માંડૂક્યોપનિષદ (અન્ય આવૃત્તિ) · ભાગ 14

શાન્તિપાટઃ
ઓં ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવાઃ ભદ્રં
પશ્યેમાક્ષભિર્યજત્રાઃ ।
સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાં સસ્તનૂભિર્ વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્ દધાતુ ॥
ઓં શાન્તિઃ । શાન્તિઃ । શાન્તિઃ ॥
ઓં પૂર્ણમદઃ પૂર્ણમિદં પૂર્ણાત્ પૂર્ણમુદચ્યતે ।
પૂર્ણસ્ય પૂર્ણમાદાય પૂર્ણમેવાવશિષ્યતે ॥
ઓં શાન્તિઃ । શાન્તિઃ । શાન્તિઃ ॥
માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ્
વેર્સે 1
ઓમિત્યેતદક્ષરમિદં સર્વં તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભૂતં
ભવદ્ભવિષ્યદિતિ સર્વમોઙ્કાર એવ ।
યચ્ચાન્યત્ત્રિકાલાતીતં તદપ્યોઙ્કાર એવ ॥
વેર્સે 2
સર્વં હ્યેતદ્ બ્રહ્માયમાત્મા બ્રહ્મ સો ઽયમાત્મા ચતુષ્પાત્ ॥
વેર્સે 3
જાગરિતસ્થાનો બહિઃ પ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગઃ
એકોનવિંશતિમુખઃ સ્થૂલભુગ્વૈશ્વાનરઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
વેર્સે 4
સ્વપ્નસ્થાનો ઽન્તઃ પ્રજ્ઞઃ સપ્તાઙ્ગ એકોનવિંશતિમુખઃ
પ્રવિવિક્તભુક્તૈજસો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
વેર્સે 5
યત્ર સુપ્તો ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન
કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ તત્સુષુપ્તમ્ ।
સુષુપ્તસ્થાન એકીભૂતઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવાનન્દમયો
હ્યાનન્દભુક્ચેતોમુખઃ પ્રાજ્ઞસ્તૃતીયઃ પાદહ્ ॥
વેર્સે 6
એષ સર્વેશ્વર એષ સર્વજ્ઞ એષો ઽન્તર્યામ્યેષ
યોનિઃ સર્વસ્ય પ્રભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનામ્
માણ્ડૂક્ય કારિકા
વેર્સે 1
બહિઃ પ્રજ્ઞો વિભુર્વિશ્વો હ્યન્તઃ પ્રજ્ઞસ્તુ તૈજસઃ ।
ઘનપ્રજ્ઞસ્તથા પ્રાજ્ઞ એક એવ ત્રિધા સ્મૃતઃ ॥
વેર્સે 2
દક્ષિણાક્ષિમુખે વિશ્વો મનસ્યન્તસ્તુ તૈજસઃ ।
આકાશે ચ હ્ય્દિ પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા દેહે વ્યવસ્થિતઃ ॥
વેર્સે 3
વિશ્વો હિ સ્થૂલભુઙ્નિત્યં તૈજસઃ પ્રવિવિક્તભુક્ ।

આનન્દભુક્ તથા પ્રાજ્ઞસ્ત્રિધા ભોગં નિબોધત ॥
વેર્સે 4
સ્થૂલં તર્પયતે વિશ્વં પ્રવિવિક્તં તુ તૈજસમ્ ।
આનન્દશ્ચ તથા પ્રાજ્ઞં ત્રિધા તૃપ્તિં નિબોધત ॥
વેર્સે 5
ત્રિષુ ધામસુ યદ્ભોજ્યં ભોક્તા યશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ।
વેદૈતદુભયં યસ્તુ સ ભુઞ્જાનો ન લિપ્યતે ॥
વેર્સે 6
પ્રભવઃ સર્વભાવાનાં સતામિતિ વિનિશ્ચયઃ ।
સર્વં જનયતિ પ્રાણશ્ચેતોં ઽશૂન્પુરુષઃ પૃથક્ ॥
વેર્સે 7
વિભૂતિં પ્રસવં ત્વન્યે મન્યન્તે સૃષ્ટિચિન્તકાઃ ।
સ્વપ્નમાયાસરૂપેતિ સૃષ્ટિરન્યૈર્વિકલ્પિતા ॥
વેર્સે 8
ઇચ્છામાત્રં પ્રભોઃ સૃષ્ટિરિતિ સૃષ્ટૌ વિનિશ્ચિતાઃ ।
કાલાત્પ્રસૂતિં ભૂતાનાં મન્યન્તે કાલચિન્તકાઃ ॥
વેર્સે 9
ભોગાર્થં સૃષ્ટિરિત્યન્યે ક્રીડાર્થમિતિ ચાપરે ।
દેવસ્યૈષ સ્વાભાવો ઽયમાપ્તકામસ્ય કા સ્પૃહા ॥
માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ્
વેર્સે 7
નાન્તઃ પ્રજ્ઞં ન બહિઃ પ્રજ્ઞં નોભયતઃ પ્રજ્ઞં
ન પ્રજ્ઞાનઘનં ન પ્રજ્ઞં નાપ્રજ્ઞમ્ ।
અદૃશ્યમવ્યવહાર્યમગ્રાહ્યમલક્ષણમચિન્ત્યમવ્યપ
દેશ્યમેકાત્મપ્રત્યયસારં પ્રપઞ્ચોપશમં શાન્તં
શિવમદ્વૈતં ચતુર્થં મન્યન્તે સ આત્મા સ વિજ્ઞેયઃ ॥
માણ્ડૂક્ય કારિકા
વેર્સે 10
નિવૃત્તેઃ સર્વદુઃખાનામીશાનઃ પ્રભુરવ્યયઃ ।
અદ્વૈતઃ સર્વભાવાનાં દેવસ્તુર્યો વિભુઃ સ્મૃતઃ ॥
વેર્સે 11
કાર્યકારણબદ્ધૌ તાવિષ્યેતે વિશ્વતૈજસૌ ।
પ્રાજ્ઞઃ કારણબદ્ધસ્તુ દ્વૌ તૌ તુર્યે ન સિદ્ધ્ય્તઃ ॥
વેર્સે 12
નાત્માનં ન પરં ચૈવ ન સત્યં નાપિ ચાનૃતમ્ ।
પ્રાજ્ઞઃ કિઞ્ચન સંવેત્તિ તુર્યં તત્સર્વદૃક્સદા ॥
વેર્સે 13
દ્વૈતસ્યાગ્રહણં તુલ્યમુભયોઃ પ્રાજ્ઞતુર્યયોઃ ।
બીજનિદ્રાયુતઃ પ્રાજ્ઞઃ સા ચ તુર્યે ન વિદ્યતે ॥
વેર્સે 14

સ્વપ્નનિદ્રાયુતાવાદ્યૌ પ્રાજ્ઞસ્ત્વસ્વપ્નનિદ્રયા ।
ન નિદ્રાં નૈવ ચ સ્વપ્નં તુર્યે પશ્યન્તિ નિશ્ચિતાઃ ॥
વેર્સે 15
અન્યથા ગૃહ્ણતઃ સ્વપ્નો નિદ્રા તત્ત્વમજાનતઃ ।
વિપર્યાસે તયોઃ ક્ષીણે તુરીયં પદમશ્નુતે ॥
વેર્સે 16
અનાદિમાયયા સુપ્તો યદા જીવઃ પ્રબુધ્યતે ।
અજમનિદ્રમસ્વપ્નમદ્વૈતં બુધ્યતે તદા ॥
વેર્સે 17
પ્રપઞ્ચો યદિ વિદ્યેત નિવર્તેત ન સંશયઃ ।
માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ ॥
વેર્સે 18
વિકલ્પો વિનિવર્તેત કલ્પિતો યદિ કેનચિત્ ।
ઉપદેશાદયં વાદો જ્ઞાતે દ્વૈતં ન વિદ્યતે ॥
માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ્
વેર્સે 8
સો ઽયમાત્માધ્યક્ષરમોઙ્કારો ઽધિમાત્રં
પાદા માત્રા માત્રાશ્ચ પાદા અકાર ઉકારો મકાર ઇતિ ॥
વેર્સે 9
જાગરિતસ્થાનો વૈશ્વાનરો ઽકારઃ પ્રથમા
માત્રાપ્તેરાદિમત્ત્વાદ્વાપ્નોતિ હ વૈ સર્વાન્
કામાનાદિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
વેર્સે 10
સ્વપ્નસ્થાનસ્તૈજસ ઉકારો દ્વિતીયા માત્રોત્કર્ષાદ્
ઉભયત્વાદ્વોત્કર્ષતિ હ વૈ જ્ઞાનસન્તતિં સમાનશ્ચ
ભવતિ નાસ્યાબ્રહ્મવિત્કુલે ભવતિ ય એવં વેદ ॥
વેર્સે 11
સુષુપ્તસ્થાનઃ પ્રાજ્ઞો મકારસ્તૃતીયા માત્રા મિતેરપીતેર્વા
મિનોતિ હ વા ઇદં સર્વમપીતિશ્ચ ભવતિ ય એવં વેદ ॥
માણ્ડૂક્ય કારિકા
વેર્સે 19
વિશ્વસ્યાત્વવિવક્ષાયામાદિસામાન્યમુત્કટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદાપ્તિસામાન્યમેવ ચ ॥
વેર્સે 20
તૈજસસ્યોત્વવિજ્ઞાન ઉત્કર્ષો દૃશ્યતે સ્ફુટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ સ્યાદુભયત્વં તથાવિધમ્ ॥
વેર્સે 21
મકારભાવે પ્રાજ્ઞસ્ય માનસામાન્યમુત્કટમ્ ।
માત્રાસંપ્રતિપત્તૌ તુ લયસામાન્યમેવ ચ ॥
વેર્સે 22

ત્રિષુ ધામસુ યસ્તુલ્યં સામાન્યં વેત્તિ નિશ્ચિતઃ ।
સ પૂજ્યઃ સર્વભૂતાનાં વન્દ્યશ્ચૈવ મહામુનિઃ ॥
વેર્સે 23
અકારો નયતે વિશ્વમુકારશ્ચાપિ તૈજસમ્ ।
મકારશ્ચ પુનઃ પ્રાજ્ઞં નામાત્રે વિદ્યતે ગતિઃ ॥
માણ્ડૂક્ય ઉપનિષદ્
વેર્સે 12
અમાત્રશ્ચતુર્થો ઽવ્યવહાર્યઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવો ઽદ્વૈત
એવમોઙ્કાર આત્મૈવ સંવિશત્યાત્મનાત્માનં ય એવં વેદ ।
ય એવં વેદ ॥
માણ્ડૂક્ય કારિકા
વેર્સે 24
ઓઙ્કારં પાદશો વિદ્યાત્પાદા માત્રા ન સંશયઃ ।
ઓઙ્કારં પાદશો જ્ઞાત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્ ॥
વેર્સે 25
યુઞ્જીત પ્રણવે ચેતઃ પ્રણવો બ્રહ્મ નિર્ભયમ્ ।
પ્રણવે નિત્યયુક્તસ્ય ન ભયં વિદ્યતે ક્વચિત્ ॥
વેર્સે 26
પ્રણવો હ્યપરં બ્રહ્મ પ્રણવશ્ચ પરઃ સ્મૃતઃ ।
અપૂર્વો ઽનન્તરો ઽબાહ્યો ઽનપરઃ પ્રણવો ઽવ્યયઃ ॥
વેર્સે 27
સર્વસ્ય પ્રણવો હ્યાદિર્મધ્યમન્તસ્તથૈવ ચ ।
એવં હિ પ્રણવં જ્ઞાત્વા વ્યશ્નુતે તદનન્તરમ્ ॥
વેર્સે 28
પ્રણવં હીશ્વરં વિદ્યાત્સર્વસ્ય હૃદિ સંસ્થિતમ્ ।
સર્વવ્યાપિનમોઙ્કારં મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥
વેર્સે 29
અમાત્રો ઽનન્તમાત્રશ્ચ દ્વૈતસ્યોપશમઃ શિવઃ ।
ઓઙ્કારો વિદિતો યેન સ મુનિર્નેતરો જનઃ ॥