામ
ન યદ્વાચિ રામઃ કથં તસ્ય મુક્તિઃ
અહંતાવશો યાતનાં યાતિ વ્યર્થમ્ ।
તતો દેહનાશે મહાદુઃખમેતીતિ
યતો બ્રૂત રે રામરામેતિ નિત્યમ્
સ્ફુટં તારિતાઃ પ્રસ્તરા રામનામ્ના
જડા માનવાસ્તાતિતા નૈકશોઽત્ર ।
પરં સંશયાત્મા સદા તત્પ્રભાવે
જપેન્નૈવ યઃ સોઽસ્તિ ના પાપરૂપઃ
જગત્યાં હિ વારાણસી પુણ્યભૂમિઃ
જના યત્ર યાતાઃ પિતૄનુદ્ધરન્તિ ।
સદા ચન્દ્રમૌલિર્ગુણન્ રામનામ
સ્થિતસ્તત્ર જીવાન્ સમુદ્બોધનાર્થમ્
નૃભિઃ કર્મ કર્તું ન શક્યં યથાવત્
કૃતે ધર્મકૃત્યેઽપિ નો પુણ્યલાભઃ ।
દયા સર્વભૂતેષુ નૈવાસ્તિ ચિત્તે
અમૂલ્યં હરેર્નામ નો હન્ત વક્ત્રે
ન યસ્ય પ્રિયં નામ તં શાસ્તિ કાલો
વિકલ્પાત્ કુતર્કે ગતિર્નારકી સ્યાત્ ।
અતઃ સાદરં નામ સંકીર્તિતવ્યં
તતો જાયતે દોષનાશઃ સ્વભાવાત્
પ્રકૃત્યોરરીકૃત્ય નમ્રત્વમેવ
મનઃ સજ્જનાસ્તેન સંતોષિતવ્યાઃ ।
સ્વદેહં ચ લોકોપકાર્યે નિયુજ્ય
ભજાતિપ્રમોદેન સાકારમીશમ્
હરેઃ કીર્તને તદ્ગુણપ્રીતિરસ્તુ
પરબ્રહ્મબોધે ત્વહંતા ચ માઽસ્તુ ।
ધને ચાન્યદીયે તથાઽન્યપ્રિયાયાં
નિરૂઢોઽભિમાનઃ પરિત્યાજ્ય એવ
યથા વક્તિ તદ્વન્ન યસ્ય પ્રવૃત્તિઃ
વિમૂઢઃ સ તેનૈવ લજ્જામુપૈતિ ।
મનઃ કેવલં યસ્ય વાગ્વિભ્રમોઅઽસ્તિ
કથં પ્રાપ્નુયાદ્ દેવદેવં સ મૂઢઃ
વિવેકાદશુદ્ધાં ક્રિયાં સ્વાં વિહાય
વિશુદ્ધાં ક્રિયામાદરેણાઽઽચર ત્વમ્ ।
યથા ભાષસે તદ્વદેવાચર ત્વં
મનઃ કલ્પનાં મુજ્ણ્ચ સંસારદાત્રીમ્
સમાચર્ય સંધ્યાદિ નિત્યં સ્વકર્મ
વિવેકાન્મનઃ સ્થાપયાત્મપ્રભ્રષ્ટમ્ ।
દયા સર્વભૂતેષુ યસ્ય પ્રવૃદ્ધા
સદા ભક્તિભાવાત્ સ આપ્નોતિ શાન્તિમ્
મનો નૈવ કાઅર્યઃ પ્રકોપઃ કદાચિત્
મનઃ સાધુસઙ્ગે પ્રવૃત્તિં કુરુષ્વ ।
મનો મુજ્ણ્ચ સઙ્ગં સદા દુર્જનાનાં
મનસ્તેન તે મોક્ષલાભોઽસ્તિ સત્યમ્
મનઃ સર્વદા સાધુસઙ્ગેન પુંસાં
ભવેદ્ વિક્રિયાહાનિરીશે ચ ભક્તિઃ ।
વિના સત્ક્રિયાં માસ્તુ વાચાલતા તે
યતો વાદહાનિઃ સ સંવાદ ઇષ્ટઃ
વિતણ્ડઃ સદા ત્યાજ્ય એવાત્ર સર્વૈઃ
સુખેનોત્તમૈઃ સદ્વિવાદો વિધેયઃ ।
સુસંવાદ એવેહ શોકોપહારી
યતો વાદહાનિઃ સ સંવાદ ઇષ્ટઃ
અસદ્વાદહા યઃ સ સંવાદ એવ
વિવેકેન જેતવ્ય એવાભિમાનઃ ।
અહંતા હિ વાદે વિકારાન્ કરોતિ
યતો વાદહાનિઃ સ સંવાદ ઇષ્ટઃ
હિતાયૈવ તે સત્યવાગીરિતેયં
હિતાયાત્મનસ્ત્વં વિચાર્યાચરાત્ર ।
હિતાયૈવ પાખણ્ડબુદ્ધિર્વિવર્જ્યા
યતો વાદહાનિઃ સ સંવાદ ઇષ્ટઃ
ગતં જન્મ વક્તુસ્તથા શ્રોતુરેવ
વિવાદઃ પરં નૈવ શાન્તો જનેષુ ।
વિવાદોદ્ભવઃ સંશયો દમ્ભકારી
યતો વાદહાનિઃ સ સંવાદ ઇષ્ટઃ
હિતં વિસ્મૃતં પણ્ડિતૈર્વાદશૌણ્ડૈઃ
અહંતાબલાદ્ રાક્ષસત્વં ગતાસ્તે ।
પરેશાદ્વિના પણ્ડિતો નાસ્તિ કશ્ચિદ્
અતો હે મનસ્ત્વં ત્યજ સ્વામહંતામ્
પરાયોપદેશે વ્યયો નૈવ કશ્ચિદ્
વૃથાઽનુક્ષણં વર્ધતે ગર્વવેગઃ ।
ક્રિયામન્તરા વાક્પટુત્વં ધિગેવ
મનઃ સર્વથૈવાદરાન્નિશ્ચિનુ ત્વમ્
ન યો વાદભાક્ સંવદેત્ તેન પુંસાં
વિવેકાદહંકારલેશોઽપિ હેયઃ ।
વદેદ્યત્ તદેવાચરેત્ સર્વથૈવ
વિશુદ્ધક્રિયો ભક્તિમાર્ગેણ ગચ્છેત્
મુનેઃ શાપજં ગર્ભવાસસ્ય દુઃખં
સ્વયં યોઽમ્બરીષસ્ય જગ્રાહ વિષ્ણુઃ ।
દદૌ ચોપમન્યું શિવઃ ક્ષીરસિન્ધું
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
ધ્રુવં બાલમઙ્યં તથા દૈન્યભાજં
પરં ધ્યાનનિષ્ઠં વિલોક્યાનુકમ્પ્ય ।
ચકારાચલં યસ્તુ તારાઙ્ગણે તં
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
ગજેન્દ્રઃ સરસ્યુગ્રનક્રેણ પાદે
ધૃતો વિષ્ણુમેવાસ્મરત્ ખિન્નગાત્રઃ ।
હરિસ્તત્ક્ષણદેત્ય યોઽમોચયત્તં
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
દ્વિજોઽજામિલઃ પાપકર્માઽન્તકાલે
વદન્ પુત્રનામ પ્રપેદે વિમુક્તિમ્ ।
અનાથસ્ય યોઽસ્ત્યાશ્રયશ્ચક્રપાણિઃ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
વિધાતુર્હિતાયાભવત્ મત્સ્યરૂપો
દધારાચલાં કૂર્મરૂપેણ પૃષ્ઠે ।
સ્વભક્તાન્ હિ પાતું શ્રિતો નીચયોનીઃ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
મહાભક્તપ્રહ્લાદસંરક્ષણાર્થં
નૃસિંહસ્વરૂપં પ્રપેદે ય ઉગ્રમ્ ।
ન યત્સંન્નિધૌ કોઽપિ ગન્તું સમર્થઃ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
યયાચે કૃપાં વજ્રપાણિર્યદા વૈ
તદા વામનોઽભૂત્ સ્વયં ચક્રપાણિઃ ।
તથા ભાર્ગવો યો દ્વિજાર્થં બભૂવ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
અહલ્યાસતીપક્ષપાતાદરણ્યં
સિષેવેઽપિ દેવાંશ્ચ બન્ધાદ્વિમોક્તુમ્ ।
રિપોર્યો ધ્વજં પ્રાહરદ્ રાવણસ્ય
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
પુરા દ્રૌપદીપ્રીતયે દેવદેવઃ
સ્વયં તત્ક્ષણાદેવ તત્રાઽઽવિરાસીત્ ।
કલૌ યોઽભવન્મૌનિબુદ્ધસ્તથૈવ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
અનાથાન્ સ્વભક્તાન્ પરિત્રાતુમેવ
કલૌ સંભવિષ્યત્યસાવેવ કલ્કિઃ ।
શ્રુતિર્યદ્ગુણખ્યાપને મૌનમાપ
સ નોપેક્ષતે દેવદેવઃ સ્વભક્તમ્
જનાનુગ્રહાર્થં હિ લીલાવતારા
અનેકા ધૃતા યેન પૂર્વં ધરણ્યામ્ ।
ન તં સેવતે યઃ સ એવાતિપાપો
દુરાત્મા કુબુદ્ધિઃ સ ચાણ્ડાલરૂપઃ
સ ધન્યો હરેર્નામઘોષેણ શાન્તઃ
તથાઽઽકર્ણ્ય યસ્તત્કથાં તત્ર લીનઃ ।
પ્રનષ્ટા કુબુદ્ધિસ્તદીયા સ્વબોધાદ્
મનોવાસના યસ્ય રામે વિલીના
મનો વાસના વાસુદેવે તવાસ્તુ
મનઃ કામના કામસઙ્ગે તુ માઽસ્તુ ।
મનઃ કલ્પના તે વૃથા નૈવ કાર્યા
મનઃ સજ્જન ! સન્તસઙ્ગે રમસ્વ
મનઃ સદ્ગતિપ્રાપ્તયે સાધુસઙ્ગઃ
તતો નશ્યતે દુર્મતિર્દુર્જનસ્ય ।
રતીશો મનઃક્ષોભકોઽસ્તીતિ મત્વા
વિધેયઃ પ્રયત્નો બુધૈર્નિર્મમત્વે
મનો માઽસ્તુ રામં વિના તે વિકલ્પઃ
સદા સત્યસંકલ્પ એવાઽસ્તુ ચિત્તે ।
પરિત્યજ્ય જલ્પં ચ લોકે સદા ત્વં
રમાકાન્તમેકાન્તવૃત્યા ભજસ્વ
જગત્યાં જનૈઃ સેવ્ય એકો હિ રામઃ
સ ત્વેકવાગેકબાણસ્તથૈવ ।
ચરિત્રં યદીયં જનોદ્ધારકં ચ
સ સીતાપતિઃ સેવ્ય આદૌ વિવેકાત્
વિચાર્યૈવ યો ભાષતે વર્તતે વા
તદીયેન સઙ્ગેન સંતાપશાન્તિઃ ।
પ્રવાચ્યં વિચારં વિના નૈવ કિંચિત્
સદા સત્પથા ચ પ્રયાતવ્યમેવ
વિરક્તિશ્ચ ભક્તિશ્ચ વિઙ્યાનયોગઃ
સદાઽઽત્માનુબોધો દૃઢો યધૃદિર્હિ ।
સદા દર્શનં સ્પર્શનં તસ્ય પુણ્યં
તથા ભાષણં નાશકં સંશયસ્ય
ન યસ્યાસ્તિ ગર્વો સદા વીતરાગઃ
ક્ષમાશાન્તિયુક્તો દયાયાં ચ દક્ષઃ ।
નહિ ક્ષોભલોભૌ ન દૈન્યં ચ યસ્મિન્
વસત્યજ્ણ્જસા તત્ર યોગીશ્વરત્વમ્
વિધેયા મનઃ સંગતિઃ સજ્જનસ્ય
યતો દુર્જનસ્યાપિ ધીઃ શુદ્ધિમેતિ ।
સુસદ્ભાવસદ્બુદ્ધિસન્માર્ગલાભઃ
તતો નિર્ભયત્વં કરાલાચ્છ કાલાત્
સદા ભીતિયુક્તં હિ બ્રહ્માણ્ડમેતદ્
અનન્તં તુ તત્ સાધવશ્ચાભયા વૈ ।
ભવેદ્ યસ્ય તદ્ઙ્યાનતો દ્વૈતહાનિઃ
ભયં માનસાત્ સર્વથા તસ્ય નષ્ટમ્
પ્રબોધ્યેહ જીવં પ્રયાતા હિ શ્રેષ્ઠાઃ
તથાપ્યઙ્ય એવેહ જીવોઽસ્તિ હન્ત ।
લયં યસ્ય નો યાત્યહંકારકર્મ
ન સ ઙ્યાનધિં વિન્દતેઽહંતયા વૈ
ભ્રમાત્ ચિદ્ધનં યસ્ય ગુપ્તં બભુવ
મૃતિર્જન્મદારિદ્ર્યમાવિર્બભૂવ ।
વિલીના ન યસ્યેહ દેહાત્મબુદ્ધિઃ
ન સ ઙ્યાનધિં વિન્દતેઽહંતયા વૈ
ન વેત્ત્યાત્મતત્ત્વં તતં સર્વતોઽપિ
જડં મન્યતે હન્ત દૃશ્યં હ્યભાગ્યઃ ।
ન ચાશ્રદ્ધયા પુણ્યલેશોઽપિ યસ્ય
ન સ ઙ્યાનધિં વિન્દતેઽહંતયા વૈ
નિજં વસ્તુ ન પ્રાપ્યતે સ્વપ્રમાદાત્
ગુણાનં હિ બન્ધોઽત્ર દુઃખસ્ય હેતુઃ ।
ભવન્નૈવ યાવદ્ ગુણાતીતવૃત્તિઃ
નિધિર્વિદ્યતેઽહંતયા નૈવ તાવત્
અથહાસ્તિ તો બ્રહ્મવિત્ તસ્ય સેવા
તથા વન્દનીયં તદીયાઙ્ઘ્રિયુગ્મમ્ ।
વિના સદ્ગુરોરજ્ણ્જનં તન્ન વેદ્યં
મનોઽહંતયાઽસૌ નિધિર્નૈવ લભ્યઃ
ન તદ્ ઙ્યાયતે ઙ્યાયતે નૈવ યાવદ્
વિમૂઢસ્ય સંદેહહાનિર્ન ભૂયાત્ ।
અહંતા ન યાવદ્ વિનિર્યાતિ તાવદ્
બલાન્નૈવ તદ્ વિદ્યતે લભ્યતે ન
અવિદ્યાવશો માનવો મૂઢબુદ્ધિઃ
ભ્રમાદ્ વિસ્મૃતં સ્વં હિતં નોપયાતિ ।
યથાઽસંપરીક્ષ્યાદૃતં કિન્ત્વશુદ્ધં
ન તન્નાણકં સ્વેપ્સિતાર્થક્રયાર્થમ્
જગત્યાં મનઃ કિં નુ સત્યં યથાર્થં
ત્વયા સાદરં તત્તુ સંશોધનીયમ્ ।
તથા કુર્વતા બ્રહ્મસત્તાનુભૂતિઃ
તતોઽઙ્યાનજન્યો ભ્રમો નાશમેતિ
સદા દૃશ્યચિન્તોદ્ભવં જીવજાતં
અહંકારતોઽઙ્યાનતા વિઙ્યતેઽસ્ય ।
વિવેકાત્ સદા સ્વસ્વરૂપં હિ સેવ્યં
ન હિ બ્રહ્મમૂલે જનુર્નૈવ મૃત્યુઃ
દૃશો ગોચરં યન્ન સત્ તત્કદાચિત્
અકસ્માદ્ ભવેત્ તચ્ચ કાલેન નશ્યેત્ ।
યતઃ સર્વનાશઃ સ્થિરં નૈવ કિંચિત્
મનોઽનન્તસત્ચિત્ સમન્વેષણીયમ્
ન ભઙ્ગ્યં ન છેદ્યં ન ચાલ્યં ન ભ્રંશં
સ્થિતં સર્વતોઽહંતયા નૈવ વેદ્યમ્ ।
ન તસ્યૈકરૂપસ્ય દ્વૈતં તુ સહ્યં
મનોઽનન્તસત્ચિત્ સમન્વેષણીયમ્
સ્વયંભ્વાદિરૂપેઽપિ યન્નિર્વિકારં
શ્રુતિર્વર્ણને યસ્ય મૌનં પ્રપેદે ।
વિવેકેન તદ્રૂપમાસાદનીયં
મનોઽનન્તસત્ચિત્ સમન્વેષણીયમ્
જગત્યાં ન યત્ ચર્મચક્ષુર્નિરીક્ષ્યં
જગત્યાં તુ યદ્ ઙ્યાનચક્ષુર્વિલોક્યમ્ ।
યદાલોકને સ્યાલ્લયો લોકનસ્ય
મનોઽન્વેષણીયં સદાનન્દરૂપમ્
ન પીતં ન શુભ્રં ન વા શ્યામમેતત્
ન ચ વ્યક્તમવ્યક્તરૂપં ન નીલમ્ ।
સુવિશ્વાસ આપ્તે તુ મુક્તિપ્રદોઽત્ર
મનોઽન્વેષણીયં સદાનન્દરૂપમ્
નૃભિર્વસ્તુ સંચિન્ત્ય સંચિન્ત્ય વેદ્યં
મનો બોધ્ય સંબોધ્ય બુદ્ધં પ્રકાર્યમ્ ।
પરં સંગમાત્ સજ્જનૈઃ સર્વસિદ્ધિઃ
વરો નિશ્ચયો જાયતે સાનુરાગાત્
કૃતે તત્ત્વસંખ્યાસુ ચાતુર્યયોગેપિ
અવશ્યો પરબ્રહ્મણો હિ પ્રબોધઃ ।
મનઃ સારભૂતં તુ સત્યં વિદૂરે
સમસ્તેષુ તદ્ હ્યેકમેવાદ્વિતીયમ્
વિમુષ્ટૈર્ન દેહેન્દ્રિયૈર્નૈવ તત્ત્વૈઃ
સમાધાનતા નૈવ રાગપ્રલાપૈઃ ।
ન યોગૈર્ન યાગૈર્ન વા ત્યાગભોગૈઃ
ભવેત્ સા તુ સઙ્ગાત્ સ્ફુટં સજ્જનાનામ્
મહાવાક્યબોધાત્ તથા પજ્ણ્ચકાનાં
વિવૃત્યા પરબ્રહ્મદિગ્દર્શનં વૈ ।
દ્વિતીયાદિને ચન્દ્રસંદર્શનાર્થં
યથા વૃક્ષશાખાઙ્ગુલીર્નિર્દિશન્તિ
જગત્યાં ન યદ્ દૃશ્યતે તદ્વિલોક્યં
સમાલોચ્યતે ચેત્ તદૈવ સ્ફુટં સ્યાત્ ।
કરે નૈવ તદ્ ગૃહ્યતે યત્નતોઽપિ
ન તત્ સર્વતો વિદ્યમાનં તુ ગમ્યમ્
અહં બ્રહ્મ વેદ્યીતિ યો વક્તિ સોઽઙ્યઃ
ક્ષમસ્તર્કિતું કો જગત્યામ્ અતર્ક્યમ્ ।
અહંતાબલાજ્ ઙ્યાયતે તન્ન મૂઢૈઃ
તદાલોકિતે કોઽસ્તિ તસ્માદ્ વિભિન્નઃ
શ્રમો નૈકશાસ્ત્રાવલોકેઽસ્ત્યતીવ
પરંત્વેકતાનિશ્ચયો નૈવ તને ।
વિવાદાત્મકઃ શાસ્ત્રજન્યો વિરોધો
મતિર્લીયતે પ્રત્યુતાઽઽત્મપ્રબોધે
શ્રુતિઃ શાસ્ત્રષટ્કં તથા ધર્મશાસ્ત્રં
સહસ્રાનનોઽપિ સ્વયં શેષનાગઃ ।
અશક્તા હિ તદ્વર્ણને સર્વથેમે
મનો ઙ્યાનદર્પં તતસ્ત્વં વિમુજ્ણ્ચ
અહન્તાત્મિકા મક્ષિકા ભક્ષિતા ચેદ્
રુચિર્ભોજને તસ્ય પુંસઃ કુતઃ સ્યાત્ ।
અહન્તા હિ હૃત્સ્થા ન યાવત્પ્રયાતિ
સુજીર્ણં ભવેત્ ઙ્યાનમન્નં ન તાવત્
મનો માઽસ્તુ વાદે મતિઃ ખેદકર્ત્રી
દ્વૈતે રુચિઃ ક્રોધકર્ત્રી ચ માઽસ્તુ ।
અહંતા મનો યાવદન્તે તવાસ્તે
પરેભ્યો ન હિ ઙ્યાનદાને ત્વમર્હઃ
અહંતોદયે જાયતે સર્વદુઃખમ્
મુખાદુદ્ગતા ઙ્યાનવાર્તા વૃથૈવ ।
અહંતાલયે સર્વતસ્તે સુખં સ્યાદ્
અહંતાં સ્વયં તાં મનશ્ચિન્તય ત્વમ્
વિવેકેઽપ્યહંતાબલાદ્ યાત્યનીતિમ્
અનીત્યા જનઃ શ્લાઘ્યતાં યાતિ લોકે ।
પરં વેત્તિ ચિત્તે નિજં દમ્ભભાવં
પ્રમાણાન્તરાણ્યસ્ય બુદ્ધિર્જહાતિ
દૃઢો નિશ્ચયો યસ્ય દેહાત્મબુદ્ધૌ
સુદૂરં હિતાદાત્મનઃ સો નુ યાતઃ ।
પરિત્યજ્ય તાં ચાત્મબુદ્ધિઃ પ્રધાર્યા
સદા સંગતિઃ સજ્જનાનાં વિધેયા
મનઃ કલ્પિતા દ્વૈતબુદ્ધિઃ પ્રહેયા
પ્રધાર્યા હૃદા કલ્પનાઽદ્વૈતરૂપા ।
સ્વરૂપસ્થિતૌ સાઽપિ યાયાદ્ હૃદન્તાત્
સદા સંગતિઃ સજ્જનાનાં વિધેયા
પ્રપજ્ણ્ચે સ્વદેહાદિસંચિન્તનાત્તુ
મનો વર્ધતે લોભ એતાન્તરે સ્વે ।
અતઃ શ્રીશભક્ત્યા પ્રવૃણ્વીત મુક્તિં
તદર્થં સદા સાધુસંગો વિધેયઃ
અહંકારવિસ્તાર એષોઽસ્તિ દેહ
પ્રિયાપુત્રમિત્રાદિકો મોહજન્યઃ ।
અતોઽહંભ્રમં જન્મહેતું નિરસ્યેત્
તદર્થં સદા સાધુસઙ્ગં વિદધ્યાત્
વરો નિશ્ચયઃ શાશ્વતસ્યૈવ કાર્યો
મનઃ સંશયો દાસવાક્યાદ્ વિસર્જ્યઃ ।
ક્ષણેઽનુક્ષણે જન્મસાર્થક્યમસ્તુ
તદર્થં સદા સાધુસઙ્ગો વિધેયઃ
પ્રશાન્તાં કરોત્યાત્મવૃત્તિં સ સાધુઃ
દુરાશાશ્રયાદ્ દીનતાં નોપયાતિ ।
ઉપાધિર્હિ દેહાત્મધીવૃદ્ધિકર્ત્રી
કથં સા પ્રબાધેત સાધું વિરાગમ્
મનોઽનન્તબોધાય સાધું હ્યુપેયાદ્
અહંકારવિસ્તારમેતં નિરસ્યેત્ ।
ગુણાતીતતામેત્ય ચિન્ત્યો હ્યનન્તો
ન દેહાત્મબુદ્ધિઃ કદાપીહ કાર્યા
ત્યજેદાત્મબોધેન દેહાત્મબુદ્ધિં
વિવેકેન સદ્વસ્તુયોગો વિધેયઃ ।
ચિદાકારવૃત્તિઃ સ્વતો નૈવભાવ્યા
તતઃ સર્વદા તત્ સમન્વેષણીયમ્
સુગુપ્તં સ્થિતં વસ્તુ યત્સારભૂતમ્
ભવેદ્ ગોચરં ચક્ષુષોદૃ।ર્શ્યમાત્રમ્ ।
અદૃશ્યં ગુણાભાવનિર્ભાસમેતદ્
અહંતાબલાન્નૈવ યત્નેઽપિ વેદ્યમ્
સ્ફુટા વૈષયી કલ્પના સા ત્વવિદ્યા
યયા બ્રહ્મ વિઙ્યાયતે સ સુવિદ્યા ।
બભૂવ દ્વિધા સાઽઽદિકલ્પે હિ માયા
વિવેકાદ્ ભવત્યાત્મરૂપે વિલીના
પ્રવૃત્તે હિ ચિદ્વ્યોમ્ન્યહંકારરાહૌ
ચિદાકાશમાચ્છાદિતં દૃશ્યતે વૈ ।
તમિસ્રાનિશાવદ્ભવેદ્દિગ્ભ્રમોઽપિ
વિવેકાદ્ વિચારાચ્ચ સાક્ષાત્ક્રિયેત્ તત્
ન તચ્ચક્ષુષા લક્ષ્યતે યત્નતોઽપિ
ભવે ભક્ષિતે તેન નો તસ્ય રક્ષા ।
યદક્ષય્યમોક્ષં દદાત્યક્ષયં તદ્
દયાલુઃ સ્વભક્તસ્ય પક્ષં કરોતિ
લિખત્યેવ ભાવ્યં વિધિઃ સર્વભાલે
પરં તલ્લલાટેઽસ્તિ કો લેખકર્તા ।
હરઃ સર્વસંહારકોઽસ્ત્યન્તકાલે
પરં શંકરો દહ્યતેઽન્તે ચ કેન
કૃતા યેન તે દ્વાદશાદિત્યદેવા
અસંખ્યાતશક્રાશ્ચ રુદ્રાસ્તથૈવ ।
અન્વિષ્યમાણઃ સ દેવો ન લભ્યો
ન વિઙ્યાયતે કીદૃશઃ કોઽસ્તિ મુખ્યઃ
ન ખણ્ડ્યો ન ભઙ્ગ્યો ભવેદ્ દેવદેવો
ન ચાલ્યો ન નામ્યો ન વૈ દીનકલ્પઃ ।
ન ચાદેયરૂપો ન દૃગ્ગોચરોઽસ્તિ
ન વિઙ્યાયતેઽહંતયા સર્વગોઽપિ
પ્રિયો યસ્ય યસ્તસ્ય પૂજ્યઃ સ દેવઃ
પરં વેત્તિ નો દેવદેવં તુ કશ્ચિત્ ।
વસન્ત્યેવ દેવા જગત્યામનન્તા
રતિર્યત્ર તદ્ભક્તિરેવાઽસ્તિ વર્યા
ત્રય્સ્તે તુ લોકા યતઃ સંબભૂવુઃ
ન તં દેવવર્યં પ્રવક્તીહ કશ્ચિત્ ।
જગત્યાં વરિષ્ઠોઽસ્તિ દેવઃ સુગુપ્તો
વિના સદ્ગુરું નૈવ દૃશ્યઃ કદાચિત્
ગુરુત્વે સ્થિતાઃ કોટિશઃ સન્તિ ભૂમૌ
અનેકેષુ મન્ત્રેષુ તન્ત્રેષુ શક્તાઃ ।
સદા કામકામાઃ કથાગીતકારા
નૃણાં ભ્રામકા નૈવ મોક્ષપ્રદાસ્તે
ન વૈ વજ્ણ્ચકો નાભિચારી ન ચાઢ્યો
ન વા નિન્દકો મત્સરી ભક્તિહીનઃ ।
ન યત્સંગબાધા ન વિત્તાપહારી
જગત્યાં તુ યો બ્રહ્મબોધઃ સ સાધુઃ
હૃદા કામુકો નિઃસ્પૃહત્વં વદેચ્છેદ્
વિના તત્ક્રિયાં વાક્પટુત્વં વૃથૈવ ।
યથા વક્તિ તાદૃક્ પ્રવૃત્તિર્હિ યસ્ય
મનઃ સદ્ગુરુર્નિશ્ચિતવ્યઃ સ એવ
ઙ્યાની વિવેકી વિરક્તશ્ચ ભક્તઃ
કૃપાલુર્મનસ્વી ક્ષમી યોગયુક્તઃ ।
સુદક્ષઃ પ્રભુશ્ચાતુરો યશ્ચ વિદ્વાન્
ભવેત્ તસ્ય સઙ્ગે સમાધાનલાભઃ
અજં યત્ તથાઽનાગતં ચૈવ યદ્ધિ
વચોભિસ્તુ તજ્ઙ્યાયતે સજ્જનાનામ્ ।
અનિર્વાચ્યમેવાસ્તિ યત્ તચ્ચ વાચ્યં
મનઃ સચ્ચિદાનન્દમન્વેષણીયમ્
નિલીનો ભવેદાદરાદ્ રામરૂપે
ભયાતીતતા નિશ્ચિતા સ્વે સ્વરૂપે ।
કદાપ્યેહ નાસાદ્યતે માર્ગ્યમાણઃ
સદૈકં ભવેદ્યન્ન તસ્મિન્ વિભેદઃ
મનઃ સંનિધૌ તે સદા રાઘવોઽસ્તિ
મનઃ સજ્જન ! માર્ગય ત્વં હિ સત્યમ્ ।
તવાઽખણ્ડિતો રાઘવેણાસ્તિ યોગો
વિનિષ્કાસય સ્વાન્તરાત્ તામહંતામ્
મનઃ પિણ્ડબ્રહ્માણ્ડયોર્ભૂતસામ્યં
સમસ્તં ત્વિદં બ્રહ્મરૂપે ન કિંચિદ્ ।
મનો ભાતિ યદ્યત્ ન તત્તત્ સદસ્તિ
સુખે સંસ્થિતિઃ સંગમુત્સૃજ્ય કાર્યા
અહંપાશમુચ્છિદ્ય વિઙ્યાનશસ્ત્રૈઃ
વિદેહસ્થિતિર્ભક્તિતઃ સેવનીયા ।
વિરક્તેર્બલાત્ સર્વનિન્દ્યં વિવર્જ્ય
સુખે સંસ્થિતિઃ સઙ્ગમુત્સૃજ્ય કાર્યા
પૃથિવ્યાદિકૃદ્ દેવ આલોકનીયો
યદાલોકને મુક્તિલાભોઽસ્તિ સદ્યઃ ।
ગુણૈઃ સંયુતો નિર્ગુણ સેવનીયઃ
સુખે સંસ્થિતિઃ સઙ્ગમુત્સૃજ્ય કાર્યા
સ નો કાર્યકર્તા ન વા સૃષ્ટિભર્તા
પરાયાઃ પરો નો વિવર્તેન લિપ્તઃ ।
સ વૈ નિર્વિકલ્પો વિકલ્પ્યૈવ સેવ્યઃ
પરિત્યજ્ય સઙ્ગં સુખં સ્થેયમત્ર
ન દેહાત્મધીનિશ્ચયો યસ્ય નષ્ટો
ન કલ્પાન્તકાલેઽપિ સ ઙ્યાનવાન્ સ્યાત્ ।
પરં બ્રહ્મ નોઽહંતયા વેત્તિ કશ્ચિદ્
મનોઽઙ્યાનજાં શૂન્યતાં નો જહાતિ
મનઃસ્પર્શહીનં સ્થિરં યત્સ્વરૂપં
અભેદેન ચિન્ત્યં હિ સર્વોત્તમસ્ય ।
ન દૃષ્ટાન્તયોગ્યં ભવેત્ તસ્ય કિંચિદ્
ન નિઃસંગતા સંગતા તત્ર સત્યા
પરેશે ન વિઙ્યાતતાઽઙ્યાતતા વા
સ નો વર્ણ્યતે વેદશાસ્ત્રૈઃ પુરાણૈઃ ।
અદૃશ્યો ન દૃશ્યો ન સાક્ષી તયોર્વા
શ્રુતિર્યસ્ય નાન્તં વિજાનાતિ નૈવ
હૃદિસ્થોઽસ્તિ કઃ કીદૃશો દેવવર્યો
ગુરુઃ સાદરં સાધકેનાઽથ પૃષ્ટઃ ।
પરિત્યજ્ય દેહં વસત્યેષ કુત્ર
પ્નર્વાસયોગ્યં ક્વ સંસ્થાનમસ્ય
ઇતિ પ્રાહ જાનીહિ દેવો હિ હૃત્સ્થો
નભોવત્સદા વ્યાપકોઽપ્યપ્રલિપ્તઃ ।
ન ગચ્છત્યથો નોપગચ્છત્યજસ્રં
ઋતે તેન રિક્તં સ્થલં નૈવ કિંચિત્
નભોવિભ્રમદ્રેણુમાત્રં સ્થલં નો
રઘૂણામધીશેન રિક્તં વિભાતિ ।
પ્રવૃત્તો હિ તદ્દર્શને યઃ સ તસ્મિન્
લયં યાત્યલક્ષ્યં ચ લક્ષ્યં ચ લીનમ્
નભોવદ્ધિ તદ્ વ્યાપકં રામરૂપં
હૃદા ચિન્તિતં સ્યાદ્ ભવભ્રંશહેતુઃ ।
વિલીના ભવેદ્દેહધીસ્તસ્ય બોધાદ્
યથેચ્છં સુદૃષ્ટેઽપિ તૃપ્તિસ્તુ નાસ્તિ
નભઃ સંસ્થિતં વ્યાપ્ય વિશ્વં યથેદં
તથા રામ ઇત્થં ન સામ્યં કથંચિત્ ।
સ ચાસ્ત્યદ્વિતીયઃ સ્વભાવાદ્ હિ રામઃ
તદર્થં હિ વ્યર્થં પદં વ્યાપકેતિ
પુરાણં તતં સર્વતો યત્સ્વરૂપં
ન તર્કસ્ય લેશોઽપિ યસ્મિન્વિધેયઃ ।
નિગૂઢં પરંત્વાશુ તત્સ્યાત્સુગમ્યં
પ્રતાપાદ્ ગુરોરદ્વિતીયેતિસંઙ્યમ્
સ્વરૂપં તુ યજ્ઙ્યાયતે ઙ્યાનયોગાત્
સ્ફુટ સાક્ષિતાઽન્તર્હિતા તત્ર સર્વા ।
ભવેદુન્મની કુણ્ઠિતા વાક્ચ સદ્યઃ
સ એવ સ્વયં રામદૃક્ સર્વતો યઃ
કદાપ્યાત્મબોધે દ્વિતીયં ન ભાતિ
ન વૈ માનસે દ્વૈતલેશોઽસ્તિ કિંચિત્ ।
ગતૈર્જન્મસંઘૈઃ સ્વરૂપોપલબ્ધિઃ
વિદેહસ્થિતૌ સર્વકાયાનિરાસઃ
મનો યત્સુગુહ્યં ત્વયા તદ્ધિ લબ્ધં
પ્રકાર્યસ્ત્વયા રક્ષણે તસ્ય યત્નઃ ।
દૃઢપ્રત્યયાર્થં સદા શ્રાવ્યમેતન્
મનઃ સાધુસંગાદ્ધિ ધન્યત્વમેષિ
મનઃ સર્વસંગં પરિત્યજ્ય દૂરાદ્
વિધેયઃ સદા સાદરં સાધુસઙ્ગઃ ।
મહાદુઃખભઙ્ગઃ સતાં સંગમેન
વિના સાધનં તેન સન્માર્ગલાભઃ
મના સર્વ સઙ્ગાપહઃ સાધુસઙ્ગો
મનસ્તત્ક્ષણં મોક્ષદઃ સંગમૈષઃ ।
મનઃ સાધકાન્ મોચયત્યેષ શીઘ્રં
મનઃ સર્વથા દ્વૈતનાશક્ષમોઽયમ્
મનોબોધમાકર્ણ્ય દોષાઃ પ્રયાન્તિ
જડાઃ સાધનાયોગ્યતાં ચોપયાન્તિ ।
તતો ઙ્યાનવૈરાગ્યસામર્થ્યલાભો
વિમુક્તિસ્તતો દાસવાક્યપ્રતીત્યા
॥ જય જય રધુવીર સમર્થ ॥
ગુણાભ્રાઙ્કશીતાંશુભિઃ સંમિતેઽબ્દે
તતશ્ચૈત્રશુક્લેઽર્કવારે નવમ્યામ્ ।
મનોબોધમેનં તપત્યાસ્તટસ્થો
ગુરો રામદાસસ્ય દાસશ્ચકાર ॥
પરં નોઽખિલં તદ્યથાર્થપ્રકાશં
સદોષં પુનર્મુદ્રણં ચાપ્યયુક્તમ્ ।
અતઃ શ્રીસમર્થૈરનુપ્રેરિતેન
સમગ્રં સુસંશોધિતં પ્રીતયેઽસ્તુ ॥
આપદામપહર્તારં દાતારં સર્વસંપદામ્ ।
લોકાભિરામં શ્રીરામં ભૂયો ભૂયો નમામ્યહમ્ ॥
॥ શ્રી રામ જય રામ જય જય રામ ॥
મૂળ પાઠ: manobodhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0